tripuṇḍadhāraṇamāhātmyavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
mahāpātakasaṅghāśca pātakānyaparāṇyapi |
naśyanti muniśārdūla satyaṃ satyaṃ na cānyathā
||1||महापातकसङ्घाश्च पातकान्यपराण्यपि ।
नश्यन्ति मुनिशार्दूल सत्यं सत्यं न चान्यथा
ekaṃ bhasma dhṛtaṃ yena tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
yatīnāṃ jñānadaṃ proktaṃ vānasthānāṃ viraktidam
||2||एकं भस्म धृतं येन तस्य पुण्यफलं शृणु ।
यतीनां ज्ञानदं प्रोक्तं वानस्थानां विरक्तिदम्
gṛhasthānāṃ mune tadvaddharmavṛddhikaraṃ tathā |
brahmacaryāśramasthānāṃ svādhyāyapradameva ca
||3||गृहस्थानां मुने तद्वद्धर्मवृद्धिकरं तथा ।
ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां स्वाध्यायप्रदमेव च
śūdrāṇāṃ puṇyadaṃ nityamanyeṣāṃ pāpanāśanam |
bhasmanoddhūlanaṃ caiva tathā tiryak tripuṇḍrakam
||4||शूद्राणां पुण्यदं नित्यमन्येषां पापनाशनम् ।
भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ vidhatte vaidikī śrutiḥ |
bhasmanoddhūlanaṃ caiva tathā tiryak tripuṇḍrakam
||5||रक्षार्थं सर्वभूतानां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ।
भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
yajñatvenaiva sarveṣāṃ vidhatte vaidikī śrutiḥ |
bhasmanoddhūlanaṃ caiva tathā tiryak tripuṇḍrakam
||6||यज्ञत्वेनैव सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ।
भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
sarvadharmatayā teṣāṃ vidhatte vaidikī śrutiḥ |
bhasmanoddhūlanaṃ caiva tathā tiryak tripuṇḍrakam
||7||सर्वधर्मतया तेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ।
भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
māheśvarāṇāṃ liṅgārthaṃ vidhatte vaidikī śrutiḥ |
bhasmanoddhūlanaṃ caiva tathā tiryak tripuṇḍrakam
||8||माहेश्वराणां लिङ्गार्थं विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ।
भस्मनोद्धूलनं चैव तथा तिर्यक् त्रिपुण्ड्रकम्
vijñānārthaṃ ca sarveṣāṃ vidhatte vaidikī śrutiḥ |
śivena viṣṇunā caiva brahmaṇā vajriṇā tathā
||9||विज्ञानार्थं च सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ।
शिवेन विष्णुना चैव ब्रह्मणा वज्रिणा तथा
hiraṇyagarbheṇa tadavatārairvaruṇādibhiḥ |
devatābhirdhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmakam
||10||हिरण्यगर्भेण तदवतारैर्वरुणादिभिः ।
देवताभिर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मकम्
umādevyā ca lakṣyā ca vācā cānyābhirāstikaiḥ |
sarvastrībhirdhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmanā
||11||उमादेव्या च लक्ष्या च वाचा चान्याभिरास्तिकैः ।
सर्वस्त्रीभिर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
yakṣarākṣasagandharvasiddhavidyādharādibhiḥ |
munibhiśca dhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmanā
||12||यक्षराक्षसगन्धर्वसिद्धविद्याधरादिभिः ।
मुनिभिश्च धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrerapi ca saṅkaraiḥ |
apabhraṃśairdhṛtaṃ bhasma tripuṇḍroddhūlanātmanā
||13||ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रेरपि च सङ्करैः ।
अपभ्रंशैर्धृतं भस्म त्रिपुण्ड्रोद्धूलनात्मना
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca yaiḥ samācaritaṃ mudā |
ta eva śiṣṭā vidvāṃso netare munipuṅgava
||14||उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च यैः समाचरितं मुदा ।
त एव शिष्टा विद्वांसो नेतरे मुनिपुङ्गव
śivaliṅgaṃ maṇiḥ sakhyaṃ mantraḥ pañcākṣarastathā |
vibhūtirauṣadhaṃ puṃsāṃ muktistrīvaśyakarmaṇi
||15||शिवलिङ्गं मणिः सख्यं मन्त्रः पञ्चाक्षरस्तथा ।
विभूतिरौषधं पुंसां मुक्तिस्त्रीवश्यकर्मणि
bhunakti yatra bhasmāṅgo mūrkho vā paṇḍito'pi vā |
tatra bhuṅkte mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ
||16||भुनक्ति यत्र भस्माङ्गो मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा ।
तत्र भुङ्क्ते महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
bhasmasañchannasarvāṅgamanugacchati yaḥ pumān |
sarvapātakayukto'pi pūjito mānavo'cirāt
||17||भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गमनुगच्छति यः पुमान् ।
सर्वपातकयुक्तोऽपि पूजितो मानवोऽचिरात्
bhasmasañchannasarvāṅgaṃ yaḥ stauti śraddhayā saha |
sarvapātakayukto'pi pūjyate mānavo'cirāt
||18||भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गं यः स्तौति श्रद्धया सह ।
सर्वपातकयुक्तोऽपि पूज्यते मानवोऽचिरात्
tripuṇḍradhāriṇe bhikṣāpradānena hi kevalam |
tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam
||19||त्रिपुण्ड्रधारिणे भिक्षाप्रदानेन हि केवलम् ।
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्
yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā kṛtam |
kīkaṭeṣvapi deśeṣu yatra bhūtivibhūṣaṇaḥ
||20||येन विप्रेण शिरसि त्रिपुण्ड्रं भस्मना कृतम् ।
कीकटेष्वपि देशेषु यत्र भूतिविभूषणः
mānavastu vasennityaṃ kāśīkṣetrasamaṃ hi tat |
duḥśīlaḥ śīlayukto vā yogayukto'pyalakṣaṇaḥ
||21||मानवस्तु वसेन्नित्यं काशीक्षेत्रसमं हि तत् ।
दुःशीलः शीलयुक्तो वा योगयुक्तोऽप्यलक्षणः
bhūtiśāsanayukto vā sa pūjyo mama putravat |
chadmanāpi caredyo hi bhūtiśāsanamaiśvaram
||22||भूतिशासनयुक्तो वा स पूज्यो मम पुत्रवत् ।
छद्मनापि चरेद्यो हि भूतिशासनमैश्वरम्
so'pi yāṃ gatimāpnoti na tāṃ yajñaśatairapi |
samparkāllīlayā vāpi bhayādvā dhārayettu yaḥ
||23||सोऽपि यां गतिमाप्नोति न तां यज्ञशतैरपि ।
सम्पर्काल्लीलया वापि भयाद्वा धारयेत्तु यः
vidhiyukto vibhūtiṃ tu sa ca pūjyo yathā hyaham |
śivasya viṣṇordevānāṃ brahmaṇastṛptikāraṇam
||24||विधियुक्तो विभूतिं तु स च पूज्यो यथा ह्यहम् ।
शिवस्य विष्णोर्देवानां ब्रह्मणस्तृप्तिकारणम्
pārvatyāśca mahālakṣyā bhāratyāstṛptikāraṇam |
na dānena na yajñena na tapobhiḥ sudurlabhaiḥ
||25||पार्वत्याश्च महालक्ष्या भारत्यास्तृप्तिकारणम् ।
न दानेन न यज्ञेन न तपोभिः सुदुर्लभैः
na tīrthayātrayā puṇyaṃ tripuṇḍreṇa ca labhyate |
dānaṃ yajñāśca dharmāśca tīrthayātrāśca nārada
||26||न तीर्थयात्रया पुण्यं त्रिपुण्ड्रेण च लभ्यते ।
दानं यज्ञाश्च धर्माश्च तीर्थयात्राश्च नारद
dhyānaṃ tapastripuṇḍrasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
yathā rājā svacihnāṅkaṃ svajanaṃ manyate sadā
||27||ध्यानं तपस्त्रिपुण्ड्रस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
यथा राजा स्वचिह्नाङ्कं स्वजनं मन्यते सदा
tathā śivastripuṇḍrāṅkaṃ svakīyamiva manyate |
dvijātirvānyajātirvā śuddhacittena bhasmanā
||28||तथा शिवस्त्रिपुण्ड्राङ्कं स्वकीयमिव मन्यते ।
द्विजातिर्वान्यजातिर्वा शुद्धचित्तेन भस्मना
dhārayedyastripuṇḍrāṅkaṃ rudrastena vaśīkṛtaḥ |
tyaktasarvāśramācāro luptasarvakriyo'pi saḥ
||29||धारयेद्यस्त्रिपुण्ड्राङ्कं रुद्रस्तेन वशीकृतः ।
त्यक्तसर्वाश्रमाचारो लुप्तसर्वक्रियोऽपि सः
sakṛttiryaktripuṇḍrāṅkaṃ dhārayetso'pi mucyate |
nāsya jñānaṃ parīkṣeta na kulaṃ na vrataṃ tathā
||30||सकृत्तिर्यक्त्रिपुण्ड्राङ्कं धारयेत्सोऽपि मुच्यते ।
नास्य ज्ञानं परीक्षेत न कुलं न व्रतं तथा
tripuṇḍrāṅkitabhālena pūjya eva hi nārada |
śivamantrātparo mantro nāsti tulyaṃ śivātparam
||31||त्रिपुण्ड्राङ्कितभालेन पूज्य एव हि नारद ।
शिवमन्त्रात्परो मन्त्रो नास्ति तुल्यं शिवात्परम्
śivārcanātparaṃ puṇyaṃ na hi tīrthaṃ ca bhasmanā |
rudrāgneryatparaṃ tīrthaṃ tadbhasma parikīrtitam
||32||शिवार्चनात्परं पुण्यं न हि तीर्थं च भस्मना ।
रुद्राग्नेर्यत्परं तीर्थं तद्भस्म परिकीर्तितम्
dhvaṃsanaṃ sarvaduḥkhānāṃ sarvapāpaviśodhanam |
antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā paṇḍito'pi vā
||33||ध्वंसनं सर्वदुःखानां सर्वपापविशोधनम् ।
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा
yasmindeśe vasennityaṃ bhūtiśāsanasaṃyutaḥ |
tasminsadāśivaḥ somaḥ sarvabhūtagaṇairvṛtaḥ |
sarvatīrtheśca saṃyuktaḥ sānnidhyaṃ kurute sadā
||34||यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः ।
तस्मिन्सदाशिवः सोमः सर्वभूतगणैर्वृतः ।
सर्वतीर्थेश्च संयुक्तः सान्निध्यं कुरुते सदा
etāni pañcaśivamantrapavitritāni bhasmāni kāmadahanāṅgavibhūṣitāni |
traipuṇḍrakāṇi racitāni lalāṭapaṭṭe lumpanti daivalikhitāni durakṣarāṇi
||35||एतानि पञ्चशिवमन्त्रपवित्रितानि भस्मानि कामदहनाङ्गविभूषितानि ।
त्रैपुण्ड्रकाणि रचितानि ललाटपट्टे लुम्पन्ति दैवलिखितानि दुरक्षराणि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe tripuṇḍadhāraṇamāhātmyavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||