sandhyopāsananirūpaṇam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ sandhyopāsanamuttamam |
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ kathitaṃ caiva vistarāt
||1||अथातः श्रूयतां पुण्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।
भस्मधारणमाहात्म्यं कथितं चैव विस्तरात्
prātaḥsandhyāvidhānaṃ ca kathayiṣyāmi te'nagha |
prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāṃ madhyāhne madhyabhāskarām
||2||प्रातःसन्ध्याविधानं च कथयिष्यामि तेऽनघ ।
प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्याह्ने मध्यभास्कराम्
sasūryāṃ paścimāṃ sandhyāṃ tisraḥ sandhyā upāsate |
tadbhedānapi vakṣyāmi śṛṇu devarṣisattama
||3||ससूर्यां पश्चिमां सन्ध्यां तिस्रः सन्ध्या उपासते ।
तद्भेदानपि वक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम
uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā |
adhamā sūryasahitā prātaḥsandhyā tridhā matā
||4||उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका ।
अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता
uttamā sūryasahitā madhyamāstamite ravau |
adhamā tārakopetā sāyaṃsandhyā tridhā matā
||5||उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमास्तमिते रवौ ।
अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता
vipro vṛkṣo mūlakānyatra sandhyā vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ chinne mūle naiva vṛkṣo na śākhā
||6||विप्रो वृक्षो मूलकान्यत्र सन्ध्या वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् ।
तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव वृक्षो न शाखा
sandhyā yena na vijñātā sandhyā yenānupāsitā |
jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā caiva jāyate
||7||सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता ।
जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चैव जायते
tasmānnityaṃ prakartavyaṃ sandhyopāsanamuttamam |
tadabhāve'nyakarmādāvadhikārī bhavenna hi
||8||तस्मान्नित्यं प्रकर्तव्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।
तदभावेऽन्यकर्मादावधिकारी भवेन्न हि
udayāstamayādūrdhvaṃ yāvatsyādghaṭikātrayam |
tāvatsandhyāmupāsīta prāyaścittaṃ tataḥ param
||9||उदयास्तमयादूर्ध्वं यावत्स्याद्घटिकात्रयम् ।
तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तं ततः परम्
kālātikramaṇe jāte caturthārghyaṃ pradāpayet |
athavāṣṭaśataṃ devīṃ japtvādau tāṃ samācaret
||10||कालातिक्रमणे जाते चतुर्थार्घ्यं प्रदापयेत् ।
अथवाष्टशतं देवीं जप्त्वादौ तां समाचरेत्
yasminkāle tu yatkarma tatkālādhīśvarīṃ ca tām |
sandhyāmupāsya paścāttu tatkālīnaṃ samācaret
||11||यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालाधीश्वरीं च ताम् ।
सन्ध्यामुपास्य पश्चात्तु तत्कालीनं समाचरेत्
gṛhe sādhāraṇā proktā goṣṭhe vai madhyamā bhavet |
nadītīre cottamā syāddevīgehe taduttamā
||12||गृहे साधारणा प्रोक्ता गोष्ठे वै मध्यमा भवेत् ।
नदीतीरे चोत्तमा स्याद्देवीगेहे तदुत्तमा
yato devyā upāseyaṃ tato devyāstu sannidhau |
sandhyātrayaṃ prakartavyaṃ tadānantyāya kalpate
||13||यतो देव्या उपासेयं ततो देव्यास्तु सन्निधौ ।
सन्ध्यात्रयं प्रकर्तव्यं तदानन्त्याय कल्पते
etasyā aparaṃ daivaṃ brāhmaṇānāṃ ca vidyate |
na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā
||14||एतस्या अपरं दैवं ब्राह्मणानां च विद्यते ।
न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा
yathā bhavenmahādevyā gāyatryāḥ śruticoditā |
sarvavedasārabhūtā gāyatryāstu samarcanā
||15||यथा भवेन्महादेव्या गायत्र्याः श्रुतिचोदिता ।
सर्ववेदसारभूता गायत्र्यास्तु समर्चना
brahmādayo'pi sandhyāyāṃ tāṃ dhyāyanti japanti ca |
vedā japanti tāṃ nityaṃ vedopāsyā tataḥ smṛtā
||16||ब्रह्मादयोऽपि सन्ध्यायां तां ध्यायन्ति जपन्ति च ।
वेदा जपन्ति तां नित्यं वेदोपास्या ततः स्मृता
tasmātsarve dvijāḥ śāktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ |
ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram
||17||तस्मात्सर्वे द्विजाः शाक्ता न शैवा न च वैष्णवाः ।
आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्
ācāntaḥ prāṇamāyamya keśavādikanāmabhiḥ |
keśavaśca tathā nārāyaṇo mādhava eva ca
||18||आचान्तः प्राणमायम्य केशवादिकनामभिः ।
केशवश्च तथा नारायणो माधव एव च
govindo viṣṇurevātha madhusūdana eva ca |
trivikramo vāmanaśca śrīdharo'pi tataḥ param
||19||गोविन्दो विष्णुरेवाथ मधुसूदन एव च ।
त्रिविक्रमो वामनश्च श्रीधरोऽपि ततः परम्
hṛṣīkeśaḥ padmanābho dāmodara ataḥ param |
saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno'pyaniruddhakaḥ
||20||हृषीकेशः पद्मनाभो दामोदर अतः परम् ।
सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नोऽप्यनिरुद्धकः
puruṣottamādhokṣajau ca nārasiṃho'pyutastathā |
janārdana upendraśca hariḥ kṛṣṇo'ntimastathā
||21||पुरुषोत्तमाधोक्षजौ च नारसिंहोऽप्युतस्तथा ।
जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्णोऽन्तिमस्तथा
oṃkārapūrvakaṃ nāma caturviṃśatisaṅkhyayā |
svāhāntaiḥ prāśayedvāri namo'ntaiḥ sparśayettathā
||22||ॐकारपूर्वकं नाम चतुर्विंशतिसङ्ख्यया ।
स्वाहान्तैः प्राशयेद्वारि नमोऽन्तैः स्पर्शयेत्तथा
keśavāditribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayetkarau |
mukhaṃ prakṣālayeddvābhyāṃ dvābhyāmunmārjanaṃ tathā
||23||केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ ।
मुखं प्रक्षालयेद्द्वाभ्यां द्वाभ्यामुन्मार्जनं तथा
ekena pāṇiṃ samprokṣya pādāvapi śiro'pi ca |
saṅkarṣaṇādidevānāṃ dvādaśāṅgāni saṃspṛśet
||24||एकेन पाणिं सम्प्रोक्ष्य पादावपि शिरोऽपि च ।
सङ्कर्षणादिदेवानां द्वादशाङ्गानि संस्पृशेत्
dakṣiṇenodakaṃ pītvā vāmena saṃspṛśedbudha: |
tāvanna śudhyate toyaṃ yāvadvāmena na spṛśet
||25||दक्षिणेनोदकं पीत्वा वामेन संस्पृशेद्बुध: ।
तावन्न शुध्यते तोयं यावद्वामेन न स्पृशेत्
gokarṇākṛtihastena māṣamātraṃ jalaṃ pibet |
tato nyūnādhikaṃ pītvā surāpāyī bhaveddvijaḥ
||26||गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् ।
ततो न्यूनाधिकं पीत्वा सुरापायी भवेद्द्विजः
saṃhatāṅgulinā toyaṃ pāṇinā dakṣiṇena tu |
muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ
||27||संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु ।
मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं विदुः
prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā praṇavasmṛtipūrvakam |
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ turīyapadasaṃyutām
||28||प्राणायामं ततः कृत्वा प्रणवस्मृतिपूर्वकम् ।
गायत्रीं शिरसा सार्धं तुरीयपदसंयुताम्
dakṣiṇe recayedvāyuṃ vāmena pūritodaram |
kumbhena dhārayennityaṃ prāṇāyāmaṃ vidurbudhā:
||29||दक्षिणे रेचयेद्वायुं वामेन पूरितोदरम् ।
कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधा:
pīḍayeddakṣiṇāṃ nāḍīmaṅguṣṭhena tathottarām |
kaniṣṭhānāmikābhyāṃ tu madhyamāṃ tarjanīṃ tyajet
||30||पीडयेद्दक्षिणां नाडीमङ्गुष्ठेन तथोत्तराम् ।
कनिष्ठानामिकाभ्यां तु मध्यमां तर्जनीं त्यजेत्
recaka: pūrakaścaiva prāṇāyāmo'tha kumbhaka: |
procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasai:
||31||रेचक: पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुम्भक: ।
प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसै:
recakaḥ sṛjate vāyuṃ pūrakaḥ pūrayettu tam |
sāmyena saṃsthitiryattatkumbhakaḥ parikīrtitaḥ
||32||रेचकः सृजते वायुं पूरकः पूरयेत्तु तम् ।
साम्येन संस्थितिर्यत्तत्कुम्भकः परिकीर्तितः
nīlotpaladalaśyāmaṃ nābhimadhye pratiṣṭhitam |
caturbhujaṃ mahātmānaṃ pūrake cintayeddharim
||33||नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् ।
चतुर्भुजं महात्मानं पूरके चिन्तयेद्धरिम्
kumbhake tu hṛdi sthāne dhyāyettu kamalāsanam |
prajāpatiṃ jagannāthaṃ caturvaktraṃ pitāmaham
||34||कुम्भके तु हृदि स्थाने ध्यायेत्तु कमलासनम् ।
प्रजापतिं जगन्नाथं चतुर्वक्त्रं पितामहम्
recake śaṅkaraṃ dhyāyellalāṭasthaṃ maheśvaram |
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nirmalaṃ pāpanāśanam
||35||रेचके शङ्करं ध्यायेल्ललाटस्थं महेश्वरम् ।
शुद्धस्फटिकसंकाशं निर्मलं पापनाशनम्
pūrake viṣṇusāyujyaṃ kumbhake brahmaṇo gatim |
recakena tṛtīyaṃ tu prāpnuyādīśvaraṃ param
||36||पूरके विष्णुसायुज्यं कुम्भके ब्रह्मणो गतिम् ।
रेचकेन तृतीयं तु प्राप्नुयादीश्वरं परम्
paurāṇācamanādyaṃ ca proktaṃ devarṣisattama |
śrautamācamanādyaṃ ca śṛṇu pāpāpahaṃ mune
||37||पौराणाचमनाद्यं च प्रोक्तं देवर्षिसत्तम ।
श्रौतमाचमनाद्यं च शृणु पापापहं मुने
praṇavaṃ pūrvamuccārya gāyatrīṃ tu tadityṛcam |
pādādau vyāhṛtīstisraḥ śrautācamanamucyate
||38||प्रणवं पूर्वमुच्चार्य गायत्रीं तु तदित्यृचम् ।
पादादौ व्याहृतीस्तिस्रः श्रौताचमनमुच्यते
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām |
pratipraṇavasaṃyuktāṃ tritayaṃ prāṇasaṃyamaḥ
||39||गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् ।
प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रितयं प्राणसंयमः
(salakṣaṇaṃ tu prāṇānāmāyāmaṃ kīrtyate'dhunā |
nānāpāpaikaśamanaṃ mahāpuṇyaphalapradam |
) pañcāṅgulībhirnāsāgraṃ pīḍayetpraṇavena tu |
sarvapāpaharā mudrā vānaprasthagṛhasthayoḥ
||40||(सलक्षणं तु प्राणानामायामं कीर्त्यतेऽधुना ।
नानापापैकशमनं महापुण्यफलप्रदम् ।
) पञ्चाङ्गुलीभिर्नासाग्रं पीडयेत्प्रणवेन तु ।
सर्वपापहरा मुद्रा वानप्रस्थगृहस्थयोः
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairyateśca brahmacāriṇaḥ |
āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣaṇaṃ syātkuśodakaiḥ
||41||कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः ।
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षणं स्यात्कुशोदकैः
ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ |
navapraṇavayuktena āpo hi ṣṭhetyanena tu
||42||ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः ।
नवप्रणवयुक्तेन आपो हि ष्ठेत्यनेन तु
naśyedaghaṃ mārjanena saṃvatsarasamudbhavam |
tata ācamanaṃ kṛtvā sūryaśceti pibedapaḥ
||43||नश्येदघं मार्जनेन संवत्सरसमुद्भवम् ।
तत आचमनं कृत्वा सूर्यश्चेति पिबेदपः
antaḥkaraṇasambhinnaṃ pāpaṃ tasya vinaśyati |
praṇavena vyāhṛtibhirgāyatryā praṇavādyayā
||44||अन्तःकरणसम्भिन्नं पापं तस्य विनश्यति ।
प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया
āpo hi ṣṭheti sūktena mārjanaṃ caiva kārayet |
uddhṛtya dakṣiṇe haste jalaṃ gokarṇavatkṛte
||45||आपो हि ष्ठेति सूक्तेन मार्जनं चैव कारयेत् ।
उद्धृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृते
nītvā taṃ nāsikāgraṃ tu vāmakukṣau smaredagham |
puruṣaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca ṛtaṃ ceti paṭhettataḥ
||46||नीत्वा तं नासिकाग्रं तु वामकुक्षौ स्मरेदघम् ।
पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं चेति पठेत्ततः
drupadāṃ vā ṛcaṃ paścāddakṣanāsāpuṭena ca |
śvāsamārgeṇa taṃ pāpamānayetkaravāriṇi
||47||द्रुपदां वा ऋचं पश्चाद्दक्षनासापुटेन च ।
श्वासमार्गेण तं पापमानयेत्करवारिणि
nāvalokyaiva tadvāri vāmabhāge'śmani kṣipet |
niṣpāpaṃ tu śarīraṃ me sañjātamiti bhāvayet
||48||नावलोक्यैव तद्वारि वामभागेऽश्मनि क्षिपेत् ।
निष्पापं तु शरीरं मे सञ्जातमिति भावयेत्
utthāya tu tataḥ pādau dvau samau sanniyojayet |
jalāñjaliṃ gṛhītvā tu tarjanyaṅguṣṭhavarjitam
||49||उत्थाय तु ततः पादौ द्वौ समौ सन्नियोजयेत् ।
जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु तर्जन्यङ्गुष्ठवर्जितम्
vīkṣya bhānuṃ kṣipedvāri gāyatryā cābhimantritam |
trivāraṃ muniśārdūla vidhireṣo'rghyamocane
||50||वीक्ष्य भानुं क्षिपेद्वारि गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् ।
त्रिवारं मुनिशार्दूल विधिरेषोऽर्घ्यमोचने
tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādasāvādityamantrataḥ |
madhyāhne sakṛdeva syātsandhyayostu trivārataḥ
||51||ततः प्रदक्षिणां कुर्यादसावादित्यमन्त्रतः ।
मध्याह्ने सकृदेव स्यात्सन्ध्ययोस्तु त्रिवारतः
īṣannagraḥ prabhāte tu madhyāhne daṇḍavatsthitaḥ |
āsane copaviṣṭastu dvijaḥ sāyaṃ kṣipedapaḥ
||52||ईषन्नग्रः प्रभाते तु मध्याह्ने दण्डवत्स्थितः ।
आसने चोपविष्टस्तु द्विजः सायं क्षिपेदपः
udakaṃ prakṣipedyasmāttatkāraṇamataḥ śṛṇu |
triṃśatkoṭyo mahāvīrā mandehā nāma rākṣasāḥ
||53||उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु ।
त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः
kṛtaghnā dāruṇā ghorāḥ sūryamicchanti khāditum |
tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ
||54||कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ।
ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः
upāsate mahāsandhyāṃ prakṣipantyudakāñjalim |
dahyante tena daityāste vajrībhūtena vāriṇā
||55||उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् ।
दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा
etasmātkāraṇādviprāḥ sandhyāṃ nityamupāsate |
mahāpuṇyasya jananaṃ sandhyopāsanamīritam
||56||एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते ।
महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम्
arghyāṅgabhūtamantro'yaṃ procyate śṛṇu nārada |
yaduccāraṇamātreṇa sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ bhavet
||57||अर्घ्याङ्गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद ।
यदुच्चारणमात्रेण साङ्गं सन्ध्याफलं भवेत्
so'hamarko'smyahaṃ jyotirātmā jyotirahaṃ śivaḥ |
ātmajyotirahaṃ śuklaḥ sarvajyotī raso'smyaham
||58||सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः ।
आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम्
āgaccha varade devi gāyatri brahmarūpiṇi |
japānuṣṭhānasiddhyarthaṃ praviśya hṛdayaṃ mama
||59||आगच्छ वरदे देवि गायत्रि ब्रह्मरूपिणि ।
जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम
uttiṣṭha devi gantavyaṃ punarāgamanāya ca |
arghyeṣu devi gantavyaṃ praviśya hṛdayaṃ mama
||60||उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च ।
अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम
tataḥ śuddhasthale naijamāsanaṃ sthāpayedbudhaḥ |
tatrāruhya japetpaścādgāyatrīṃ vedamātaram
||61||ततः शुद्धस्थले नैजमासनं स्थापयेद्बुधः ।
तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद्गायत्रीं वेदमातरम्
atraiva khecarī mudrā prāṇāyāmottaraṃ mune |
prātaḥsandhyāvidhāne ca kīrtitā munipuṅgava
||62||अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने ।
प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्गव
tannāmārthaṃ pravakṣyāmi sādaraṃ śṛṇu nārada |
cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā
||63||तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद ।
चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī |
na cāsanaṃ siddhasamaṃ na kumbhasadṛśo'nilaḥ
||64||भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ।
न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः
na khecarīsamā mudrā satyaṃ satyaṃ ca nārada |
ghaṇṭāvatpaṇavoccārādvāyuṃ nirjitya yatnataḥ
||65||न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद ।
घण्टावत्पणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्नतः
sthirāsane sthiro bhūtvā nirahaṅkāranirmamaḥ |
lakṣaṇaṃ nārada mune śṛṇu siddhāsanasya ca
||66||स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्कारनिर्ममः ।
लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च
yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyase- nmeḍhre pādamathaikameva hṛdayaṃ kṛtvā samaṃ vigraham |
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyanbhruvorantaraṃ tiṣṭhatyetadatīva yogisukhadaṃ siddhāsanaṃ procyate
||67||योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् ।
स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं तिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते
āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam |
gāyatrī chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me
||68||आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।
गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे
yadahnā kurute pāpaṃ tadahnā pratimucyate |
yadrātryā kurute pāpaṃ tadrātryā pratimucyate
||69||यदह्ना कुरुते पापं तदह्ना प्रतिमुच्यते ।
यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते
sarvavarṇe mahādevi sandhyāvidye sarasvati |
ajare amare devi sarvadevi namo'stu te
||70||सर्ववर्णे महादेवि सन्ध्याविद्ये सरस्वति ।
अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते
tejo'sītyādimantreṇa devīmāvāhayettataḥ |
yatkṛtaṃ tvadanuṣṭhānaṃ tatsarvaṃ pūrṇamastu me
||71||तेजोऽसीत्यादिमन्त्रेण देवीमावाहयेत्ततः ।
यत्कृतं त्वदनुष्ठानं तत्सर्वं पूर्णमस्तु मे
tataḥ śāpavimokṣāya vidhānaṃ samyagācaret |
brahmaśāpastato viśvāmitrasya ca tathaiva ca
||72||ततः शापविमोक्षाय विधानं सम्यगाचरेत् ।
ब्रह्मशापस्ततो विश्वामित्रस्य च तथैव च
vasiṣṭhaśāpa ityetattrividhaṃ śāpalakṣaṇam |
brahmaṇaḥ smaraṇenaiva brahmaśāpo nivartate
||73||वसिष्ठशाप इत्येतत्त्रिविधं शापलक्षणम् ।
ब्रह्मणः स्मरणेनैव ब्रह्मशापो निवर्तते
viśvāmitrasmaraṇato viśvāmitrasya śāpataḥ |
vasiṣṭhasmaraṇādeva tasya śāpo vinaśyati
||74||विश्वामित्रस्मरणतो विश्वामित्रस्य शापतः ।
वसिष्ठस्मरणादेव तस्य शापो विनश्यति
hṛtpadmamadhye puruṣaṃ pramāṇaṃ satyātmakaṃ sarvajagatsvarūpam |
dhyāyāmi nityaṃ paramātmasaṃjñaṃ cidrūpamekaṃ vacasāmagamyam
||75||हृत्पद्ममध्ये पुरुषं प्रमाणं सत्यात्मकं सर्वजगत्स्वरूपम् ।
ध्यायामि नित्यं परमात्मसंज्ञं चिद्रूपमेकं वचसामगम्यम्
atha nyāsavidhiṃ vakṣye sandhyāyā aṅgasambhavam |
oṃkāraṃ pūrvavadyojyaṃ tato mantrānudīrayet
||76||अथ न्यासविधिं वक्ष्ये सन्ध्याया अङ्गसम्भवम् ।
ॐकारं पूर्ववद्योज्यं ततो मन्त्रानुदीरयेत्
bhūrityuktvā ca pādābhyāṃ nama ityeva coccaret |
bhuvaḥ pūrvaṃ tu jānubhyāṃ sva: kaṭibhyāṃ namo vadet
||77||भूरित्युक्त्वा च पादाभ्यां नम इत्येव चोच्चरेत् ।
भुवः पूर्वं तु जानुभ्यां स्व: कटिभ्यां नमो वदेत्
maharnābhyai janaścaiva hadayāya tatastapaḥ |
kaṇṭhāya ca tataḥ satyaṃ lalāṭe parikīrtayet
||78||महर्नाभ्यै जनश्चैव हदयाय ततस्तपः ।
कण्ठाय च ततः सत्यं ललाटे परिकीर्तयेत्
aṅguṣṭhābhyāṃ tatsavitustarjanībhyāṃ vareṇyakam |
bhargo devasya madhyābhyāṃ dhīmahītyeva kīrtayet
||79||अङ्गुष्ठाभ्यां तत्सवितुस्तर्जनीभ्यां वरेण्यकम् ।
भर्गो देवस्य मध्याभ्यां धीमहीत्येव कीर्तयेत्
anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ dhiyo yo na: padaṃ vadet |
pracodayātkarapṛṣṭhatalayorvinyasetsudhī:
||80||अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां धियो यो न: पदं वदेत् ।
प्रचोदयात्करपृष्ठतलयोर्विन्यसेत्सुधी:
brahmātmane tatsaviturhṛdayāya namastathā |
viṣṇvātmane vareṇyaṃ ca śirase nama ityapi
||81||ब्रह्मात्मने तत्सवितुर्हृदयाय नमस्तथा ।
विष्ण्वात्मने वरेण्यं च शिरसे नम इत्यपि
bhargo devastha rudrātmane śikhāyai prakīrtitam |
śaktyātmane dhīmahīti kavacāya tataḥ param
||82||भर्गो देवस्थ रुद्रात्मने शिखायै प्रकीर्तितम् ।
शक्त्यात्मने धीमहीति कवचाय ततः परम्
kālātmane dhiyo yo no netratraya udīritam |
pracodayācca sarvātmane'strāya parikīrtitam
||83||कालात्मने धियो यो नो नेत्रत्रय उदीरितम् ।
प्रचोदयाच्च सर्वात्मनेऽस्त्राय परिकीर्तितम्
akṣaranyāsamevāgre kathayāmi mahāmune |
gāyatrīvarṇasambhūtanyāsa: pāpaharaḥ para:
||84||अक्षरन्यासमेवाग्रे कथयामि महामुने ।
गायत्रीवर्णसम्भूतन्यास: पापहरः पर:
praṇavaṃ pūrvamuccārya varṇanyāsaḥ prakīrtitaḥ |
tatkāramādāvuccārya pādāṅguṣṭhadvaye nyaset
||85||प्रणवं पूर्वमुच्चार्य वर्णन्यासः प्रकीर्तितः ।
तत्कारमादावुच्चार्य पादाङ्गुष्ठद्वये न्यसेत्
sakāraṃ gulphayostadvadvikāraṃ jaṅghayornyaset |
jānvostukāraṃ vinyasya ūrvoścaiva vakārakam
||86||सकारं गुल्फयोस्तद्वद्विकारं जङ्घयोर्न्यसेत् ।
जान्वोस्तुकारं विन्यस्य ऊर्वोश्चैव वकारकम्
rekāraṃ ca gude nyasya ṇikāraṃ liṅga eva ca |
kaṭyāṃ yakāramevātra bhakāraṃ nābhimaṇḍale
||87||रेकारं च गुदे न्यस्य णिकारं लिङ्ग एव च ।
कट्यां यकारमेवात्र भकारं नाभिमण्डले
gokāraṃ hṛdaye nyasya dekāraṃ stanayordvayoḥ |
vakāraṃ hṛdi vinyasya syakāraṃ kaṇṭhakūpake
||88||गोकारं हृदये न्यस्य देकारं स्तनयोर्द्वयोः ।
वकारं हृदि विन्यस्य स्यकारं कण्ठकूपके
dhīkāraṃ mukhadeśe tu makāraṃ tāludeśake |
hikāraṃ nāsikāgre tu dhikāraṃ netramaṇḍale
||89||धीकारं मुखदेशे तु मकारं तालुदेशके ।
हिकारं नासिकाग्रे तु धिकारं नेत्रमण्डले
bhrūmadhye caiva yokāraṃ yokāraṃ ca lalāṭake |
nakāraṃ vai pūrvamukhe prakāraṃ dakṣiṇe mukhe
||90||भ्रूमध्ये चैव योकारं योकारं च ललाटके ।
नकारं वै पूर्वमुखे प्रकारं दक्षिणे मुखे
cokāraṃ paścimamukhe dakāraṃ cottare mukhe |
yākāraṃ mūrdhni vinyasya takāraṃ vyāpakaṃ nyaset
||91||चोकारं पश्चिममुखे दकारं चोत्तरे मुखे ।
याकारं मूर्ध्नि विन्यस्य तकारं व्यापकं न्यसेत्
etannyāsavidhiṃ kecinnecchanti japatatparāḥ |
tato dhyāyenmahādevīṃ jaganmātaramambikām
||92||एतन्न्यासविधिं केचिन्नेच्छन्ति जपतत्पराः ।
ततो ध्यायेन्महादेवीं जगन्मातरमम्बिकाम्
bhāsvajjapāprasūnābhāṃ kumārīṃ parameśvarīm |
raktāmbujāsanārūḍhāṃ raktagandhānulepanām
||93||भास्वज्जपाप्रसूनाभां कुमारीं परमेश्वरीम् ।
रक्ताम्बुजासनारूढां रक्तगन्धानुलेपनाम्
raktamālyāmbaradharāṃ caturāsyāṃ caturbhujām |
dvinetrāṃ sruksruvo mālāṃ kuṇḍikāṃ caiva bibhratīm
||94||रक्तमाल्याम्बरधरां चतुरास्यां चतुर्भुजाम् ।
द्विनेत्रां स्रुक्स्रुवो मालां कुण्डिकां चैव बिभ्रतीम्
sarvābharaṇasandīptāmṛgvedādhyāyinīṃ parām |
haṃsapatrāmāhavanīyamadhyasthāṃ brahmadevatām
||95||सर्वाभरणसन्दीप्तामृग्वेदाध्यायिनीं पराम् ।
हंसपत्रामाहवनीयमध्यस्थां ब्रह्मदेवताम्
catuṣpadāmaṣṭakukṣiṃ saptaśīrṣāṃ maheśvarīm |
agnivaktrāṃ rudraśikhāṃ viṣṇucittāṃ tu bhāvayet
||96||चतुष्पदामष्टकुक्षिं सप्तशीर्षां महेश्वरीम् ।
अग्निवक्त्रां रुद्रशिखां विष्णुचित्तां तु भावयेत्
brahmā tu kavacaṃ yasyā gotraṃ sāṃkhyāyanaṃ smṛtam |
ādityamaṇḍalāntaḥsthāṃ dhyāyeddevīṃ maheśvarīm
||97||ब्रह्मा तु कवचं यस्या गोत्रं सांख्यायनं स्मृतम् ।
आदित्यमण्डलान्तःस्थां ध्यायेद्देवीं महेश्वरीम्
evaṃ dhyātvā vidhānena gāyatrīṃ vedamātaram |
tato mudrāḥ prakurvīta devyāḥ prītikarāḥ śubhāḥ
||98||एवं ध्यात्वा विधानेन गायत्रीं वेदमातरम् ।
ततो मुद्राः प्रकुर्वीत देव्याः प्रीतिकराः शुभाः
sumukhaṃ sapuṭaṃ caiva vitataṃ vistṛtaṃ tathā |
dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuṣkaṃ pañcakaṃ tathā
||99||सुमुखं सपुटं चैव विततं विस्तृतं तथा ।
द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा
ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakāñjalikaṃ tathā |
śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham
||100||षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा ।
शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्
vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam |
siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā
||101||विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।
सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा
caturviṃśatimudrāśca gāyatryāḥ sampradarśayet |
śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ sakṛdāvartayetsudhīḥ
||102||चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् ।
शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः
caturviṃśatyakṣarāṇi gāyatryā kīrtitāni hi |
jātavedasanāmnīṃ ca ṛcamuccārayettataḥ
||103||चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्या कीर्तितानि हि ।
जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः
tryambakasyarcamāvṛtya gāyatrī śatavarṇakā |
bhavatīyaṃ mahāpuṇyā sakṛjjapyā budhairiyam
||104||त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका ।
भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम्
oṃkāraṃ pūrvamuccārya bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca |
caturviṃśatyakṣarāṃ ca gāyatrīṃ proccarettataḥ
||105||ॐकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च ।
चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः
evaṃ nityaṃ japaṃ kuryādbrāhmaṇo viprapuṅgavaḥ |
sa samagraṃ phalaṃ prāpya sandhyāyāḥ sukhamedhate
||106||एवं नित्यं जपं कुर्याद्ब्राह्मणो विप्रपुङ्गवः ।
स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sandhyopāsananirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||