taptakṛcchrādilakṣaṇavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
amṛtāpidhānamityevamuccārya sādhakottamaḥ |
ucchiṣṭabhāgbhyaḥ pātrānnaṃ dadyādante vicakṣaṇaḥ
||1||अमृतापिधानमित्येवमुच्चार्य साधकोत्तमः ।
उच्छिष्टभाग्भ्यः पात्रान्नं दद्यादन्ते विचक्षणः
ye ke cāsmatkule jātā dāsadāsyo'nakāṅkṣiṇaḥ |
te sarve tṛptimāyāntu mayā dattena bhūtale
||2||ये के चास्मत्कुले जाता दासदास्योऽनकाङ्क्षिणः ।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मया दत्तेन भूतले
raurave'puṇyanilaye padmārbudanivāsinām |
arthināmudakaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu
||3||रौरवेऽपुण्यनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् ।
अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु
pavitragranthimutsṛjya maṇḍale bhuvi nikṣipet |
pātre tu nikṣipedyastu sa vipraḥ paṅktidūṣakaḥ
||4||पवित्रग्रन्थिमुत्सृज्य मण्डले भुवि निक्षिपेत् ।
पात्रे तु निक्षिपेद्यस्तु स विप्रः पङ्क्तिदूषकः
ucchiṣṭastena saṃspṛṣṭaḥ śunā śūdreṇa ca dvijaḥ |
upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati
||5||उच्छिष्टस्तेन संस्पृष्टः शुना शूद्रेण च द्विजः ।
उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति
anucchiṣṭena saṃspṛṣṭaiḥ snānameva vidhīyate |
ekāhutipradānena koṭiyajñaphalaṃ labhet
||6||अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टैः स्नानमेव विधीयते ।
एकाहुतिप्रदानेन कोटियज्ञफलं लभेत्
pañcabhiḥ pañcakoṭīnāṃ tadanantaphalaṃ smṛtam |
prāṇāgnihotravetre yo hyannadānaṃ karoti ca
||7||पञ्चभिः पञ्चकोटीनां तदनन्तफलं स्मृतम् ।
प्राणाग्निहोत्रवेत्रे यो ह्यन्नदानं करोति च
dātuścaiva tu yatpuṇyaṃ bhoktuścaiva tu yatphalam |
prāpnutastau tadeva dvāvubhau tau svargagāminau
||8||दातुश्चैव तु यत्पुण्यं भोक्तुश्चैव तु यत्फलम् ।
प्राप्नुतस्तौ तदेव द्वावुभौ तौ स्वर्गगामिनौ
sapavitrakaro bhuṅkte yastu vipro vidhānataḥ |
grāse grāse phalaṃ tasya pañcagavyasamaṃ bhavet
||9||सपवित्रकरो भुङ्क्ते यस्तु विप्रो विधानतः ।
ग्रासे ग्रासे फलं तस्य पञ्चगव्यसमं भवेत्
pūjākālatraye nityaṃ japastarpaṇameva ca |
homo brāhmaṇabhuktiśca puraścaraṇamucyate
||10||पूजाकालत्रये नित्यं जपस्तर्पणमेव च ।
होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते
adhaḥśayāno dharmātmā jitakrodho jitendriyaḥ |
laghumiṣṭahitāśī ca vinītaḥ śāntacetasā
||11||अधःशयानो धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।
लघुमिष्टहिताशी च विनीतः शान्तचेतसा
nityaṃ triṣavaṇasnāyī nityaṃ sa śubhabhāṣaṇaḥ |
strīśūdrapatitatvrātyanāstikocchiṣṭabhāṣaṇam
||12||नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं स शुभभाषणः ।
स्त्रीशूद्रपतितत्व्रात्यनास्तिकोच्छिष्टभाषणम्
cāṇḍālabhāṣaṇaṃ caiva na kuryānmunisattama |
natvā naiva ca bhāṣeta japahomārcanādiṣu
||13||चाण्डालभाषणं चैव न कुर्यान्मुनिसत्तम ।
नत्वा नैव च भाषेत जपहोमार्चनादिषु
maithunasya tathālāpaṃ tadgoṣṭhīmapi varjayet |
karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā
||14||मैथुनस्य तथालापं तद्गोष्ठीमपि वर्जयेत् ।
कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ pracakṣate |
rājñaścaiva gṛhasthasya brahmacaryamudāhṛtam
||15||सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ।
राज्ञश्चैव गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
ṛtustāteṣu dāreṣu saṅgatiryā vidhānataḥ |
saṃskṛtāyāṃ savarṇāyāmṛtuṃ dṛṣṭvā prayatnataḥ
||16||ऋतुस्तातेषु दारेषु सङ्गतिर्या विधानतः ।
संस्कृतायां सवर्णायामृतुं दृष्ट्वा प्रयत्नतः
rātrau tu gamanaṃ kāryaṃ brahmacaryaṃ harenna tat |
ṛṇatrayamasaṃśodhya tvanutpādya sutānapi
||17||रात्रौ तु गमनं कार्यं ब्रह्मचर्यं हरेन्न तत् ।
ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि
tathā yajñānaniṣṭvā ca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ |
ajāgalasya yajjanma tajjanma śruticoditam
||18||तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः ।
अजागलस्य यज्जन्म तज्जन्म श्रुतिचोदितम्
ataḥ kāryaṃ tu viprendra ṛṇatrayaviśodhanam |
te devānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇinastathā
||19||अतः कार्यं तु विप्रेन्द्र ऋणत्रयविशोधनम् ।
ते देवानामृषीणां च पितॄणामृणिनस्तथा
ṛṣibhyo brahmacaryeṇa pitṛbhyastu tilodakaiḥ |
mucyedyajñena devebhyaḥ svāśramaṃ dharmamācaret
||20||ऋषिभ्यो ब्रह्मचर्येण पितृभ्यस्तु तिलोदकैः ।
मुच्येद्यज्ञेन देवेभ्यः स्वाश्रमं धर्ममाचरेत्
kṣīrāhārī phalāśī vā śākāśī vā haviṣyabhuk |
bhikṣāśī vā japedvidvānkṛcchracāndrāyaṇādikṛt
||21||क्षीराहारी फलाशी वा शाकाशी वा हविष्यभुक् ।
भिक्षाशी वा जपेद्विद्वान्कृच्छ्रचान्द्रायणादिकृत्
lavaṇaṃ kṣāramamlaṃ ca gṛñjanaṃ kāṃsyabhojanam |
tāmbūlaṃ ca dvibhuktaṃ ca duṣṭavāsaḥ pramattanam
||22||लवणं क्षारमम्लं च गृञ्जनं कांस्यभोजनम् ।
ताम्बूलं च द्विभुक्तं च दुष्टवासः प्रमत्तनम्
śrutismṛtivirodhaṃ ca japaṃ rātrau vivarjayet |
vṛthā na kālaṃ gamayeddyūtastrīsvāpavādataḥ
||23||श्रुतिस्मृतिविरोधं च जपं रात्रौ विवर्जयेत् ।
वृथा न कालं गमयेद्द्यूतस्त्रीस्वापवादतः
gamayeddevatāpūjāstotrāgamavilokanaiḥ |
bhūśayyā brahmacāritvaṃ maunacaryā tathaiva ca
||24||गमयेद्देवतापूजास्तोत्रागमविलोकनैः ।
भूशय्या ब्रह्मचारित्वं मौनचर्या तथैव च
nityaṃ triṣavaṇasnānaṃ śūdrakarmavivarjanam |
nityapūjā nityadānamānandastutikīrtanam
||25||नित्यं त्रिषवणस्नानं शूद्रकर्मविवर्जनम् ।
नित्यपूजा नित्यदानमानन्दस्तुतिकीर्तनम्
naimittikārcanaṃ caiva viśvāso gurudevayoḥ |
japaniṣṭhasya dharmā ye dvādaśaite susiddhidāḥ
||26||नैमित्तिकार्चनं चैव विश्वासो गुरुदेवयोः ।
जपनिष्ठस्य धर्मा ये द्वादशैते सुसिद्धिदाः
nityaṃ sūryamupasthāya tasya cābhimukho japet |
devatāpratimādau vā vahnau vābhyarcya tanmukhaḥ
||27||नित्यं सूर्यमुपस्थाय तस्य चाभिमुखो जपेत् ।
देवताप्रतिमादौ वा वह्नौ वाभ्यर्च्य तन्मुखः
snānapūjājapadhyānahomatarpaṇatatparaḥ |
niṣkāmo devatāyāṃ ca sarvakarmanivedakaḥ
||28||स्नानपूजाजपध्यानहोमतर्पणतत्परः ।
निष्कामो देवतायां च सर्वकर्मनिवेदकः
evamādīṃśca niyamānpuraścaraṇakṛccaret |
tasmāddvijaḥ prasannātmā japahomaparāyaṇaḥ
||29||एवमादींश्च नियमान्पुरश्चरणकृच्चरेत् ।
तस्माद्द्विजः प्रसन्नात्मा जपहोमपरायणः
tapasyadhyayane yukto bhavedbhūtānukampakaḥ |
tapasā svargamāpnoti tapasā vindate mahat
||30||तपस्यध्ययने युक्तो भवेद्भूतानुकम्पकः ।
तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्
tapoyuktasya sidhyanti karmāṇi niyatātmanaḥ |
vidveṣaṇaṃ saṃharaṇaṃ māraṇaṃ roganāśanam
||31||तपोयुक्तस्य सिध्यन्ति कर्माणि नियतात्मनः ।
विद्वेषणं संहरणं मारणं रोगनाशनम्
yena yenātha ṛṣiṇā yadarthaṃ devatāḥ stutāḥ |
sa sa kāmaḥ samṛddhyeta teṣāṃ teṣāṃ tathā tathā
||32||येन येनाथ ऋषिणा यदर्थं देवताः स्तुताः ।
स स कामः समृद्ध्येत तेषां तेषां तथा तथा
tāni karmāṇi vakṣyāmi vidhānāni ca karmaṇām |
puraścaraṇamādau ca karmaṇāṃ siddhikārakam
||33||तानि कर्माणि वक्ष्यामि विधानानि च कर्मणाम् ।
पुरश्चरणमादौ च कर्मणां सिद्धिकारकम्
svādhyāyābhyasanasyādau prājāpatyaṃ careddvijaḥ |
keśaśmaśrulomanakhān vāpayitvā tataḥ śuciḥ
||34||स्वाध्यायाभ्यसनस्यादौ प्राजापत्यं चरेद्द्विजः ।
केशश्मश्रुलोमनखान् वापयित्वा ततः शुचिः
tiṣṭhedahani rātrau tu śucirāsīta vāgyataḥ |
satyavādī pavitrāṇi japedvyāhṛtayastathā
||35||तिष्ठेदहनि रात्रौ तु शुचिरासीत वाग्यतः ।
सत्यवादी पवित्राणि जपेद्व्याहृतयस्तथा
jyekārādyāstu tā japtvā sāvitrīṃ ca tadityṛcam |
āpo hi ṣṭheti sūktaṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam
||36||ज्येकाराद्यास्तु ता जप्त्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् ।
आपो हि ष्ठेति सूक्तं च पवित्रं पापनाशनम्
punantyaḥ svastimatyaśca pāvamānyastathaiva ca |
sarvatraitatprayoktavyamādāvante ca karmaṇām
||37||पुनन्त्यः स्वस्तिमत्यश्च पावमान्यस्तथैव च ।
सर्वत्रैतत्प्रयोक्तव्यमादावन्ते च कर्मणाम्
āsahasrādāśatādvāpyādaśādathavā japet |
akāraṃ vyāhṛtīstisraḥ sāvitrīmathavāyutam
||38||आसहस्रादाशताद्वाप्यादशादथवा जपेत् ।
अकारं व्याहृतीस्तिस्रः सावित्रीमथवायुतम्
tarpayitvādbhirācāryānṛṣīṃśchandāṃsi devatāḥ |
anāryeṇa na bhāṣeta śūdreṇāpi na garhitaiḥ
||39||तर्पयित्वाद्भिराचार्यानृषींश्छन्दांसि देवताः ।
अनार्येण न भाषेत शूद्रेणापि न गर्हितैः
nāpi codakyayā vadhvā patitairnāntyajairnṛbhiḥ |
na devabrāhmaṇadviṣṭairnācāryagurunindakaiḥ
||40||नापि चोदक्यया वध्वा पतितैर्नान्त्यजैर्नृभिः ।
न देवब्राह्मणद्विष्टैर्नाचार्यगुरुनिन्दकैः
na mātṛpitṛvidviṣṭairnāvamanyeta kañcana |
kṛcchrāṇāmeṣa sarveṣāṃ vidhirukto'nupūrvaśaḥ
||41||न मातृपितृविद्विष्टैर्नावमन्येत कञ्चन ।
कृच्छ्राणामेष सर्वेषां विधिरुक्तोऽनुपूर्वशः
prājāpatyasya kṛcchrasya tathā sāntapanasya ca |
parākasya ca kṛcchrasya vidhiścāndrāyaṇasya ca
||42||प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च ।
पराकस्य च कृच्छ्रस्य विधिश्चान्द्रायणस्य च
pañcabhiḥ pātakaiḥ sarvairduṣkṛtaiśca pramucyate |
taptakṛcchreṇa sarvāṇi pāpāni dahati kṣaṇāt
||43||पञ्चभिः पातकैः सर्वैर्दुष्कृतैश्च प्रमुच्यते ।
तप्तकृच्छ्रेण सर्वाणि पापानि दहति क्षणात्
tribhiścāndrāyaṇaiḥ pūto brahmalokaṃ samaśnute |
aṣṭabhirdevatāḥ sākṣātpaśyeta varadāstadā
||44||त्रिभिश्चान्द्रायणैः पूतो ब्रह्मलोकं समश्नुते ।
अष्टभिर्देवताः साक्षात्पश्येत वरदास्तदा
chandāṃsi daśabhirjñātvā sarvānkāmānsamaśnute |
tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam
||45||छन्दांसि दशभिर्ज्ञात्वा सर्वान्कामान्समश्नुते ।
त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्
tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ careddvijaḥ |
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam
||46||त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरेद्द्विजः ।
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्
ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam |
ekaikaṃ grāsamaśnīyādahāni trīṇi pūrvavat
||47||एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ।
एकैकं ग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत्
tryahaṃ copavaseditthamatikṛcchraṃ careddvijaḥ |
evameva tribhiryuktaṃ mahāsāntapanaṃ smṛtam
||48||त्र्यहं चोपवसेदित्थमतिकृच्छ्रं चरेद्द्विजः ।
एवमेव त्रिभिर्युक्तं महासान्तपनं स्मृतम्
taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān |
pratitryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ
||49||तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् ।
प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः
niyatastu pibedāpaḥ prājāpatyavidhiḥ smṛtaḥ |
yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam
||50||नियतस्तु पिबेदापः प्राजापत्यविधिः स्मृतः ।
यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम्
parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpapraṇodanaḥ |
ekaikaṃ tu grasetpiṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet
||51||पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणोदनः ।
एकैकं तु ग्रसेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्
amāvāsyāṃ na bhuñjīta evaṃ cāndrāyaṇe vidhiḥ |
upaspṛśya triṣavaṇametaccāndrāyaṇaṃ smṛtam
||52||अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणे विधिः ।
उपस्पृश्य त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम्
caturaḥ prātaraśnīyādvipraḥ piṇḍātkṛtāhnikaḥ |
caturo'stamite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam
||53||चतुरः प्रातरश्नीयाद्विप्रः पिण्डात्कृताह्निकः ।
चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्
aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṇḍānmadhyandine sthite |
niyatātmā haviṣyasya yaticāndrāyaṇaṃ vratam
||54||अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते ।
नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं व्रतम्
etadrudrāstathādityā vasavaśca caranti hi |
sarve kuśalino devā marutaśca bhuvā saha
||55||एतद्रुद्रास्तथादित्या वसवश्च चरन्ति हि ।
सर्वे कुशलिनो देवा मरुतश्च भुवा सह
ekaikaṃ saptarātreṇa punāti vidhivatkṛtam |
tvagasṛkpiśitāsthīni medomajjāvasāstathā
||56||एकैकं सप्तरात्रेण पुनाति विधिवत्कृतम् ।
त्वगसृक्पिशितास्थीनि मेदोमज्जावसास्तथा
ekaikaṃ saptarātreṇa śudhyatyeva na saṃśayaḥ |
ebhirvratairvipūtātmā karma kurvīta nityaśaḥ
||57||एकैकं सप्तरात्रेण शुध्यत्येव न संशयः ।
एभिर्व्रतैर्विपूतात्मा कर्म कुर्वीत नित्यशः
evaṃ śuddhasya karmāṇi sidhyantyeva na saṃśayaḥ |
śuddhātmā karma kurvīta satyavādī jitendriyaḥ
||58||एवं शुद्धस्य कर्माणि सिध्यन्त्येव न संशयः ।
शुद्धात्मा कर्म कुर्वीत सत्यवादी जितेन्द्रियः
iṣṭānkāmāṃstataḥ sarvānsamprāpnoti na saṃśayaḥ |
trirātramevopavasedrahitaḥ sarvakarmaṇā
||59||इष्टान्कामांस्ततः सर्वान्सम्प्राप्नोति न संशयः ।
त्रिरात्रमेवोपवसेद्रहितः सर्वकर्मणा
trīṇi naktāni vā kuryāttataḥ karma samārabhet |
evaṃ vidhānaṃ kathitaṃ puraścaryāphalapradam
||60||त्रीणि नक्तानि वा कुर्यात्ततः कर्म समारभेत् ।
एवं विधानं कथितं पुरश्चर्याफलप्रदम्
gāyatryāśca puraścaryāṃ sarvakāmapradāyinī |
kathitā tava devarṣe mahāpāpavināśinī
||61||गायत्र्याश्च पुरश्चर्यां सर्वकामप्रदायिनी ।
कथिता तव देवर्षे महापापविनाशिनी
ādau kuryādvrataṃ mantrī dehaśodhanakārakam |
puraścaryāṃ tataḥ kuryātsamastaphalabhāgbhavet
||62||आदौ कुर्याद्व्रतं मन्त्री देहशोधनकारकम् ।
पुरश्चर्यां ततः कुर्यात्समस्तफलभाग्भवेत्
iti te kathitaṃ guhyaṃ puraścaryāvidhānakam |
etatparasmai no vācyaṃ śrutisāraṃ yataḥ smṛtam
||63||इति ते कथितं गुह्यं पुरश्चर्याविधानकम् ।
एतत्परस्मै नो वाच्यं श्रुतिसारं यतः स्मृतम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe taptakṛcchrādilakṣaṇavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||