saśirovrataṃ tripuṇḍadhāraṇavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
idaṃ śirovrataṃ cīrṇaṃ vidhivadyairdvijātibhiḥ |
teṣāmeva parāṃ vidyāṃ vadedajñānabādhikām
||1||इदं शिरोव्रतं चीर्णं विधिवद्यैर्द्विजातिभिः ।
तेषामेव परां विद्यां वदेदज्ञानबाधिकाम्
vidhivacchraddhayā sārdhaṃ na cīrṇaṃ yaiḥ śirovratam |
śrautasmārtasamācārasteṣāmanupakārakaḥ
||2||विधिवच्छ्रद्धया सार्धं न चीर्णं यैः शिरोव्रतम् ।
श्रौतस्मार्तसमाचारस्तेषामनुपकारकः
śirovratasamācārādeva brahmādidevatāḥ |
devatā abhavanvidvan khalu nānyena hetunā
||3||शिरोव्रतसमाचारादेव ब्रह्मादिदेवताः ।
देवता अभवन्विद्वन् खलु नान्येन हेतुना
śirovratasya māhātmyaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam |
brahmā viṣṇuśca rudraśca devatāḥ sakalā api
||4||शिरोव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च देवताः सकला अपि
sarvapātakayukto'pi mucyate sarvapātakaiḥ |
śirovratamidaṃ yena caritaṃ vidhivadbudhaiḥ
||5||सर्वपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ।
शिरोव्रतमिदं येन चरितं विधिवद्बुधैः
śirovratamidaṃ nāma śirasyātharvaṇaśruteḥ |
yaduktaṃ taddhi naivānyattattu puṇyena labhyate
||6||शिरोव्रतमिदं नाम शिरस्याथर्वणश्रुतेः ।
यदुक्तं तद्धि नैवान्यत्तत्तु पुण्येन लभ्यते
śākhābhedeṣu nāmāni vratasyāsya vibhedataḥ |
paṭhyante muniśārdūla śākhāsvekavrataṃ hi tat
||7||शाखाभेदेषु नामानि व्रतस्यास्य विभेदतः ।
पठ्यन्ते मुनिशार्दूल शाखास्वेकव्रतं हि तत्
sarvaśākhāsu vastvekaṃ śivākhyaṃ satyacidghanam |
tathā tadviṣayaṃ jñānaṃ tathaiva ca śirotavratam
||8||सर्वशाखासु वस्त्वेकं शिवाख्यं सत्यचिद्घनम् ।
तथा तद्विषयं ज्ञानं तथैव च शिरोतव्रतम्
śirovratavihīnastu sarvadharmavivarjitaḥ |
api sarvāsu vidyāsu so'dhikārī na saṃśayaḥ
||9||शिरोव्रतविहीनस्तु सर्वधर्मविवर्जितः ।
अपि सर्वासु विद्यासु सोऽधिकारी न संशयः
śirovratamidaṃ kāryaṃ pāpakāntāradāhakam |
sādhanaṃ sarvavidyānāṃ yatastatsamyagācaret
||10||शिरोव्रतमिदं कार्यं पापकान्तारदाहकम् ।
साधनं सर्वविद्यानां यतस्तत्सम्यगाचरेत्
śrutirātharvaṇī sūkṣmā sūkṣmārthasya prakāśinī |
yaduvāca vrataṃ prītyā tannityaṃ samyagācaret
||11||श्रुतिराथर्वणी सूक्ष्मा सूक्ष्मार्थस्य प्रकाशिनी ।
यदुवाच व्रतं प्रीत्या तन्नित्यं सम्यगाचरेत्
agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhena bhasmanā |
sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryācchirovratasamāhvayam
||12||अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिः शुद्धेन भस्मना ।
सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छिरोव्रतसमाह्वयम्
etacchirovrataṃ kuryātsandhyākāleṣu sādaram |
yāvadvidyodayastāvattasya vidyā khalūttamā
||13||एतच्छिरोव्रतं कुर्यात्सन्ध्याकालेषु सादरम् ।
यावद्विद्योदयस्तावत्तस्य विद्या खलूत्तमा
dvādaśābdamathābdaṃ vā tadardhaṃ ca tadardhakam |
prakuryāddvādaśāhaṃ vā saṅkalpena śirovratam
||14||द्वादशाब्दमथाब्दं वा तदर्धं च तदर्धकम् ।
प्रकुर्याद्द्वादशाहं वा सङ्कल्पेन शिरोव्रतम्
śirovratena yaḥ snātastaṃ tu nopadiśettu yaḥ |
tasya vidyā vinaṣṭā syānnirghṛṇaḥ sa guruḥ khalu
||15||शिरोव्रतेन यः स्नातस्तं तु नोपदिशेत्तु यः ।
तस्य विद्या विनष्टा स्यान्निर्घृणः स गुरुः खलु
brahmavidyāguruḥ sākṣānmuniḥ kāruṇikaḥ khalu |
yathā sarveśvaraḥ śrīmānmṛduḥ kāruṇikaḥ khalu
||16||ब्रह्मविद्यागुरुः साक्षान्मुनिः कारुणिकः खलु ।
यथा सर्वेश्वरः श्रीमान्मृदुः कारुणिकः खलु
janmāntarasahasreṣu narā ye dharmacāriṇaḥ |
teṣāmeva khalu śraddhā jāyate na kadācana
||17||जन्मान्तरसहस्रेषु नरा ये धर्मचारिणः ।
तेषामेव खलु श्रद्धा जायते न कदाचन
pratyutājñānabāhulyāddveṣa eva vijāyate |
ataḥ pradveṣayuktasya na bhavedātmavedanam
||18||प्रत्युताज्ञानबाहुल्याद्द्वेष एव विजायते ।
अतः प्रद्वेषयुक्तस्य न भवेदात्मवेदनम्
brahmavidyopadeśasya sākṣādevādhikāriṇaḥ |
ta eva netare vidvan ye tu snātāḥ śirovrataiḥ
||19||ब्रह्मविद्योपदेशस्य साक्षादेवाधिकारिणः ।
त एव नेतरे विद्वन् ये तु स्नाताः शिरोव्रतैः
vrataṃ pāśupataṃ cīrṇaṃ yairdvijairādareṇa tu |
teṣāmevopadeṣṭavyamiti vedānuśāsanam
||20||व्रतं पाशुपतं चीर्णं यैर्द्विजैरादरेण तु ।
तेषामेवोपदेष्टव्यमिति वेदानुशासनम्
yaḥ paśustatpaśutvaṃ ca vratenānena santyajet |
tānhatvā na sa pāpīyānbhavedvedāntaniścayaḥ
||21||यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन सन्त्यजेत् ।
तान्हत्वा न स पापीयान्भवेद्वेदान्तनिश्चयः
tripuṇḍradhāraṇaṃ proktaṃ jābālairādareṇa tu |
triyambakena mantreṇa satāreṇa śivena ca
||22||त्रिपुण्ड्रधारणं प्रोक्तं जाबालैरादरेण तु ।
त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण शिवेन च
tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ gahasthāśramamāśritaḥ |
oṅkāreṇa triruktena sahaṃsena tripuṇḍrakam
||23||त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं गहस्थाश्रममाश्रितः ।
ओङ्कारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम्
dhārayedbhikṣuko nityamiti jābālikī śrutiḥ |
triyambakena mantreṇa praṇavena śivena ca
||24||धारयेद्भिक्षुको नित्यमिति जाबालिकी श्रुतिः ।
त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च
gṛhasthaśca vānaprastho dhārayecca tripuṇḍrakam |
medhāvītyādinā vāpi brahmacārī dine dine
||25||गृहस्थश्च वानप्रस्थो धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।
मेधावीत्यादिना वापि ब्रह्मचारी दिने दिने
bhasmanā sajalenāpi dhārayecca tripuṇḍrakam |
brāhmaṇo vidhinotpannastripuṇḍrabhasmanaiva tu
||26||भस्मना सजलेनापि धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम् ।
ब्राह्मणो विधिनोत्पन्नस्त्रिपुण्ड्रभस्मनैव तु
lalāṭe dhārayennityaṃ tiryagbhasmāvaguṇṭhanam |
(mahādevasya sambandhāttaddharme'pyasti saṅgatiḥ |
) samyak tripuṇḍradharmaṃ ca brāhmaṇo nityamācaret
||27||ललाटे धारयेन्नित्यं तिर्यग्भस्मावगुण्ठनम् ।
(महादेवस्य सम्बन्धात्तद्धर्मेऽप्यस्ति सङ्गतिः ।
) सम्यक् त्रिपुण्ड्रधर्मं च ब्राह्मणो नित्यमाचरेत्
ādibrāhmaṇabhūtena tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam |
yato'ta eva viprastu tripuṇḍraṃ dhārayetsadā
||28||आदिब्राह्मणभूतेन त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् ।
यतोऽत एव विप्रस्तु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्सदा
bhasmanā vedasiddhena tripuṇḍraṃ dehaguṇṭhanam |
rudraliṅgārcanaṃ vāpi mohato'pi ca na tyajet
||29||भस्मना वेदसिद्धेन त्रिपुण्ड्रं देहगुण्ठनम् ।
रुद्रलिङ्गार्चनं वापि मोहतोऽपि च न त्यजेत्
triyambakena mantreṇa satāreṇa tathaiva ca |
pañcākṣareṇa mantreṇa praṇavena tathaiva ca
||30||त्रियम्बकेन मन्त्रेण सतारेण तथैव च ।
पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण प्रणवेन तथैव च
lalāṭe hṛdaye caiva dordvandve ca mahāmune |
tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ saṃnyāsāśramamāśritaḥ
||31||ललाटे हृदये चैव दोर्द्वन्द्वे च महामुने ।
त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं संन्यासाश्रममाश्रितः
triyāyuṣeṇa mantreṇa medhāvītyādināthavā |
gauṇena bhasmanā dhāryaṃ tripuṇḍraṃ brahmacāriṇā
||32||त्रियायुषेण मन्त्रेण मेधावीत्यादिनाथवा ।
गौणेन भस्मना धार्यं त्रिपुण्ड्रं ब्रह्मचारिणा
namo'ntena śivenaiva śūdraḥ śuśrūṣaṇe rataḥ |
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca nityaṃ bhaktyā samācaret
||33||नमोऽन्तेन शिवेनैव शूद्रः शुश्रूषणे रतः ।
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नित्यं भक्त्या समाचरेत्
anyeṣāmapi sarveṣāṃ vinā mantreṇa suvrata |
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca kartavyaṃ bhaktito mune
||34||अन्येषामपि सर्वेषां विना मन्त्रेण सुव्रत ।
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च कर्तव्यं भक्तितो मुने
bhūtyaivoddhūlanaṃ tiryak tripuṇḍrasya ca dhāraṇam |
vareṇyaṃ sarvadharmebhyastasmānnityaṃ samācaret
||35||भूत्यैवोद्धूलनं तिर्यक् त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ।
वरेण्यं सर्वधर्मेभ्यस्तस्मान्नित्यं समाचरेत्
bhasmāgnihotrajaṃ vātha virajāgnisamudbhavam |
ādareṇa samādāya śuddhe pātre nidhāya tat
||36||भस्माग्निहोत्रजं वाथ विरजाग्निसमुद्भवम् ।
आदरेण समादाय शुद्धे पात्रे निधाय तत्
prakṣālya pādau hastau ca dvirācamya samāhitaḥ |
gṛhītvā bhasma tatpañcabrahmamantraiḥ śanaiḥ śanaiḥ
||37||प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च द्विराचम्य समाहितः ।
गृहीत्वा भस्म तत्पञ्चब्रह्ममन्त्रैः शनैः शनैः
prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā agnirityādimantritam |
taireva saptabhirmantraistrivāramabhimantrayet
||38||प्राणायामत्रयं कृत्वा अग्निरित्यादिमन्त्रितम् ।
तैरेव सप्तभिर्मन्त्रैस्त्रिवारमभिमन्त्रयेत्
omāpojyotirityuktvā dhyātvā mantrānudīrayet |
sitena bhasmanā pūrvaṃ samuddhūlya śarīrakam
||39||ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा ध्यात्वा मन्त्रानुदीरयेत् ।
सितेन भस्मना पूर्वं समुद्धूल्य शरीरकम्
vipāpo virajo martyo jāyate nātra saṃśayaḥ |
tato dhyātvā mahāviṣṇuṃ jagannāthaṃ jalādhipam
||40||विपापो विरजो मर्त्यो जायते नात्र संशयः ।
ततो ध्यात्वा महाविष्णुं जगन्नाथं जलाधिपम्
saṃyojya bhasmanā toyamagnirityādibhiḥ punaḥ |
vimṛjya sāmbaṃ dhyātvā ca samuddhūlyordhvamastakam
||41||संयोज्य भस्मना तोयमग्निरित्यादिभिः पुनः ।
विमृज्य साम्बं ध्यात्वा च समुद्धूल्योर्ध्वमस्तकम्
tena bhāvanayā brāhmabhūtena sitabhasmanā |
lalāṭavakṣaḥskandheṣu svāśramocitamantrataḥ
||42||तेन भावनया ब्राह्मभूतेन सितभस्मना ।
ललाटवक्षःस्कन्धेषु स्वाश्रमोचितमन्त्रतः
madhyamānāmikāṅguṣṭhairanulomavilomataḥ |
tripuṇḍraṃ dhārayennityaṃ trikāleṣvapi bhaktitaḥ
||43||मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरनुलोमविलोमतः ।
त्रिपुण्ड्रं धारयेन्नित्यं त्रिकालेष्वपि भक्तितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe saśirovrataṃ tripuṇḍadhāraṇavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||