trividhabhasmamāhātmyavarṇanam
nārada uvāca
trividhatvaṃ kathaṃ cāsya bhasmanaḥ parikīrtitam |
etatkathaya me deva mahatkautūhalaṃ mama
||1||त्रिविधत्वं कथं चास्य भस्मनः परिकीर्तितम् ।
एतत्कथय मे देव महत्कौतूहलं मम
śrīnārāyaṇa uvāca
trividhatvaṃ pravakṣyāmi devarṣe bhasmanaḥ śṛṇu |
mahāpāpakṣayakaraṃ mahākīrtikaraṃ param
||2||त्रिविधत्वं प्रवक्ष्यामि देवर्षे भस्मनः शृणु ।
महापापक्षयकरं महाकीर्तिकरं परम्
gomayaṃ yonisambaddhaṃ taddhastenaiva gṛhyate |
brāhmairmantraistu sandagdhaṃ tacchāntikṛdihocyate
||3||गोमयं योनिसम्बद्धं तद्धस्तेनैव गृह्यते ।
ब्राह्मैर्मन्त्रैस्तु सन्दग्धं तच्छान्तिकृदिहोच्यते
sāvadhānastu gṛhṇīyānnaro vai gomayaṃ tu yat |
antarikṣe gṛhītvā tatṣaḍaṅgena dahedataḥ
||4||सावधानस्तु गृह्णीयान्नरो वै गोमयं तु यत् ।
अन्तरिक्षे गृहीत्वा तत्षडङ्गेन दहेदतः
pauṣṭikaṃ tatsamākhyātaṃ kāmadaṃ ca tataḥ śṛṇu |
prāsādena dahedetatkāmadaṃ bhasma kīrtitam
||5||पौष्टिकं तत्समाख्यातं कामदं च ततः शृणु ।
प्रासादेन दहेदेतत्कामदं भस्म कीर्तितम्
prātarutthāya devarṣe bhasmavrataparaḥ śuciḥ |
gavāṃ goṣṭheṣu gatvā tu namaskṛtya tu gokulam
||6||प्रातरुत्थाय देवर्षे भस्मव्रतपरः शुचिः ।
गवां गोष्ठेषु गत्वा तु नमस्कृत्य तु गोकुलम्
gavāṃ varṇānurūpāṇāṃ gṛhṇīyādgomayaṃ śubham |
brāhmaṇasya ca gauḥ śvetā raktā gauḥ kṣatriyasya ca
||7||गवां वर्णानुरूपाणां गृह्णीयाद्गोमयं शुभम् ।
ब्राह्मणस्य च गौः श्वेता रक्ता गौः क्षत्रियस्य च
pītavarṇā tu vaiśyasya kṛṣṇā śūdrasya kathyate |
paurṇamāsyāmamāvāsyāmaṣṭamyāṃ vā viśuddhadhīḥ
||8||पीतवर्णा तु वैश्यस्य कृष्णा शूद्रस्य कथ्यते ।
पौर्णमास्याममावास्यामष्टम्यां वा विशुद्धधीः
prāsādena tu mantreṇa gṛhītvā gomayaṃ śubham |
hṛdayena tu mantreṇa piṇḍīkṛtya tu gomayam
||9||प्रासादेन तु मन्त्रेण गृहीत्वा गोमयं शुभम् ।
हृदयेन तु मन्त्रेण पिण्डीकृत्य तु गोमयम्
raviraśmisusantaptaṃ śucau deśe manohare |
tuṣeṇa vā busairvāpi prāsādena tu nikṣipet
||10||रविरश्मिसुसन्तप्तं शुचौ देशे मनोहरे ।
तुषेण वा बुसैर्वापि प्रासादेन तु निक्षिपेत्
araṇyudbhavamagniṃ vā śrotriyāgārajaṃ tu vā |
tadagnau vinyasettaṃ ca śivabījena mantrataḥ
||11||अरण्युद्भवमग्निं वा श्रोत्रियागारजं तु वा ।
तदग्नौ विन्यसेत्तं च शिवबीजेन मन्त्रतः
gṛhṇīyādatha tatrāgnikuṇḍādbhasma vicakṣaṇaḥ |
navapātraṃ samādāya prāsādena tu nikṣipet
||12||गृह्णीयादथ तत्राग्निकुण्डाद्भस्म विचक्षणः ।
नवपात्रं समादाय प्रासादेन तु निक्षिपेत्
ketakī pāṭalī tadvaduśīraṃ candanaṃ tathā |
nānāsugandhidravyāṇi kāśmīraprabhṛtīni ca
||13||केतकी पाटली तद्वदुशीरं चन्दनं तथा ।
नानासुगन्धिद्रव्याणि काश्मीरप्रभृतीनि च
nikṣipettatra pātre tu sadyomantreṇa śuddhadhīḥ |
jalasnānaṃ purā kṛtvā bhasmasnānamataḥ param
||14||निक्षिपेत्तत्र पात्रे तु सद्योमन्त्रेण शुद्धधीः ।
जलस्नानं पुरा कृत्वा भस्मस्नानमतः परम्
jalasnāne tvaśaktaśca bhasmasnānaṃ samācaret |
prakṣālya pādau hastau ca śiraśceśānamantrataḥ
||15||जलस्नाने त्वशक्तश्च भस्मस्नानं समाचरेत् ।
प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च शिरश्चेशानमन्त्रतः
samuddhūlya tataḥ paścādānanaṃ tatpuruṣeṇa tu |
aghoreṇa tu hṛdayaṃ nābhiṃ vāmena tatparam
||16||समुद्धूल्य ततः पश्चादाननं तत्पुरुषेण तु ।
अघोरेण तु हृदयं नाभिं वामेन तत्परम्
sadyomantreṇa sarvāṅgaṃ samūddhūlya vicakṣaṇaḥ |
pūrvavastraṃ parityajya śuddhavastraṃ parigrahet
||17||सद्योमन्त्रेण सर्वाङ्गं समूद्धूल्य विचक्षणः ।
पूर्ववस्त्रं परित्यज्य शुद्धवस्त्रं परिग्रहेत्
prakṣālya pādau hastau ca paścādācamanaṃ caret |
bhasmanoddhūlanābhāve tripuṇḍraṃ tu vidhīyate
||18||प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च पश्चादाचमनं चरेत् ।
भस्मनोद्धूलनाभावे त्रिपुण्ड्रं तु विधीयते
madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ parato jalavarjitam |
tarjanyanāmikāmadhyaistripuṇḍraṃ ca samācaret
||19||मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम् ।
तर्जन्यनामिकामध्यैस्त्रिपुण्ड्रं च समाचरेत्
mūrdhni caiva lalāṭe ca karṇe kaṇṭhe tathaiva ca |
hṛdaye caiva bāhvośca nyāsasthānaṃ hi cocyate
||20||मूर्ध्नि चैव ललाटे च कर्णे कण्ठे तथैव च ।
हृदये चैव बाह्वोश्च न्यासस्थानं हि चोच्यते
pañcāṅgulairnyasenmūrdhni prāsādena tu mantrataḥ |
tryaṅgulairvinyasedbhāle śiromantreṇa deśikaḥ
||21||पञ्चाङ्गुलैर्न्यसेन्मूर्ध्नि प्रासादेन तु मन्त्रतः ।
त्र्यङ्गुलैर्विन्यसेद्भाले शिरोमन्त्रेण देशिकः
sadyena dakṣiṇe karṇe vāmadevena vāmataḥ |
aghoreṇa tu kaṇṭhe ca madhyāṅgulyā spṛśedbudhaḥ
||22||सद्येन दक्षिणे कर्णे वामदेवेन वामतः ।
अघोरेण तु कण्ठे च मध्याङ्गुल्या स्पृशेद्बुधः
hṛdayaṃ hṛdayenaiva tribhiraṅgulibhiḥ spṛśet |
vinyaseddakṣiṇe bāhau śikhāmantreṇa deśikaḥ
||23||हृदयं हृदयेनैव त्रिभिरङ्गुलिभिः स्पृशेत् ।
विन्यसेद्दक्षिणे बाहौ शिखामन्त्रेण देशिकः
vāmabāhau nyaseddhīmānkavacena triyaṅgulaiḥ |
madhyena saṃspṛśennābhyāmīśāna iti mantrataḥ
||24||वामबाहौ न्यसेद्धीमान्कवचेन त्रियङ्गुलैः ।
मध्येन संस्पृशेन्नाभ्यामीशान इति मन्त्रतः
brahmaviṣṇumaheśānāstisro rekhā iti smṛtāḥ |
ādyo brahmā tato viṣṇustadūrdhvaṃ tu maheśvaraḥ
||25||ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तिस्रो रेखा इति स्मृताः ।
आद्यो ब्रह्मा ततो विष्णुस्तदूर्ध्वं तु महेश्वरः
ekāṅgulena nyastaṃ yadīśvarastatra devatā |
śiromadhye tvayaṃ brahmā īśvarastu lalāṭake
||26||एकाङ्गुलेन न्यस्तं यदीश्वरस्तत्र देवता ।
शिरोमध्ये त्वयं ब्रह्मा ईश्वरस्तु ललाटके
karṇayoraśvinau devau gaṇeśastu gale tathā |
kṣatriyaśca tathā vaiśyaḥ śūdraścoddhūlanaṃ tyajet
||27||कर्णयोरश्विनौ देवौ गणेशस्तु गले तथा ।
क्षत्रियश्च तथा वैश्यः शूद्रश्चोद्धूलनं त्यजेत्
sarveṣāmantyajātīnāṃ mantreṇa rahitaṃ bhavet |
(adīkṣitaṃ manuṣyāṇāmapi mantraṃ vinā bhavet)
||28||सर्वेषामन्त्यजातीनां मन्त्रेण रहितं भवेत् ।
(अदीक्षितं मनुष्याणामपि मन्त्रं विना भवेत्)
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe trividhabhasmamāhātmyavarṇanaṃ nāmakādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||