vaiśvadevādividhinirūpaṇam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ brahman vaiśvadevavidhānakam |
puraścaryāprasaṅgena mamāpi smṛtimāgatam
||1||अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् ।
पुरश्चर्याप्रसङ्गेन ममापि स्मृतिमागतम्
devayajño brahmayajño bhūtayajñastathaiva ca |
pitṛyajño manuṣyasya yajñaścaiva tu pañcamaḥ
||2||देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च ।
पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः
pañcasūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ |
kaṇḍaṇī codakumbhaśca teṣāṃ pāpasya śāntaye
||3||पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।
कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये
na cullyāṃ nāyase pātre na bhūmau na ca kharpare |
vaiśvadevaṃ prakurvīta kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā
||4||न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे ।
वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा
na pāṇinā na śūrpeṇa na ca medhyājinādibhiḥ |
mukhenopadhamedagniṃ mukhādeva vyajāyata
||5||न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः ।
मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत
paṭakena bhavedvyādhiḥ śūrpeṇa dhananāśanam |
pāṇinā mṛtyumāpnoti karmasiddhirmukhena tu
||6||पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् ।
पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु
phalairdadhighṛtaiḥ kuryānmūlaśākodakādibhiḥ |
alābhe yena kenāpi kāṣṭhamūlatṛṇādibhiḥ
||7||फलैर्दधिघृतैः कुर्यान्मूलशाकोदकादिभिः ।
अलाभे येन केनापि काष्ठमूलतृणादिभिः
juhuyātsarpiṣābhyaktaṃ tailakṣāravivarjitam |
dadhyaktaṃ vā pāyasāktaṃ tadabhāve'mbhasāpi vā
||8||जुहुयात्सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् ।
दध्यक्तं वा पायसाक्तं तदभावेऽम्भसापि वा
śuṣkaiḥ paryuṣitaiḥ kuṣṭhī ucchiṣṭena dviṣāṃ vaśī |
rukṣairdraridratāṃ yāti kṣāraṃ hutvā vrajatyadhaḥ
||9||शुष्कैः पर्युषितैः कुष्ठी उच्छिष्टेन द्विषां वशी ।
रुक्षैर्द्ररिद्रतां याति क्षारं हुत्वा व्रजत्यधः
aṅgārānbhasmamiśrāṃstu nirhṛtyottarato'nalāt |
juhuyādvaiśvadevaṃ tu na kṣārādivimiśritam
||10||अङ्गारान्भस्ममिश्रांस्तु निर्हृत्योत्तरतोऽनलात् ।
जुहुयाद्वैश्वदेवं तु न क्षारादिविमिश्रितम्
akṛtvā vaiśvadevaṃ tu yo bhuṅkte mūḍhadhīrdvijaḥ |
sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ
||11||अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्क्ते मूढधीर्द्विजः ।
स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः
śākaṃ vā yadi vā patraṃ mūlaṃ vā yadi vā phalam |
saṅkalpayedyadāhāraṃ tenāgnau juhuyādapi
||12||शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् ।
सङ्कल्पयेद्यदाहारं तेनाग्नौ जुहुयादपि
akṛte vaiśvadeve tu bhikṣau bhikṣārthamāgate |
uddhṛtya vaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃ dattvā visarjayet
||13||अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते ।
उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत्
vaiśvadevakṛtaṃ doṣaṃ śakto bhikṣurvyapohitum |
na tu bhikṣukṛtaṃ doṣaṃ vaiśvadevo vyapohati
||14||वैश्वदेवकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् ।
न तु भिक्षुकृतं दोषं वैश्वदेवो व्यपोहति
yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau |
tayorannamadattvā tu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
||15||यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ ।
तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्
vaiśvadevānantaraṃ ca gogrāsaṃ pratipādayet |
tadvidhānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu devarṣipūjita
||16||वैश्वदेवानन्तरं च गोग्रासं प्रतिपादयेत् ।
तद्विधानं प्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिपूजित
surabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā |
gogrāsaṃ ca mayā dattaṃ surabhe pratigṛhyatām
||17||सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ।
गोग्रासं च मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम्
gobhyaśca nama ityeva pūjāṃ kṛtvā gave'rpayet |
gogrāsena tu gomātā surabhiḥ samprasīdati
||18||गोभ्यश्च नम इत्येव पूजां कृत्वा गवेऽर्पयेत् ।
गोग्रासेन तु गोमाता सुरभिः सम्प्रसीदति
tato godohanaṃ kālaṃ tiṣṭheccaiva gṛhāṅgaṇe |
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate
||19||ततो गोदोहनं कालं तिष्ठेच्चैव गृहाङ्गणे ।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते
sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati |
mātā pitā gururbhrātā prajā dāsaḥ samāśritaḥ
||20||स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ।
माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दासः समाश्रितः
abhyāgato'tithiścāgnirete poṣyā udāhṛtāḥ |
evaṃ jñātvā tu yo mohānna karoti gṛhāśramam
||21||अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निरेते पोष्या उदाहृताः ।
एवं ज्ञात्वा तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमम्
tasya nāyaṃ tu na paro loko bhavati dharmataḥ |
yatphalaṃ somayāgena prāpnoti dhanavāndvijaḥ
||22||तस्य नायं तु न परो लोको भवति धर्मतः ।
यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान्द्विजः
samyak pañcamahāyajñairdaridrastena cāpnuyāt |
atha prāṇāgnihotraṃ tu vakṣyāmi munipuṅgava
||23||सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तेन चाप्नुयात् ।
अथ प्राणाग्निहोत्रं तु वक्ष्यामि मुनिपुङ्गव
yajjñātvā mucyate janturjanmamṛtyujarādibhiḥ |
parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ
||24||यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युजरादिभिः ।
परिज्ञानेन मुच्यन्ते नराः पातककिल्बिषैः
vidhinā bhujyate yena mucyeta sa ṛṇatrayāt |
kulānyuddharate vipro narakānekaviṃśatim
||25||विधिना भुज्यते येन मुच्येत स ऋणत्रयात् ।
कुलान्युद्धरते विप्रो नरकानेकविंशतिम्
sarvayajñaphalaprāptiḥ sarvalokeṣu gacchati |
hṛtpuṇḍarīkamaraṇirmano mandhānasaṃjñakam
||26||सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सर्वलोकेषु गच्छति ।
हृत्पुण्डरीकमरणिर्मनो मन्धानसंज्ञकम्
vāyurajjvā mathedagniṃ cakṣuradhvaryureva ca |
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ prāṇasyaivāhutiṃ kṣipet
||27||वायुरज्ज्वा मथेदग्निं चक्षुरध्वर्युरेव च ।
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिं क्षिपेत्
madhyamānāmikāṅguṣṭhairapānasyāhutiṃ kṣipet |
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairvyānasya tadanantaram
||28||मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरपानस्याहुतिं क्षिपेत् ।
कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्व्यानस्य तदनन्तरम्
kaniṣṭhātarjanyaṅguṣṭhairudānasyāhutiṃ kṣipet |
sarvāṅgulairgṛhītvānnaṃ samānasyāhutiṃ kṣipet
||29||कनिष्ठातर्जन्यङ्गुष्ठैरुदानस्याहुतिं क्षिपेत् ।
सर्वाङ्गुलैर्गृहीत्वान्नं समानस्याहुतिं क्षिपेत्
svāhāntānpraṇavādyāṃśca nāmamantrāṃśca vai paṭhet |
mukhe cāhavanīyastu hṛdaye gārhapatyakaḥ
||30||स्वाहान्तान्प्रणवाद्यांश्च नाममन्त्रांश्च वै पठेत् ।
मुखे चाहवनीयस्तु हृदये गार्हपत्यकः
nābhau ca dakṣiṇāgniḥ syādadhaḥ sabhyāvasathyakau |
vāgghotā prāṇa udgātā cakṣuradhvaryureva ca
||31||नाभौ च दक्षिणाग्निः स्यादधः सभ्यावसथ्यकौ ।
वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युरेव च
mano brahmā bhavecchrotramāgnīdhrasthāna eva ca |
ahaṅkāraḥ paśuścātra praṇavaḥ paya īritam
||32||मनो ब्रह्मा भवेच्छ्रोत्रमाग्नीध्रस्थान एव च ।
अहङ्कारः पशुश्चात्र प्रणवः पय ईरितम्
buddhiśca patnī samproktā yadadhīno gṛhāśramī |
uro vedistu romāṇi darbhāḥ syuḥ sruksruvau karau
||33||बुद्धिश्च पत्नी सम्प्रोक्ता यदधीनो गृहाश्रमी ।
उरो वेदिस्तु रोमाणि दर्भाः स्युः स्रुक्स्रुवौ करौ
prāṇamantrasya ca ṛṣī rukmavarṇaḥ kṣudhāgnikaḥ |
devatāditya evātra gāyatrīcchanda ucyate
||34||प्राणमन्त्रस्य च ऋषी रुक्मवर्णः क्षुधाग्निकः ।
देवतादित्य एवात्र गायत्रीच्छन्द उच्यते
prāṇāya ca tathā svāhā mantrānte kīrtayedapi |
idamādityadevāya na mameti vadedapi
||35||प्राणाय च तथा स्वाहा मन्त्रान्ते कीर्तयेदपि ।
इदमादित्यदेवाय न ममेति वदेदपि
apānamantrasya tathā gokṣīradhavalākṛtiḥ |
śraddhāgniṛṣirevātra somo vai devatā smṛtā
||36||अपानमन्त्रस्य तथा गोक्षीरधवलाकृतिः ।
श्रद्धाग्निऋषिरेवात्र सोमो वै देवता स्मृता
uṣṇikchandastathāpānāya svāhetyapi kīrtayet |
somāyedaṃ ca na mametyatrohaḥ parikīrtitaḥ
||37||उष्णिक्छन्दस्तथापानाय स्वाहेत्यपि कीर्तयेत् ।
सोमायेदं च न ममेत्यत्रोहः परिकीर्तितः
vyānamantrasya cākhyāto'mbujavarṇahutāśanaḥ |
ṛṣirukto devatāgniranuṣṭup chanda īritam
||38||व्यानमन्त्रस्य चाख्यातोऽम्बुजवर्णहुताशनः ।
ऋषिरुक्तो देवताग्निरनुष्टुप् छन्द ईरितम्
vyānāya ca tathā svāhāgnayedaṃ na mametyapi |
udānamantrasya tathā śakragopasavarṇakaḥ
||39||व्यानाय च तथा स्वाहाग्नयेदं न ममेत्यपि ।
उदानमन्त्रस्य तथा शक्रगोपसवर्णकः
ṛṣiragniḥ samākhyāto vāyurvai devatā smṛtā |
bṛhatīcchanda ākhyātamudānāya ca pūrvavat
||40||ऋषिरग्निः समाख्यातो वायुर्वै देवता स्मृता ।
बृहतीच्छन्द आख्यातमुदानाय च पूर्ववत्
vāyave cedaṃ na mama evaṃ caivoccared dvijaḥ |
samānavāyumantrasya vidyudvarṇo virūpakaḥ
||41||वायवे चेदं न मम एवं चैवोच्चरेद् द्विजः ।
समानवायुमन्त्रस्य विद्युद्वर्णो विरूपकः
ṛṣiragniḥ samākhyātaḥ parjanyo devatā matā |
paṅktiśchandaḥ samākhyātaṃ samānāya ca pūrvavat
||42||ऋषिरग्निः समाख्यातः पर्जन्यो देवता मता ।
पङ्क्तिश्छन्दः समाख्यातं समानाय च पूर्ववत्
parjanyāyedamityuktvā ṣaṣṭhīṃ caivāhutiṃ kṣipet |
vaiśvānaro mahānagnirṛṣirvai parikīrtitaḥ
||43||पर्जन्यायेदमित्युक्त्वा षष्ठीं चैवाहुतिं क्षिपेत् ।
वैश्वानरो महानग्निर्ऋषिर्वै परिकीर्तितः
gāyatrīcchanda ākhyātaṃ devastvātmā bhavedapi |
svāhānto mantra ākhyātaḥ paramātmana uccaret
||44||गायत्रीच्छन्द आख्यातं देवस्त्वात्मा भवेदपि ।
स्वाहान्तो मन्त्र आख्यातः परमात्मन उच्चरेत्
idaṃ na mama cetyevaṃ jātaṃ prāṇāgnihotrakam |
etajjñātvā vidhiṃ kṛtvā brahmabhūyāya kalpate |
prāṇāgnihotravidyeyaṃ saṃkṣepātkathitā hi te
||45||इदं न मम चेत्येवं जातं प्राणाग्निहोत्रकम् ।
एतज्ज्ञात्वा विधिं कृत्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
प्राणाग्निहोत्रविद्येयं संक्षेपात्कथिता हि ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe vaiśvadevādividhinirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||