tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam
tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca |
agnirityādibhirmantrairbhasma saṃśodhya sādaram |
dhāraṇīyaṃ lalāṭādau tripuṇḍraṃ kevalaṃ dvijaiḥ
||1||त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ।
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्म संशोध्य सादरम् ।
धारणीयं ललाटादौ त्रिपुण्ड्रं केवलं द्विजैः
brahmakṣatriyavaiśyāśca ete sarve dvijāḥ smṛtāḥ |
tasmāddvijaiḥ prayatnena tripuṇḍraṃ dhāryamanvaham
||2||ब्रह्मक्षत्रियवैश्याश्च एते सर्वे द्विजाः स्मृताः ।
तस्माद्द्विजैः प्रयत्नेन त्रिपुण्ड्रं धार्यमन्वहम्
yasyopanayanaṃ brahman sa eva dvija ucyate |
tasmācchrautaṃ dvijaiḥ kāryaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam
||3||यस्योपनयनं ब्रह्मन् स एव द्विज उच्यते ।
तस्माच्छ्रौतं द्विजैः कार्यं त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ satkarma samācaret |
tatkṛtaṃ cākṛtaprāyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ
||4||विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः सत्कर्म समाचरेत् ।
तत्कृतं चाकृतप्रायं भवत्येव न संशयः
na gāyatryupadeśo'pi bhasmano dhāraṇaṃ vinā |
tato dhṛtvaiva bhasmāṅge gāyatrījapamācaret
||5||न गायत्र्युपदेशोऽपि भस्मनो धारणं विना ।
ततो धृत्वैव भस्माङ्गे गायत्रीजपमाचरेत्
gāyatrīṃ mūlamevāhurbrāhmaṇye munipuṅgava |
sā bhasmadhāraṇābhāve na kenāpyupadiśyate
||6||गायत्रीं मूलमेवाहुर्ब्राह्मण्ये मुनिपुङ्गव ।
सा भस्मधारणाभावे न केनाप्युपदिश्यते
na tāvadadhikāro'sti gāyatrīgrahaṇe mune |
yāvanna bhasma bhālādau dhṛtamagnisamudbhavam
||7||न तावदधिकारोऽस्ति गायत्रीग्रहणे मुने ।
यावन्न भस्म भालादौ धृतमग्निसमुद्भवम्
bhasmahīnalalāṭatvaṃ na brahmaṇyānumāpakam |
evameva mayā brahman heturuktaḥ supuṇyadaḥ
||8||भस्महीनललाटत्वं न ब्रह्मण्यानुमापकम् ।
एवमेव मया ब्रह्मन् हेतुरुक्तः सुपुण्यदः
mantrapūtaṃ sitaṃ bhasma lalāṭe parivartate |
sa eva brāhmaṇo vidvānsatyaṃ satyaṃ mayocyate
||9||मन्त्रपूतं सितं भस्म ललाटे परिवर्तते ।
स एव ब्राह्मणो विद्वान्सत्यं सत्यं मयोच्यते
yasyāsti sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe |
sa eva brāhmaṇo brahman satyaṃ satyaṃ mayocyate
||10||यस्यास्ति सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसंग्रहे ।
स एव ब्राह्मणो ब्रह्मन् सत्यं सत्यं मयोच्यते
na yasya sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe |
sa cāṇḍāla iti jñeyo janmajanmāntare dhruvam
||11||न यस्य सहजा प्रीतिर्मणिवद्भस्मसंग्रहे ।
स चाण्डाल इति ज्ञेयो जन्मजन्मान्तरे ध्रुवम्
na yasya sahajā prītistripuṇḍroddhūlanādiṣu |
sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ satyaṃ satyaṃ mayocyate
||12||न यस्य सहजा प्रीतिस्त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिषु ।
स चाण्डाल इति ज्ञेयः सत्यं सत्यं मयोच्यते
ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā bhuñjante ca phalādikam |
te sarve narakaṃ ghoraṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ
||13||ये भस्मधारणं त्यक्त्वा भुञ्जन्ते च फलादिकम् ।
ते सर्वे नरकं घोरं प्राप्नुवन्ति न संशयः
(vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ śivaṃ pūjayiṣyati |
sa durbhagaḥ śivadveṣṭā sa dveṣo narakapradaḥ |
sarvakarmabahirbhūto bhasmadhāraṇavarjitaḥ |
) vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā kurvan hematulāmapi |
na tatphalamavāpnoti patito hi bhaveddhi saḥ
||14||(विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः शिवं पूजयिष्यति ।
स दुर्भगः शिवद्वेष्टा स द्वेषो नरकप्रदः ।
सर्वकर्मबहिर्भूतो भस्मधारणवर्जितः ।
) विभूतिधारणं त्यक्त्वा कुर्वन् हेमतुलामपि ।
न तत्फलमवाप्नोति पतितो हि भवेद्धि सः
yathopavītarahitaiḥ sandhyā na kriyate dvijaiḥ |
tathā sandhyā na kartavyā vibhūtirahitairapi
||15||यथोपवीतरहितैः सन्ध्या न क्रियते द्विजैः ।
तथा सन्ध्या न कर्तव्या विभूतिरहितैरपि
gatopavītaiḥ sandhyāyāṃ kāryaḥ pratinidhiḥ kvacit |
japādikaṃ tu sāvitryāstathaivopoṣaṇādikam
||16||गतोपवीतैः सन्ध्यायां कार्यः प्रतिनिधिः क्वचित् ।
जपादिकं तु सावित्र्यास्तथैवोपोषणादिकम्
vibhūtidhāraṇe tvanyo nāsti pratinidhiḥ kvacit |
vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yadi sandhyāṃ karoti yaḥ
||17||विभूतिधारणे त्वन्यो नास्ति प्रतिनिधिः क्वचित् ।
विभूतिधारणं त्यक्त्वा यदि सन्ध्यां करोति यः
pratyavaityeva yenāsau nādhikārī tadā dvijaḥ |
yathā śrutvāntyajo vedānpratyavaiti tathā dvijaḥ
||18||प्रत्यवैत्येव येनासौ नाधिकारी तदा द्विजः ।
यथा श्रुत्वान्त्यजो वेदान्प्रत्यवैति तथा द्विजः
pratyavaiti na sandehaḥ sandhyākṛdbhasmavarjitaḥ |
sampādanīya yatnena śrautaṃ bhasma sadā dvijaiḥ
||19||प्रत्यवैति न सन्देहः सन्ध्याकृद्भस्मवर्जितः ।
सम्पादनीय यत्नेन श्रौतं भस्म सदा द्विजैः
smārtaṃ vā tadabhāve tu laukikaṃ vā samāhitaiḥ |
yādṛśaṃ tādṛśaṃ vāstu pavitraṃ bhasma santatam
||20||स्मार्तं वा तदभावे तु लौकिकं वा समाहितैः ।
यादृशं तादृशं वास्तु पवित्रं भस्म सन्ततम्
dhāraṇīyaṃ prayatnena dvijaiḥ sandhyādikarmasu |
na saṃviśanti pāpāni bhasmaniṣṭhe tataḥ sadā
||21||धारणीयं प्रयत्नेन द्विजैः सन्ध्यादिकर्मसु ।
न संविशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे ततः सदा
kartavyamapi yatnena brāhmaṇairbhasmadhāraṇam |
madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu
||22||कर्तव्यमपि यत्नेन ब्राह्मणैर्भस्मधारणम् ।
मध्याङ्गुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्य तु
ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi cādhikamānakam |
netrayugmapramāṇena bhāle dīptaṃ tripuṇḍrakam
||23||षडङ्गुलायतं मानमपि चाधिकमानकम् ।
नेत्रयुग्मप्रमाणेन भाले दीप्तं त्रिपुण्ड्रकम्
kadācidbhasmanā kuryātsa rudro nātra saṃśayaḥ |
akāro'nāmikā prokta ukāro madhyamāṅguliḥ
||24||कदाचिद्भस्मना कुर्यात्स रुद्रो नात्र संशयः ।
अकारोऽनामिका प्रोक्त उकारो मध्यमाङ्गुलिः
makārastarjanī tasmāt tripuṇḍraṃ triguṇātmakam |
tripuṇḍraṃ madhyamātarjanyanāmābhiranulomataḥ
||25||मकारस्तर्जनी तस्मात् त्रिपुण्ड्रं त्रिगुणात्मकम् ।
त्रिपुण्ड्रं मध्यमातर्जन्यनामाभिरनुलोमतः
atra te kathayāmyenamitihāsaṃ purātanam |
kadācidatha durvāsāḥ pitṛlokaṃ gato'bhavat
||26||अत्र ते कथयाम्येनमितिहासं पुरातनम् ।
कदाचिदथ दुर्वासाः पितृलोकं गतोऽभवत्
bhasmasandigdhasarvāṅgo rudrākṣābharaṇānvitaḥ |
śiva śaṅkara sarvātmañchrīmātarjagadambike
||27||भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्गो रुद्राक्षाभरणान्वितः ।
शिव शङ्कर सर्वात्मञ्छ्रीमातर्जगदम्बिके
nāmānīti gṛṇannuccaistāpasānāṃ śikhāmaṇiḥ |
kavyavāḍādayaste tu pratyutthānābhivādanaiḥ
||28||नामानीति गृणन्नुच्चैस्तापसानां शिखामणिः ।
कव्यवाडादयस्ते तु प्रत्युत्थानाभिवादनैः
āsanādyupacāraiśca sammānaṃ bahu cakrire |
nānākathābhiranyonyaṃ sambhāṣāñcakrire tadā
||29||आसनाद्युपचारैश्च सम्मानं बहु चक्रिरे ।
नानाकथाभिरन्योन्यं सम्भाषाञ्चक्रिरे तदा
tasmiṃstu samaye kumbhīpākasthānāṃ tu pāpinām |
ghoraḥ samabhavacchabdo hā hatāḥ smetivādinām
||30||तस्मिंस्तु समये कुम्भीपाकस्थानां तु पापिनाम् ।
घोरः समभवच्छब्दो हा हताः स्मेतिवादिनाम्
mṛtāḥ smeti vadantyeke dagdhāḥ smeti pare jaguḥ |
chinnāḥ smeti vibhinnāḥ smetyevaṃ rodanakāriṇaḥ
||31||मृताः स्मेति वदन्त्येके दग्धाः स्मेति परे जगुः ।
छिन्नाः स्मेति विभिन्नाः स्मेत्येवं रोदनकारिणः
śrutvā taṃ karuṇa śabdaṃ duḥkhito munirāḍ hṛdi |
papraccha pitṛnāthāṃstānkeṣāṃ śabdo'yamityapi
||32||श्रुत्वा तं करुण शब्दं दुःखितो मुनिराड् हृदि ।
पप्रच्छ पितृनाथांस्तान्केषां शब्दोऽयमित्यपि
te samūcurmune'traiva purī saṃyamanī parā |
vartate yamarāḍatra pāpināṃ bhogadāyakaḥ
||33||ते समूचुर्मुनेऽत्रैव पुरी संयमनी परा ।
वर्तते यमराडत्र पापिनां भोगदायकः
nānādūtaiḥ kālarūpaiḥ kṛṣṇavarṇerbhayaṅkaraiḥ |
sahito'traiva tatpuryāṃ nāyako vidyate'nagha
||34||नानादूतैः कालरूपैः कृष्णवर्णेर्भयङ्करैः ।
सहितोऽत्रैव तत्पुर्यां नायको विद्यतेऽनघ
tatra kuṇḍānyanekāni pāpināṃ bhogadāni ca |
ṣaḍaśītirghorarūpairdūtaiḥ parivṛtāni ca
||35||तत्र कुण्डान्यनेकानि पापिनां भोगदानि च ।
षडशीतिर्घोररूपैर्दूतैः परिवृतानि च
tatra mukhyatamaṃ kuṇḍaṃ kumbhīpākābhidhaṃ mahat |
vartate tadgatānāṃ ca yātanānāṃ tu varṇanam
||36||तत्र मुख्यतमं कुण्डं कुम्भीपाकाभिधं महत् ।
वर्तते तद्गतानां च यातनानां तु वर्णनम्
kartuṃ na śakyate kaiścidapi varṣaśatairapi |
ye śivadrohiṇaḥ santi tathā devīvinindakāḥ
||37||कर्तुं न शक्यते कैश्चिदपि वर्षशतैरपि ।
ये शिवद्रोहिणः सन्ति तथा देवीविनिन्दकाः
ye viṣṇudrohiṇaḥ santi patantyatraiva te mune |
ye vedanindakāḥ santi sūryasya ca gaṇeśituḥ
||38||ये विष्णुद्रोहिणः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने ।
ये वेदनिन्दकाः सन्ति सूर्यस्य च गणेशितुः
brāhmaṇānāṃ drohiṇo ye patantyatraiva te mune |
kāmācārāśca ye santi taptamudrāṅkitāśca ye
||39||ब्राह्मणानां द्रोहिणो ये पतन्त्यत्रैव ते मुने ।
कामाचाराश्च ये सन्ति तप्तमुद्राङ्किताश्च ये
triśūladhāriṇo ye ca patantyatraiva te mune |
mātṛpitṛgurujyeṣṭhapurāṇasmṛtinindakāḥ
||40||त्रिशूलधारिणो ये च पतन्त्यत्रैव ते मुने ।
मातृपितृगुरुज्येष्ठपुराणस्मृतिनिन्दकाः
ye dharmadūṣakāḥ santi patantyatraiva te mune |
teṣāmayaṃ mahāghoraḥ śabdaḥ śravaṇadāruṇaḥ
||41||ये धर्मदूषकाः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने ।
तेषामयं महाघोरः शब्दः श्रवणदारुणः
śrūyate'smābhiraniśaṃ vairāgyaṃ yacchruterbhavet |
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munirāṭ taddidṛkṣayā
||42||श्रूयतेऽस्माभिरनिशं वैराग्यं यच्छ्रुतेर्भवेत् ।
इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनिराट् तद्दिदृक्षया
utthāya calitastūrṇaṃ yayau kuṇḍasamīpataḥ |
avāṅmukho dadarśādhastasminneva kṣaṇe mune
||43||उत्थाय चलितस्तूर्णं ययौ कुण्डसमीपतः ।
अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तस्मिन्नेव क्षणे मुने
tatratyānāṃ pāpināṃ tu svargādhikamabhūtsukham |
hasanti kecidgāyanti nṛtyanti ca tathāpare
||44||तत्रत्यानां पापिनां तु स्वर्गाधिकमभूत्सुखम् ।
हसन्ति केचिद्गायन्ति नृत्यन्ति च तथापरे
parasparaṃ ramante te'tyunmattāḥ sukhavardhanāt |
mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkādundubhinisvanāḥ
||45||परस्परं रमन्ते तेऽत्युन्मत्ताः सुखवर्धनात् ।
मृदङ्गमुरजावीणाढक्कादुन्दुभिनिस्वनाः
samudbhūtāstu madhurāḥ pañcamasvarabhūṣitāḥ |
vasantavallīpuṣpāṇāṃ sugandhamaruto vavuḥ
||46||समुद्भूतास्तु मधुराः पञ्चमस्वरभूषिताः ।
वसन्तवल्लीपुष्पाणां सुगन्धमरुतो ववुः
munistu cakito dṛṣṭvā yamadūtāśca vismitāḥ |
śīghraṃ te kathayāmāsurdharmarājāya vedine
||47||मुनिस्तु चकितो दृष्ट्वा यमदूताश्च विस्मिताः ।
शीघ्रं ते कथयामासुर्धर्मराजाय वेदिने
mahārāja mahāścaryamadhunaivābhavadvibho |
svargādapyadhikaṃ saukhyaṃ kumbhīpākasthapāpinām
||48||महाराज महाश्चर्यमधुनैवाभवद्विभो ।
स्वर्गादप्यधिकं सौख्यं कुम्भीपाकस्थपापिनाम्
nimittaṃ naiva jānīmaḥ kasmādidamabhūdvibho |
cakitāḥ sma vayaṃ sarve prāptā deva tvadantikam
||49||निमित्तं नैव जानीमः कस्मादिदमभूद्विभो ।
चकिताः स्म वयं सर्वे प्राप्ता देव त्वदन्तिकम्
niśamya dūtavāṇīṃ tāṃ dharmarāṭ śīghramutthitaḥ |
mahāmahiṣamārūḍho yayau te yatra pāpinaḥ
||50||निशम्य दूतवाणीं तां धर्मराट् शीघ्रमुत्थितः ।
महामहिषमारूढो ययौ ते यत्र पापिनः
tāṃ vārtāṃ preṣayāmāsa dūtadvārāmarāvatīm |
śrutvā tāṃ devarājo'pi prāpto devagaṇaiḥ saha
||51||तां वार्तां प्रेषयामास दूतद्वारामरावतीम् ।
श्रुत्वा तां देवराजोऽपि प्राप्तो देवगणैः सह
brahmalokātpadmajo'pi vaikuṇṭhādviṣṭaraśravāḥ |
tattallokācca dikpālāḥ samājagmurgaṇaiḥ saha
||52||ब्रह्मलोकात्पद्मजोऽपि वैकुण्ठाद्विष्टरश्रवाः ।
तत्तल्लोकाच्च दिक्पालाः समाजग्मुर्गणैः सह
parivārya sthitāḥ sarve kumbhīpākamitastataḥ |
apaśyaṃstadgatāñjīvānsvargādhikasukhāntvitān
||53||परिवार्य स्थिताः सर्वे कुम्भीपाकमितस्ततः ।
अपश्यंस्तद्गताञ्जीवान्स्वर्गाधिकसुखान्त्वितान्
cakitā eva te sarve na vidustasya kāraṇam |
aho pāpasya bhogārthaṃ kuṇḍametadvinirmitam
||54||चकिता एव ते सर्वे न विदुस्तस्य कारणम् ।
अहो पापस्य भोगार्थं कुण्डमेतद्विनिर्मितम्
tatra saukhyaṃ yadā jātaṃ tadā pāpāttu kiṃ bhayam |
ucchinnā vedamaryādā parameśakṛtā katham
||55||तत्र सौख्यं यदा जातं तदा पापात्तु किं भयम् ।
उच्छिन्ना वेदमर्यादा परमेशकृता कथम्
bhagavān svasya saṃkalpaṃ vitathaṃ kṛtavānkatham |
āścaryametadāścaryametadityeva bhāṣiṇaḥ
||56||भगवान् स्वस्य संकल्पं वितथं कृतवान्कथम् ।
आश्चर्यमेतदाश्चर्यमेतदित्येव भाषिणः
taṭasthā abhavansarve na vidustatra kāraṇam |
etasminnantare śauriḥ sammantrya vibudhādibhiḥ
||57||तटस्था अभवन्सर्वे न विदुस्तत्र कारणम् ।
एतस्मिन्नन्तरे शौरिः सम्मन्त्र्य विबुधादिभिः
yayau kaiścitsuragaṇaiḥ sahitaḥ śaṅkarālayam |
pārvatyā sahitaṃ devaṃ koṭikandarpasundaram
||58||ययौ कैश्चित्सुरगणैः सहितः शङ्करालयम् ।
पार्वत्या सहितं देवं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्
ramaṇīyatamāṅgaṃ taṃ lāvaṇyakhanimadbhutam |
sadā ṣoḍaśavarṣīyaṃ nānālaṅkārabhūṣitam
||59||रमणीयतमाङ्गं तं लावण्यखनिमद्भुतम् ।
सदा षोडशवर्षीयं नानालङ्कारभूषितम्
nānāgaṇaiḥ parivṛtaṃ lālayantaṃ parāṃ śivām |
dadarśa candramauliṃ sa caturvedaṃ nanāma ha
||60||नानागणैः परिवृतं लालयन्तं परां शिवाम् ।
ददर्श चन्द्रमौलिं स चतुर्वेदं ननाम ह
vṛttāntaṃ kathayāmāsa camatkṛtamatisphuṭam |
etasya kāraṇaṃ deva na jānīmaḥ kathañcana
||61||वृत्तान्तं कथयामास चमत्कृतमतिस्फुटम् ।
एतस्य कारणं देव न जानीमः कथञ्चन
vada tatkāraṇaṃ deva sarvajño'si yataḥ prabho |
viṣṇuvākyaṃ tadā śrutvā prasannamukhapaṅkajaḥ
||62||वद तत्कारणं देव सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो ।
विष्णुवाक्यं तदा श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजः
uvāca madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīrayā girā |
śṛṇu viṣṇo tannimittaṃ nāścaryaṃ tvatra vidyate
||63||उवाच मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा ।
शृणु विष्णो तन्निमित्तं नाश्चर्यं त्वत्र विद्यते
bhasmano mahimaivāyaṃ bhasmanā kiṃ bhavenna hi |
kumbhīpākaṃ gato draṣṭuṃ durvāsāḥ śaivasammataḥ
||64||भस्मनो महिमैवायं भस्मना किं भवेन्न हि ।
कुम्भीपाकं गतो द्रष्टुं दुर्वासाः शैवसम्मतः
avāṅmukho dadarśādhastadā vāyuvaśāddhare |
bhālabhasmakaṇāstatra patitā daivayogataḥ
||65||अवाङ्मुखो ददर्शाधस्तदा वायुवशाद्धरे ।
भालभस्मकणास्तत्र पतिता दैवयोगतः
tena jātamidaṃ sarvaṃ bhasmano mahimā tvayam |
itaḥ paraṃ tu tattīrthaṃ pitṛlokanivāsinām
||66||तेन जातमिदं सर्वं भस्मनो महिमा त्वयम् ।
इतः परं तु तत्तीर्थं पितृलोकनिवासिनाम्
bhaviṣyati na sandeho yatra snātvā sukhī bhavet |
pitṛtīrthaṃ tu tannāmnāpyata ūrdhvaṃ bhaviṣyati
||67||भविष्यति न सन्देहो यत्र स्नात्वा सुखी भवेत् ।
पितृतीर्थं तु तन्नाम्नाप्यत ऊर्ध्वं भविष्यति
malliṅgasthāpanaṃ tatra kāryaṃ devyāśca sattama |
pūjayiṣyanti te tatra pitṛlokanivāsinaḥ
||68||मल्लिङ्गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम ।
पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः
trailokye yāni tīrthāni tatra śreṣṭhamidaṃ bhavet |
pitrīśvarīpūjayā tu trailokyaṃ pūjitaṃ bhavet
||69||त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् ।
पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्
śrīnārāyaṇa uvāca
iti devavacaḥ śrutvā devaṃ mūrdhnā praṇamya ca |
tadanujñāṃ samādāya yayau devāntikaṃ hariḥ
||70||इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः
tatsarvaṃ kathayāmāsa kāraṇaṃ śaṅkaroditam |
sādhu sādhviti te procuramarā maulicālanaiḥ
||71||तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्करोदितम् ।
साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः
śaśaṃsurbhasmamāhātmyaṃ haribrahmādayaḥ surāḥ |
pitaraścaiva santuṣṭāstīrthalābhātparantapa
||72||शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः ।
पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप
tattīrthatīre liṅgaṃ ca devyā mūrtiṃ yathāvidhi |
sthāpayāmāsuramarāḥ pūjayāmāsuranvaham
||73||तत्तीर्थतीरे लिङ्गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि ।
स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्
tatra ye prāṇino'bhūvanpāpabhogārthamāsthitāḥ |
te vimānaṃ samāruhya gatāḥ kailāsamaṇḍalam
||74||तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः ।
ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्
nāmnā bhadragaṇāste tu vasantyadyāpi tatra hi |
punaśca dūradeśe tu kumbhīpāko vinirmitaḥ
||75||नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि ।
पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः
niruddhaṃ śaivagamanaṃ devaistatra tu taddināt |
iti te sarvamākhyātaṃ bhasmamāhātmyamuttamam
||76||निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् ।
इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ vidyate mune |
ūrdhvapuṇḍravidhiṃ caivāpyadhikārivibhedataḥ
||77||नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः
pravakṣye muniśārdūla vaiṣṇavāgamalokanāt |
ūrdhvapuṇḍrapramāṇāni divyānyaṅgulibhedataḥ
||78||प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्गुलिभेदतः
varṇābhimantradevāṃśca pravakṣyāmi phalāni ca |
parvatāgre nadītīre śivakṣetre viśeṣataḥ
||79||वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च ।
पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः
sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite |
mṛda etāstu saṅgrāhyā varjayedanyamṛttikāḥ
||80||सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते ।
मृद एतास्तु सङ्ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः
śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet |
śrīkaraṃ pītamityāhurdharmadaṃ śvetamucyate
||81||श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् ।
श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते
aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet |
anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī
||82||अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् ।
अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी
etairaṅgulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet |
vartidīpāvalikṛtiṃ veṇapatrākṛtiṃ tathā
||83||एतैरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् ।
वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा
padmasya mukulākāraṃ tathā kuryātprayatnataḥ |
matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāraṃ tataḥ param
||84||पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्नतः ।
मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्खाकारं ततः परम्
daśāṅgulipramāṇaṃ tu uttamottamamucyate |
navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param
||85||दशाङ्गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते ।
नवाङ्गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्गुलमतः परम्
saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam |
catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet
||86||सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् ।
चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्
lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare |
mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ kaṇṭhakūpake
||87||ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे ।
माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके
udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate |
tatpārśvabāhumadhye ca madhusūdanameva ca
||88||उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते ।
तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च
trivikramaṃ karṇadeśe vāmakukṣau tu vāmanam |
śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇake
||89||त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् ।
श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके
pṛṣṭhe ca padmanābhaṃ tu kakuddāmodaraṃ smaret |
dvādaśaitāni nāmāni vāsudeveti mūrdhani
||90||पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् ।
द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि
pūjākāle ca home ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ |
nāmānyuccārya vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍrakam
||91||पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः ।
नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्
aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaret |
śucireva bhavennityaṃ mūrdhni puṇḍrāṅkito naraḥ
||92||अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् ।
शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्कितो नरः
ūrdhvapuṇḍradharo martyo mriyate yatra kutracit |
śvapāko'pi vimānastho mama loke mahīyate
||93||ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् ।
श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते
ekāntino mahābhāgā matsvarūpavido'malāḥ |
sāntarālānprakurvanti puṇḍrānviṣṇupadākṛtīn
||94||एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः ।
सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्
paramaikāntino'pyevaṃ matpādaikaparāyaṇāḥ |
haridrācūrṇasaṃyuktāñchūlākārāṃstu vāmalān
||95||परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः ।
हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्
anye tu vaiṣṇavāḥ puṇḍrānacchidrānapi bhaktitaḥ |
prakurvīrandīpapadmaveṇupatropamākṛtīn
||96||अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः ।
प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्
acchidrānapi sacchidrān kuryuḥ kevalavaiṣṇavāḥ |
acchidrakaraṇe teṣāṃ pratyavāyo na vidyate
||97||अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः ।
अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते
ekāntināṃ prapannānāṃ paramaikāntināmapi |
acchidrapuṇḍrākaraṇe pratyavāyo mahānbhavet
||98||एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि ।
अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्
ūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ kuryāddaṇḍākāraṃ tu śobhanam |
madhye chidraṃ vaiṣṇavāśca namo'ntaiḥ keśavādibhiḥ
||99||ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् ।
मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः
vimalānyūrdhvapuṇḍrāṇi sāntarālāni yo naraḥ |
karoti vipulaṃ tatra mandiraṃ me karoti saḥ
||100||विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः ।
करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः
ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare |
lakṣmyā sākaṃ sahāsīno ramate viṣṇuravyayaḥ
||101||ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे ।
लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः
nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ |
sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati
||102||निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः ।
स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति
acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ karoti vimūḍhadhīḥ |
sa paryāyeṇa tāneti narakānekaviṃśatim
||103||अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः ।
स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्
ṛjūni sphuṭapārśvāni sāntarālāni vinyaset |
ūrdhvapuṇḍrāṇi daṇḍābjadīpamatsyanibhāni ca
||104||ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् ।
ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च
śikhopavītavaddhāryamūrdhvapuṇḍraṃ dvijena ca |
vinā kṛtāścedviphalāḥ kriyāḥ sarvā mahāmune
||105||शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च ।
विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने
tasmātsarveṣu kāryeṣu kāryaṃ viprasya dhīmataḥ |
ūrdhvapuṇḍraṃ triśūlaṃ ca vartulaṃ caturasrakam
||106||तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्
ardhacandrādikaṃ liṅgaṃ vedaniṣṭho na dhārayet |
janmanā labdhajātistu vedapanthānamāśritaḥ
||107||अर्धचन्द्रादिकं लिङ्गं वेदनिष्ठो न धारयेत् ।
जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः
puṇḍrāntaraṃ bhramādvāpi lalāṭe naiva dhārayet |
khyātikāntyādisiddhyarthaṃ cāpi viṣṇvāgamādiṣu
||108||पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् ।
ख्यातिकान्त्यादिसिद्ध्यर्थं चापि विष्ण्वागमादिषु
sthitaṃ puṇḍrāntaraṃ naiva dhārayedvaidiko janaḥ |
tiryaktripuṇḍraṃ santyajya śrautaṃ kathamapi bhramāt
||109||स्थितं पुण्ड्रान्तरं नैव धारयेद्वैदिको जनः ।
तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं सन्त्यज्य श्रौतं कथमपि भ्रमात्
lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍrasya ca dhāraṇam |
vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayannārakī bhavet
||110||ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् ।
विना पुण्ड्रान्तरं मोहाद्धारयन्नारकी भवेत्
vedamārgaikaniṣṭhastu mohenāpyaṅkito yadi |
patatyeva na sandehastathā puṇḍrāntarādapi
||111||वेदमार्गैकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यङ्कितो यदि ।
पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि
nāṅkanaṃ vigrahe kuryādvedamārgaṃ samāśritaḥ |
śrautadharmaikaniṣṭhānāṃ liṅgaṃ tu śrautameva hi
||112||नाङ्कनं विग्रहे कुर्याद्वेदमार्गं समाश्रितः ।
श्रौतधर्मैकनिष्ठानां लिङ्गं तु श्रौतमेव हि
aśrautadharmaniṣṭhānāmaśrauta liṅgamīritam |
devatā vedasiddhā yāstāsāṃ liṅgaṃ tu vaidikam
||113||अश्रौतधर्मनिष्ठानामश्रौत लिङ्गमीरितम् ।
देवता वेदसिद्धा यास्तासां लिङ्गं तु वैदिकम्
aśrautatantraniṣṭhā yāstāsāmaśrautameva hi |
vedasiddho mahādevaḥ sākṣātsaṃsāramocakaḥ
||114||अश्रौततन्त्रनिष्ठा यास्तासामश्रौतमेव हि ।
वेदसिद्धो महादेवः साक्षात्संसारमोचकः
bhaktānāmupakārāya śrautaṃ liṅgaṃ dadhāti ca |
vedasiddhasya viṣṇośca śrautaṃ liṅgaṃ na cetarat
||115||भक्तानामुपकाराय श्रौतं लिङ्गं दधाति च ।
वेदसिद्धस्य विष्णोश्च श्रौतं लिङ्गं न चेतरत्
prādurbhāvaviśeṣāṇāmapi tasya tadeva hi |
śrautaṃ liṅgaṃ tu vijñeyaṃ tripuṇḍroddhūlanādikam
||116||प्रादुर्भावविशेषाणामपि तस्य तदेव हि ।
श्रौतं लिङ्गं तु विज्ञेयं त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिकम्
aśrautamūrdhvapuṇḍrādi naiva tiryaktripuṇḍrakam |
vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā
||117||अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि नैव तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् ।
वेदमार्गैकनिष्ठानां वेदोक्तेनैव वर्त्मना
lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍraṃ dhāryameva hi |
yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam |
dhārayetsarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāriṇā
||118||ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं धार्यमेव हि ।
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् ।
धारयेत्सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिणा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||