sandhyādikṛtyavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
bhinnapādā tu gāyatrī brahmahatyāpraṇāśinī |
abhinnapādā gāyatrī brahmahatyāṃ prayacchati
||1||भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी ।
अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति
acchinnapādāgāyatrījapaṃ kurvanti ye dvijāḥ |
athomukhāśca tiṣṭhanti kalpakoṭiśatāni ca
||2||अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः ।
अथोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च
sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā gāyatrī vividhā matā |
dharmaśāstrapurāṇeṣu itihāseṣu suvrata
||3||सम्पुटैका षडोङ्कारा गायत्री विविधा मता ।
धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत
pañcapraṇavasaṃyuktāṃ japedityanuśāsanam |
japasaṃkhyāṣṭabhāgānte pādo japyasturīyakaḥ
||4||पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् ।
जपसंख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः
sa dvijaḥ paramo jñeyaḥ paraṃ sāyujyamāpnuyāt |
anyathā prajapedyastu sa japo viphalo bhavet
||5||स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् ।
अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत्
sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā bhavetsā ūrdhvaretasām |
gṛhastho brahmacārī vā mokṣārthī turīyāṃ japet
||6||सम्पुटैका षडोङ्कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत्
turīyapādo gāyatryāḥ parorajase sāvadom |
dhyānamasya pravakṣyāmi japasāṅgaphalapradam
||7||तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् ।
ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्गफलप्रदम्
hṛdi vikasitapadmaṃ sārkasomāgnibimbaṃ praṇavamayamacintyaṃ yasya pītaṃ prakalpyam |
acalaparamasūkṣmaṃ jyotirākāśasāraṃ bhavatu mama mude'sau saccidānandarūpaḥ
||8||हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीतं प्रकल्प्यम् ।
अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः
triśūlayonī surabhimakṣamālāṃ ca liṅgakam |
ambujaṃ ca mahāmudrāmiti sapta pradarśayet
||9||त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्गकम् ।
अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत्
yā sandhyā saiva gāyatrī saccidānandarūpiṇī |
bhaktyā tāṃ brāhmaṇo nityaṃ pūjayecca namettataḥ
||10||या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी ।
भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः
dhyātasya pūjāṃ kurvīta pañcabhiścopacārakaiḥ |
laṃ pṛthivyātmane gandhamarpayāmi namo namaḥ
||11||ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः ।
लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः
hamākāśātmane puṣpaṃ cārpayāmi namo namaḥ |
yaṃ ca vāyvātmane dhūpaṃ cārpayāmi tato vadet
||12||हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः ।
यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत्
raṃ ca vahnyātmane dīpamarpayāmi tato vadet |
vamamṛtātmane tasmai naivedyamapi cārpayet
||13||रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् ।
वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत्
yaṃ raṃ laṃ vaṃ hamiti ca puṣpāñjalimathārpayet |
evaṃ pūjāṃ vidhāyātha cānte mudrāḥ pradarśayet
||14||यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् ।
एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत्
dhyāyettu manasā devīṃ mantramuccārayecchanaiḥ |
na kampayecchiro grīvā dantānnaiva prakāśayet
||15||ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।
न कम्पयेच्छिरो ग्रीवा दन्तान्नैव प्रकाशयेत्
vidhināṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatireva vā |
daśavāramaśakto vā nāto nyūnaṃ kadācana
||16||विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा ।
दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन
tata udvāsayeddevīmuttametyanuvākataḥ |
na gāyatrīṃ japedvidvāñjalamadhye kathañcana
||17||तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः ।
न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन
yataḥ sāgnimukhī proktetyāhuḥ kecinmaharṣayaḥ |
surabhirjñānaśūrpaṃ ca kūrmo yoniśca paṅkajam
||18||यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः ।
सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्कजम्
liṅgaṃ nirvāṇakaṃ caiva japānte'ṣṭau pradarśayet |
yadakṣarapadabhraṣṭaṃ svaravyañjanavarjitam
||19||लिङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् ।
यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम्
tatsarvaṃ kṣamyatāṃ devi kaśyapapriyavādini |
gāyatrītarpaṇaṃ cātaḥ karaṇīyaṃ mahāmune
||20||तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि ।
गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने
gāyatrī chanda ākhyātaṃ viśvāmitraṛṣiḥ smṛtaḥ |
savitā devatā proktā viniyogaśca tarpaṇe
||21||गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः ।
सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे
bhūrityuktvā ca ṛgvedapuruṣaṃ tarpayāmi ca |
bhuva ityetaduktvā ca yajurvedamatho vadet
||22||भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च ।
भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत्
svarvyāhṛtiṃ samuktvā ca sāmavedaṃ samuccaret |
maha ityetaduktvānte'tharvavedaṃ ca tarpayet
||23||स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् ।
मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत्
janaḥ padānta itihāsapurāṇamitīrayet |
tapaḥ sarvāgamaṃ caiva puruṣaṃ tarpayāmi ca
||24||जनः पदान्त इतिहासपुराणमितीरयेत् ।
तपः सर्वागमं चैव पुरुषं तर्पयामि च
satyaṃ ca satyalokākhyapuruṣaṃ tarpayāmi ca |
oṃ bhūrbhūrlokapuruṣaṃ tarpayāmi tato vadet
||25||सत्यं च सत्यलोकाख्यपुरुषं तर्पयामि च ।
ॐ भूर्भूर्लोकपुरुषं तर्पयामि ततो वदेत्
bhuvaśceti bhuvarlokapuruṣaṃ tarpayāmi ca |
svaḥ svargalokapuruṣaṃ tarpayāmi tataḥ param
||26||भुवश्चेति भुवर्लोकपुरुषं तर्पयामि च ।
स्वः स्वर्गलोकपुरुषं तर्पयामि ततः परम्
oṃbhūrekapadā nāma gāyatrīṃ tarpayāmi ca |
bhuvo dvipadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmīti kīrtayet
||27||ॐभूरेकपदा नाम गायत्रीं तर्पयामि च ।
भुवो द्विपदां गायत्रीं तर्पयामीति कीर्तयेत्
svaśca tripadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmi tato vadet |
oṃbhūrbhuvaḥ svaśceti tathā gāyatrīṃ ca catuṣpadām
||28||स्वश्च त्रिपदां गायत्रीं तर्पयामि ततो वदेत् ।
ॐभूर्भुवः स्वश्चेति तथा गायत्रीं च चतुष्पदाम्
uṣasīṃ caiva gāyatrīṃ sāvitrīṃ ca sarasvatīm |
vedānāṃ mātaraṃ pṛthvīmajāṃ caiva tu kauśikīm
||29||उषसीं चैव गायत्रीं सावित्रीं च सरस्वतीम् ।
वेदानां मातरं पृथ्वीमजां चैव तु कौशिकीम्
sāṅkṛtiṃ vai sārvajitiṃ gāyatrīṃ tarpaṇe vadet |
tarpaṇānte ca śāntyarthaṃ jātavedasamīrayet
||30||साङ्कृतिं वै सार्वजितिं गायत्रीं तर्पणे वदेत् ।
तर्पणान्ते च शान्त्यर्थं जातवेदसमीरयेत्
mānastoketi mantraṃ ca śāntyarthaṃ prajapetsudhīḥ |
tato'pi tryambako mantraḥ śāntyarthaḥ parikīrtitaḥ
||31||मानस्तोकेति मन्त्रं च शान्त्यर्थं प्रजपेत्सुधीः ।
ततोऽपि त्र्यम्बको मन्त्रः शान्त्यर्थः परिकीर्तितः
tacchaṃyoriti mantraṃ ca japecchāntyarthameva tu |
ato devā iti dvābhyāṃ sarvāṅgasparśanaṃ caret
||32||तच्छंयोरिति मन्त्रं च जपेच्छान्त्यर्थमेव तु ।
अतो देवा इति द्वाभ्यां सर्वाङ्गस्पर्शनं चरेत्
syonāpṛthivimantreṇa bhūmyai kuryātpraṇāmakam |
yathāvidhi ca gotrādīnuccareddvijasattamaḥ
||33||स्योनापृथिविमन्त्रेण भूम्यै कुर्यात्प्रणामकम् ।
यथाविधि च गोत्रादीनुच्चरेद्द्विजसत्तमः
evaṃ vidhānaṃ sandhyāyāḥ prātaḥkāle prakīrtitam |
sandhyākarma samāpyānte'pyagnihotraṃ svayaṃ hunet
||34||एवं विधानं सन्ध्यायाः प्रातःकाले प्रकीर्तितम् ।
सन्ध्याकर्म समाप्यान्तेऽप्यग्निहोत्रं स्वयं हुनेत्
pañcāyatanapūjāṃ ca tataḥ kuryātsamāhitaḥ |
śivāṃ śivaṃ gaṇapatiṃ sūryaṃ viṣṇuṃ tathārcayet
||35||पञ्चायतनपूजां च ततः कुर्यात्समाहितः ।
शिवां शिवं गणपतिं सूर्यं विष्णुं तथार्चयेत्
pauruṣeṇa tu sūktena vyāhṛtyā vā samāhitaḥ |
mūlamantreṇa vā kuryādhrīśca te iti mantrataḥ
||36||पौरुषेण तु सूक्तेन व्याहृत्या वा समाहितः ।
मूलमन्त्रेण वा कुर्याद्ह्रीश्च ते इति मन्त्रतः
bhavānīṃ tu yajenmadhye tathaiśānyāṃ tu mādhavam |
āgneyyāṃ girijānāthaṃ gaṇeśaṃ rakṣasāṃ diśi
||37||भवानीं तु यजेन्मध्ये तथैशान्यां तु माधवम् ।
आग्नेय्यां गिरिजानाथं गणेशं रक्षसां दिशि
vāyavyāmarcayetsūryamiti devasthitikramaḥ |
ṣoḍaśānupacārāṃśca ṣoḍaśargbhirharennaraḥ
||38||वायव्यामर्चयेत्सूर्यमिति देवस्थितिक्रमः ।
षोडशानुपचारांश्च षोडशर्ग्भिर्हरेन्नरः
devīmabhyarcya purato yajedanyānanukramāt |
na devīpūjanātpuṇyamadhikaṃ kvacidīkṣyate
||39||देवीमभ्यर्च्य पुरतो यजेदन्याननुक्रमात् ।
न देवीपूजनात्पुण्यमधिकं क्वचिदीक्ष्यते
ata eva tu sandhyāsu sandhyopāstiḥ śrutīritā |
nākṣatairarcayerdviṣṇuṃ na tulasyā gaṇeśvaram
||40||अत एव तु सन्ध्यासु सन्ध्योपास्तिः श्रुतीरिता ।
नाक्षतैरर्चयेर्द्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम्
dūrvābhirnārcayeddurgāṃ ketakairna maheśvaram |
mallikājātikusumaṃ kuṭajaṃ panasaṃ tathā
||41||दूर्वाभिर्नार्चयेद्दुर्गां केतकैर्न महेश्वरम् ।
मल्लिकाजातिकुसुमं कुटजं पनसं तथा
kiṃśukaṃ bakulaṃ kundaṃ lodhraṃ tu karavīrakam |
śiṃśapā'parājitāpuṣpaṃ babdhūkāgastyapuṣpake
||42||किंशुकं बकुलं कुन्दं लोध्रं तु करवीरकम् ।
शिंशपाऽपराजितापुष्पं बब्धूकागस्त्यपुष्पके
madantaṃ sinduvāraṃ ca pālāśakusumaṃ tathā |
dūrvāṅkuraṃ bilvadalaṃ kuśamañjarikāṃ tathā
||43||मदन्तं सिन्दुवारं च पालाशकुसुमं तथा ।
दूर्वाङ्कुरं बिल्वदलं कुशमञ्जरिकां तथा
śallakīmādhavīpuṣpamarkamandārapuṣpakam |
ketakīṃ karṇikāraṃ ca kadambakusumaṃ tathā
||44||शल्लकीमाधवीपुष्पमर्कमन्दारपुष्पकम् ।
केतकीं कर्णिकारं च कदम्बकुसुमं तथा
punnāgaścampakastadvadyūthikātagarau tathā |
evamādīni puṣpāṇi devīpriyakarāṇi ca
||45||पुन्नागश्चम्पकस्तद्वद्यूथिकातगरौ तथा ।
एवमादीनि पुष्पाणि देवीप्रियकराणि च
guggulasya bhaveddhūpo dīpaḥ syāttilatailataḥ |
kṛtvetthaṃ devatāpūjāṃ tato mūlamanuṃ japet
||46||गुग्गुलस्य भवेद्धूपो दीपः स्यात्तिलतैलतः ।
कृत्वेत्थं देवतापूजां ततो मूलमनुं जपेत्
evaṃ pūjāṃ samāpyaiva vedābhyāsaṃ caredbudhaḥ |
tataḥ svavṛttyā kurvīta poṣyavargārthasādhanam |
tṛtīyadinabhāge tu niyamena vicakṣaṇaḥ
||47||एवं पूजां समाप्यैव वेदाभ्यासं चरेद्बुधः ।
ततः स्ववृत्त्या कुर्वीत पोष्यवर्गार्थसाधनम् ।
तृतीयदिनभागे तु नियमेन विचक्षणः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sandhyādikṛtyavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||