kṣamāhātmyavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
(śuddhaṃ smārtaṃ cācamanaṃ paurāṇaṃ vaidikaṃ tathā |
tāntrikaṃ śrautamityāhuḥ ṣaḍvidhaṃ śruticoditam |
viṇmūtrādikaśaucaṃ ca śuddhaṃ ca parikīrtitam |
smārtaṃ paurāṇikaṃ karma ācānte vidhipūrvakam |
vaidikaṃ śrautramityādi brahmayajñādipūrvakam |
astravidyādikaṃ karma tāntriko vidhirucyate |
) smṛtvā coṅkāragāyatrīṃ nibadhnīyācchikhāṃ tathā |
punarācamya hṛdayaṃ bāhū skandhau ca saṃspṛśet
||1||(शुद्धं स्मार्तं चाचमनं पौराणं वैदिकं तथा ।
तान्त्रिकं श्रौतमित्याहुः षड्विधं श्रुतिचोदितम् ।
विण्मूत्रादिकशौचं च शुद्धं च परिकीर्तितम् ।
स्मार्तं पौराणिकं कर्म आचान्ते विधिपूर्वकम् ।
वैदिकं श्रौत्रमित्यादि ब्रह्मयज्ञादिपूर्वकम् ।
अस्त्रविद्यादिकं कर्म तान्त्रिको विधिरुच्यते ।
) स्मृत्वा चोङ्कारगायत्रीं निबध्नीयाच्छिखां तथा ।
पुनराचम्य हृदयं बाहू स्कन्धौ च संस्पृशेत्
kṣute niṣṭhīvane caiva dantocchiṣṭe tathānṛte |
patitānāṃ ca sambhāṣe dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet
||2||क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते ।
पतितानां च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत्
agnirāpaśca vedāśca somaḥ sūryo'nilastathā |
sarve nārada viprasya karṇe tiṣṭhanti dakṣiṇe
||3||अग्निरापश्च वेदाश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा ।
सर्वे नारद विप्रस्य कर्णे तिष्ठन्ति दक्षिणे
tatastu gatvā nadyādau prātaḥsnānaṃ viśodhanam |
samācarenmuniśreṣṭha dehasaṃśuddhihetave
||4||ततस्तु गत्वा नद्यादौ प्रातःस्नानं विशोधनम् ।
समाचरेन्मुनिश्रेष्ठ देहसंशुद्धिहेतवे
atyantamalino deho navadvārairmalaṃ vahan |
sadā''ste tacchodhanāya prātaḥsnānaṃ vidhīyate
||5||अत्यन्तमलिनो देहो नवद्वारैर्मलं वहन् ।
सदाऽऽस्ते तच्छोधनाय प्रातःस्नानं विधीयते
agamyāgamanātpāpaṃ yacca pāpaṃ pratigrahāt |
rahasyācaritaṃ pāpaṃ mucyate snānakarmaṇā
||6||अगम्यागमनात्पापं यच्च पापं प्रतिग्रहात् ।
रहस्याचरितं पापं मुच्यते स्नानकर्मणा
asnātasya kriyāḥ sarvā bhavanti viphalā yataḥ |
tasmātprātaścaretsnānaṃ nityameva dine dine
||7||अस्नातस्य क्रियाः सर्वा भवन्ति विफला यतः ।
तस्मात्प्रातश्चरेत्स्नानं नित्यमेव दिने दिने
darbhayuktaścaretsnānaṃ tathā sandhyābhivandanam |
saptāhaṃ prātarasnāyī sandhyāhīnastribhirdinaiḥ
||8||दर्भयुक्तश्चरेत्स्नानं तथा सन्ध्याभिवन्दनम् ।
सप्ताहं प्रातरस्नायी सन्ध्याहीनस्त्रिभिर्दिनैः
dvādaśāhamanagniḥ sandvijaḥ śūdratvamāpnuyāt |
alpatvāddhomakālasya bahutvātsnānakarmaṇaḥ
||9||द्वादशाहमनग्निः सन्द्विजः शूद्रत्वमाप्नुयात् ।
अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुत्वात्स्नानकर्मणः
prātarna tu tathā snāyāddhomakāle vigarhitaḥ |
gāyatryāstu paraṃ nāsti iha loke paratra ca
||10||प्रातर्न तु तथा स्नायाद्धोमकाले विगर्हितः ।
गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च
gāyantaṃ trāyate yasmādgāyatrītyabhidhīyate |
praṇavena tu saṃyuktāṃ vyāhṛtitrayasaṃyutām
||11||गायन्तं त्रायते यस्माद्गायत्रीत्यभिधीयते ।
प्रणवेन तु संयुक्तां व्याहृतित्रयसंयुताम्
vāyuṃ vāyau jayedvipraḥ prāṇasaṃyamanatrayāt |
brāhmaṇaḥ śrutisampannaḥ svadharmanirataḥ sadā
||12||वायुं वायौ जयेद्विप्रः प्राणसंयमनत्रयात् ।
ब्राह्मणः श्रुतिसम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा
sa vaidikaṃ japenmantraṃ laukikaṃ na kadācana |
gauśṛṅge sarṣapo yāvat tāvadyeṣāṃ na sa sthiraḥ
||13||स वैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिकं न कदाचन ।
गौशृङ्गे सर्षपो यावत् तावद्येषां न स स्थिरः
na tārayantyubhau pakṣau pitṝnekottaraṃ śatam |
sagarbho japasaṃyuktastvagarbho dhyānamātrakaḥ
||14||न तारयन्त्युभौ पक्षौ पितॄनेकोत्तरं शतम् ।
सगर्भो जपसंयुक्तस्त्वगर्भो ध्यानमात्रकः
snānāṅgatarpaṇaṃ kṛtvā devarṣipitṛtoṣakam |
śuddhe vastre parīdhāya jalādbahirupāgataḥ
||15||स्नानाङ्गतर्पणं कृत्वा देवर्षिपितृतोषकम् ।
शुद्धे वस्त्रे परीधाय जलाद्बहिरुपागतः
vibhūtidhāraṇaṃ kāryaṃ rudrākṣāṇāṃ ca dhāraṇam |
kramayogena kartavyaṃ sarvadā japasādhakaiḥ
||16||विभूतिधारणं कार्यं रुद्राक्षाणां च धारणम् ।
क्रमयोगेन कर्तव्यं सर्वदा जपसाधकैः
rudrākṣānkaṇṭhadeśe daśanaparimitā- nmastake viṃśatī dve ṣaṭ ṣaṭ karṇapradeśe karayugalakṛte dvādaśa dvādaśaiva |
bāhvorindoḥ kalābhirnayanayugakṛte tvekamekaṃ śikhāyāṃ vakṣasyaṣṭādhikaṃ yaḥ kalayati śatakaṃ sa svayaṃ nīlakaṇṭhaḥ
||17||रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशनपरिमिता- न्मस्तके विंशती द्वे षट् षट् कर्णप्रदेशे करयुगलकृते द्वादश द्वादशैव ।
बाह्वोरिन्दोः कलाभिर्नयनयुगकृते त्वेकमेकं शिखायां वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः
baddhvā svarṇena rudrākṣaṃ rajatenāthavā mune |
śikhāyāṃ dhārayennityaṃ karṇayorvā samāhitaḥ
||18||बद्ध्वा स्वर्णेन रुद्राक्षं रजतेनाथवा मुने ।
शिखायां धारयेन्नित्यं कर्णयोर्वा समाहितः
yajñopavīte haste vā kaṇṭhe tunde'thavā naraḥ |
śrīmatpañcākṣareṇaiva praṇavena tathāpi vā
||19||यज्ञोपवीते हस्ते वा कण्ठे तुन्देऽथवा नरः ।
श्रीमत्पञ्चाक्षरेणैव प्रणवेन तथापि वा
nirvyājabhaktyā medhāvī rudrākṣaṃ dhārayenmudā |
rudrākṣadhāraṇaṃ sākṣācchivajñānasya sādhanam
||20||निर्व्याजभक्त्या मेधावी रुद्राक्षं धारयेन्मुदा ।
रुद्राक्षधारणं साक्षाच्छिवज्ञानस्य साधनम्
rudrākṣaṃ yacchikhāyāṃ tattāratattvamiti smaret |
karṇayorubhayorbrahman devaṃ devīṃ ca bhāvayet
||21||रुद्राक्षं यच्छिखायां तत्तारतत्त्वमिति स्मरेत् ।
कर्णयोरुभयोर्ब्रह्मन् देवं देवीं च भावयेत्
yajñopavīte vedāṃśca tathā haste diśaḥ smaret |
kaṇṭhe sarasvatīṃ devīṃ pāvakaṃ cāpi bhāvayet
||22||यज्ञोपवीते वेदांश्च तथा हस्ते दिशः स्मरेत् ।
कण्ठे सरस्वतीं देवीं पावकं चापि भावयेत्
sarvāśramāṇāṃ varṇānāṃ rudrākṣāṇāṃ ca dhāraṇam |
kartavyaṃ mantrataḥ proktaṃ dvijānāṃ nānyavarṇinām
||23||सर्वाश्रमाणां वर्णानां रुद्राक्षाणां च धारणम् ।
कर्तव्यं मन्त्रतः प्रोक्तं द्विजानां नान्यवर्णिनाम्
rudrākṣadhāraṇādrudro bhavatyeva na saṃśayaḥ |
paśyannapi niṣiddhāṃśca tathā śṛṇvannapi smaran
||24||रुद्राक्षधारणाद्रुद्रो भवत्येव न संशयः ।
पश्यन्नपि निषिद्धांश्च तथा शृण्वन्नपि स्मरन्
jighrannapi tathā cāśnan pralapannapi santatam |
kurvannapi sadā gacchanvisṛjannapi mānavaḥ
||25||जिघ्रन्नपि तथा चाश्नन् प्रलपन्नपि सन्ततम् ।
कुर्वन्नपि सदा गच्छन्विसृजन्नपि मानवः
rudrākṣadhāraṇādeva sarvapāpairna lipyate |
anena bhuktaṃ devena bhuktaṃ yattu tathā bhavet
||26||रुद्राक्षधारणादेव सर्वपापैर्न लिप्यते ।
अनेन भुक्तं देवेन भुक्तं यत्तु तथा भवेत्
pītaṃ rudreṇa tatpītaṃ ghrātaṃ ghrātaṃ śivena tat |
rudrākṣadhāraṇe lajjā yeṣāmasti mahāmune
||27||पीतं रुद्रेण तत्पीतं घ्रातं घ्रातं शिवेन तत् ।
रुद्राक्षधारणे लज्जा येषामस्ति महामुने
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ |
rudrākṣadhāriṇaṃ dṛṣṭvā parivādaṃ karoti yaḥ
||28||तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ।
रुद्राक्षधारिणं दृष्ट्वा परिवादं करोति यः
utpattau tasya sāṅkaryamastveveti viniścayaḥ |
rudrākṣadhāraṇādeva rudro rudratvamāpnuyāt
||29||उत्पत्तौ तस्य साङ्कर्यमस्त्वेवेति विनिश्चयः ।
रुद्राक्षधारणादेव रुद्रो रुद्रत्वमाप्नुयात्
munayaḥ satyasaṅkalpā brahmā brahmatvamāgataḥ |
rudrākṣadhāraṇācchreṣṭhaṃ na kiñcidapi vidyate
||30||मुनयः सत्यसङ्कल्पा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमागतः ।
रुद्राक्षधारणाच्छ्रेष्ठं न किञ्चिदपि विद्यते
rudrākṣadhāriṇe bhaktyā vastraṃ dhānyaṃ dadāti yaḥ |
sarvapāpavinirmuktaḥ śivalokaṃ sa gacchati
||31||रुद्राक्षधारिणे भक्त्या वस्त्रं धान्यं ददाति यः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति
rudrākṣadhāriṇaṃ śrāddhe bhojayeta vimodataḥ |
pitṛlokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
||32||रुद्राक्षधारिणं श्राद्धे भोजयेत विमोदतः ।
पितृलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
rudrākṣadhāriṇaḥ pādau prakṣālyādbhiḥ pibennaraḥ |
sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate
||33||रुद्राक्षधारिणः पादौ प्रक्षाल्याद्भिः पिबेन्नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते
hāraṃ vā kaṭakaṃ vāpi suvarṇaṃ vā dvijottamaḥ |
rudrākṣasahitaṃ bhaktyā dhārayan rudratāmiyāt
||34||हारं वा कटकं वापि सुवर्णं वा द्विजोत्तमः ।
रुद्राक्षसहितं भक्त्या धारयन् रुद्रतामियात्
rudrākṣaṃ kevalaṃ vāpi yatra kutra mahāmate |
samantrakaṃ vā mantreṇa rahitaṃ bhāvavarjitam
||35||रुद्राक्षं केवलं वापि यत्र कुत्र महामते ।
समन्त्रकं वा मन्त्रेण रहितं भाववर्जितम्
yo vā ko vā naro bhaktyā dhārayellajjayāpi vā |
sarvapāpavinirmuktaḥ samyagjñānamavāpnuyāt
||36||यो वा को वा नरो भक्त्या धारयेल्लज्जयापि वा ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः सम्यग्ज्ञानमवाप्नुयात्
aho rudrākṣamāhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate |
tasmātsarvaprayatnena kuryādrudrākṣadhāraṇam
||37||अहो रुद्राक्षमाहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्याद्रुद्राक्षधारणम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sadācāranirūpaṇe rudrākṣamāhātmyavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||