bhasmadhāraṇamāhāmyavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
devarṣe śṛṇu tatsarvaṃ bhasmoddhūlanajaṃ phalam |
sarahasyavidhānaṃ ca sarvakāmaphalapradam
||1||देवर्षे शृणु तत्सर्वं भस्मोद्धूलनजं फलम् ।
सरहस्यविधानं च सर्वकामफलप्रदम्
kapilāyāḥ śakṛtsvacchaṃ gṛhītvā gagane'patat |
na klinnaṃ nāpi kaṭhinaṃ na durgandhaṃ na coṣitam
||2||कपिलायाः शकृत्स्वच्छं गृहीत्वा गगनेऽपतत् ।
न क्लिन्नं नापि कठिनं न दुर्गन्धं न चोषितम्
uparyadhaḥ parityajya gahṇīyātpatitaṃ yadi |
piṇḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamantritam
||3||उपर्यधः परित्यज्य गह्णीयात्पतितं यदि ।
पिण्डीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमन्त्रितम्
ādāya vāsasā''cchādya bhasmādhāne vinikṣipet |
sukṛte sudṛḍhe śuddhe kṣālite prokṣite śubhe
||4||आदाय वाससाऽऽच्छाद्य भस्माधाने विनिक्षिपेत् ।
सुकृते सुदृढे शुद्धे क्षालिते प्रोक्षिते शुभे
vinyasya mantrī mantreṇa pātre bhasma vinikṣipet |
taijasaṃ dāravaṃ cātha mṛṇmayaṃ cailameva ca
||5||विन्यस्य मन्त्री मन्त्रेण पात्रे भस्म विनिक्षिपेत् ।
तैजसं दारवं चाथ मृण्मयं चैलमेव च
anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet |
kṣaume caivātiśuddhe vā dhanavadbhasma nikṣipet
||6||अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत् ।
क्षौमे चैवातिशुद्धे वा धनवद्भस्म निक्षिपेत्
prasthito bhasma gṛhṇīyātsvayaṃ cānucaro'pi vā |
na cāyuktakare dadyānna cāśucitale kṣipet
||7||प्रस्थितो भस्म गृह्णीयात्स्वयं चानुचरोऽपि वा ।
न चायुक्तकरे दद्यान्न चाशुचितले क्षिपेत्
na saṃspṛśettu nīcāṅgairna kṣipenna ca laṅghayet |
tasmādbhasitamādāya viniyuñjīta mantritam
||8||न संस्पृशेत्तु नीचाङ्गैर्न क्षिपेन्न च लङ्घयेत् ।
तस्माद्भसितमादाय विनियुञ्जीत मन्त्रितम्
vibhūtidhāraṇavidhiḥ smṛtiprokto mayeritaḥ |
yadīyācaraṇenaiva śivatulyo na saṃśayaḥ
||9||विभूतिधारणविधिः स्मृतिप्रोक्तो मयेरितः ।
यदीयाचरणेनैव शिवतुल्यो न संशयः
śaivaiḥ sampāditaṃ bhasma vaidikaiḥ śivasannidhau |
bhaktyā paramayā grāhyaṃ prārthayitvā tu pūjayet
||10||शैवैः सम्पादितं भस्म वैदिकैः शिवसन्निधौ ।
भक्त्या परमया ग्राह्यं प्रार्थयित्वा तु पूजयेत्
tantroktavartmanā siddhaṃ bhasma tāntrikapūjakaiḥ |
yatrakutrāpi dattaṃ cettadgrāhyaṃ naiva vaidikaiḥ
||11||तन्त्रोक्तवर्त्मना सिद्धं भस्म तान्त्रिकपूजकैः ।
यत्रकुत्रापि दत्तं चेत्तद्ग्राह्यं नैव वैदिकैः
śūdraiḥ kāpālikairvātha pākhaṇḍairaparaistu tat |
tripuṇḍraṃ dhārayedbhaktyā manasāpi na laṅghayet
||12||शूद्रैः कापालिकैर्वाथ पाखण्डैरपरैस्तु तत् ।
त्रिपुण्ड्रं धारयेद्भक्त्या मनसापि न लङ्घयेत्
śrutyā vidhīyate yasmāttattyāgī patito bhavet |
tripuṇḍradhāraṇaṃ bhaktyā tathā dehāvaguṇṭhanam
||13||श्रुत्या विधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भवेत् ।
त्रिपुण्ड्रधारणं भक्त्या तथा देहावगुण्ठनम्
dvijaḥ kuryāddhi mantreṇa tattyāgī patito bhavet |
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca bhaktyā naivācaranti ye
||14||द्विजः कुर्याद्धि मन्त्रेण तत्त्यागी पतितो भवेत् ।
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च भक्त्या नैवाचरन्ति ये
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ |
yena bhasmoktamārgeṇa dhṛtaṃ na munipuṅgava
||15||तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ।
येन भस्मोक्तमार्गेण धृतं न मुनिपुङ्गव
tasya viddhi mune janma niṣkalaṃ saukaraṃ yathā |
yeṣāṃ vapurmanuṣyāṇāṃ tripuṇḍreṇa vinā sthitam
||16||तस्य विद्धि मुने जन्म निष्कलं सौकरं यथा ।
येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेण विना स्थितम्
śmaśānasadṛśaṃ tatsyānna prekṣyaṃ puṇyakṛjjanaiḥ |
dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam
||17||श्मशानसदृशं तत्स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्यकृज्जनैः ।
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम्
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām |
tripuṇḍraṃ ye vinindanti nindanti śivameva te
||18||धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ।
त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते
dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te |
yathā kṛśānurahito bhūdharo na virājate
||19||धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते ।
यथा कृशानुरहितो भूधरो न विराजते
aśeṣasādhane'pyevaṃ bhasmahīnaṃ śivārcanam |
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye
||20||अशेषसाधनेऽप्येवं भस्महीनं शिवार्चनम् ।
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये
taiḥ pūrvācaritaṃ sarvaṃ viparītaṃ bhavedapi |
bhasmanā vedamantreṇa tripuṇḍrasya ca dhāraṇam
||21||तैः पूर्वाचरितं सर्वं विपरीतं भवेदपि ।
भस्मना वेदमन्त्रेण त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
vinā vedocitācāraṃ smārtasyānarthakāraṇam |
kṛtaṃ syādakṛtaṃ tena śrutamapyaśrutaṃ bhavet
||22||विना वेदोचिताचारं स्मार्तस्यानर्थकारणम् ।
कृतं स्यादकृतं तेन श्रुतमप्यश्रुतं भवेत्
adhītamanadhītaṃ ca tripuṇḍraṃ yo na dhārayet |
vṛthā vedā vṛthā yajñā vṛthā dānaṃ vṛthā tapaḥ
||23||अधीतमनधीतं च त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् ।
वृथा वेदा वृथा यज्ञा वृथा दानं वृथा तपः
vṛthā vratopavāsena tripuṇḍraṃ yo na dhārayet |
bhasmadhāraṇakaṃ tyaktvā muktimicchati yaḥ pumān
||24||वृथा व्रतोपवासेन त्रिपुण्ड्रं यो न धारयेत् ।
भस्मधारणकं त्यक्त्वा मुक्तिमिच्छति यः पुमान्
viṣapānena nityatvaṃ kurute hyātmano hi saḥ |
sraṣṭā sṛṣṭicchalenāha tripuṇḍrasya ca dhāraṇam
||25||विषपानेन नित्यत्वं कुरुते ह्यात्मनो हि सः ।
स्रष्टा सृष्टिच्छलेनाह त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्
sasarja sa lalāṭaṃ hi tiryagūrdhvaṃ na vartulam |
tiryagrekhāḥ pradṛśyante lalāṭe sarvadehinām
||26||ससर्ज स ललाटं हि तिर्यगूर्ध्वं न वर्तुलम् ।
तिर्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम्
tathāpi mānavā mūrkhā na kurvanti tripuṇḍrakam |
na taddhyānaṃ na tanmokṣaṃ na tajjñānaṃ na tattapaḥ
||27||तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् ।
न तद्ध्यानं न तन्मोक्षं न तज्ज्ञानं न तत्तपः
vinā tiryaktripuṇḍraṃ ca vipreṇa yadanuṣṭhitam |
vedasyādhyayane śūdro nādhikārī yathā bhavet
||28||विना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं च विप्रेण यदनुष्ठितम् ।
वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत्
tripuṇḍreṇa vinā vipro nādhikārī śivārcane |
prāṅmukhaścaraṇau hastau prakṣālyācamya pūrvavat
||29||त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने ।
प्राङ्मुखश्चरणौ हस्तौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत्
prāṇānāyamya saṅkalpya bhasmasnānaṃ samācaret |
ādāya bhasitaṃ śuddhamagnihotrasamudbhavam
||30||प्राणानायम्य सङ्कल्प्य भस्मस्नानं समाचरेत् ।
आदाय भसितं शुद्धमग्निहोत्रसमुद्भवम्
īśānena tu mantreṇa svamūrdhani vinikṣipet |
tata ādāya tadbhasma mukhe ca puruṣeṇa tu
||31||ईशानेन तु मन्त्रेण स्वमूर्धनि विनिक्षिपेत् ।
तत आदाय तद्भस्म मुखे च पुरुषेण तु
aghorākhyeṇa hṛdaye guhye vāmāhvayena ca |
sadyojātābhidhānena bhasma pādadvaye kṣipet
||32||अघोराख्येण हृदये गुह्ये वामाह्वयेन च ।
सद्योजाताभिधानेन भस्म पादद्वये क्षिपेत्
sarvāṅgaṃ praṇavenaiva mantreṇoddhūlanaṃ tataḥ |
etadāgneyakaṃ snānamuditaṃ paramarṣibhiḥ
||33||सर्वाङ्गं प्रणवेनैव मन्त्रेणोद्धूलनं ततः ।
एतदाग्नेयकं स्नानमुदितं परमर्षिभिः
sarvakarmasamṛddhyarthaṃ kuryādādāvidaṃ budhaḥ |
tataḥ prakṣālya hastādīnupaspṛśya yathāvidhi
||34||सर्वकर्मसमृद्ध्यर्थं कुर्यादादाविदं बुधः ।
ततः प्रक्षाल्य हस्तादीनुपस्पृश्य यथाविधि
tiryaktripuṇḍraṃ vidhinā lalāṭe hṛdaye gale |
pañcabhirbrahmabhirvāpi kṛtena bhasitena ca
||35||तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं विधिना ललाटे हृदये गले ।
पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्वापि कृतेन भसितेन च
ghṛtametattripuṇḍraṃ syātsarvakarmasu pāvanam |
śūdrairantyajahastasthaṃ na dhāryaṃ bhasma ca kvacit
||36||घृतमेतत्त्रिपुण्ड्रं स्यात्सर्वकर्मसु पावनम् ।
शूद्रैरन्त्यजहस्तस्थं न धार्यं भस्म च क्वचित्
bhasmanā sāgnihotreṇa liptaḥ karma samācaret |
anyathā sarvakarmāṇi na phalanti kadācana
||37||भस्मना साग्निहोत्रेण लिप्तः कर्म समाचरेत् ।
अन्यथा सर्वकर्माणि न फलन्ति कदाचन
satyaṃ śaucaṃ japo homastīrthaṃ devādipūjanam |
tasya vyarthamidaṃ sarvaṃ yastripuṇḍraṃ na dhārayet
||38||सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थं देवादिपूजनम् ।
तस्य व्यर्थमिदं सर्वं यस्त्रिपुण्ड्रं न धारयेत्
tripuṇḍradhṛgvipravaro yo rudrākṣadharaḥ śuciḥ |
sa hanti rogaduritavyādhidurbhikṣataskarān
||39||त्रिपुण्ड्रधृग्विप्रवरो यो रुद्राक्षधरः शुचिः ।
स हन्ति रोगदुरितव्याधिदुर्भिक्षतस्करान्
samāpnoti paraṃ brahma yato nāvartate punaḥ |
sa paṅktipāvanaḥ śrāddhe pūjyo vipraiḥ surairapi
||40||समाप्नोति परं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः ।
स पङ्क्तिपावनः श्राद्धे पूज्यो विप्रैः सुरैरपि
śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane |
dhṛtatripuṇḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ |
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ bhūyo'pi kathayāmi te
||41||श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने ।
धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ।
भस्मधारणमाहात्म्यं भूयोऽपि कथयामि ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe bhasmadhāraṇamāhāmyavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||