padmarāgādimaṇivinirmitaprākāravarṇanam
vyāsa uvāca
puṣparāgamayādagre kuṅkumāruṇavigrahaḥ |
padmarāgamayaḥ sālo madhye bhūścaiva tādṛśī
||1||पुष्परागमयादग्रे कुङ्कुमारुणविग्रहः ।
पद्मरागमयः सालो मध्ये भूश्चैव तादृशी
daśayojanavāndairghye gopuradvārasaṃyutaḥ |
tanmaṇistambhasaṃyuktā maṇḍapāḥ śataśo nṛpa
||2||दशयोजनवान्दैर्घ्ये गोपुरद्वारसंयुतः ।
तन्मणिस्तम्भसंयुक्ता मण्डपाः शतशो नृप
madhye bhuvi samāsīnāścatuḥṣaṣṭimitāḥ kalāḥ |
nānāyudhadharā vīrā ratnabhūṣaṇabhūṣitāḥ
||3||मध्ये भुवि समासीनाश्चतुःषष्टिमिताः कलाः ।
नानायुधधरा वीरा रत्नभूषणभूषिताः
pratyekalokastāsāṃ tu tattallokasya nāyakāḥ |
samantātpadmarāgasya parivārya sthitāḥ sadā
||4||प्रत्येकलोकस्तासां तु तत्तल्लोकस्य नायकाः ।
समन्तात्पद्मरागस्य परिवार्य स्थिताः सदा
svasvalokajanairjuṣṭāḥ svasvavāhanahetibhiḥ |
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu tvaṃ janamejaya
||5||स्वस्वलोकजनैर्जुष्टाः स्वस्ववाहनहेतिभिः ।
तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु त्वं जनमेजय
piṅgalākṣī viśālākṣī samṛddhirvṛddhireva ca |
śraddhā svāhā svadhābhikhyā māyā saṃjñā vasundharā
||6||पिङ्गलाक्षी विशालाक्षी समृद्धिर्वृद्धिरेव च ।
श्रद्धा स्वाहा स्वधाभिख्या माया संज्ञा वसुन्धरा
trilokadhātrī sāvitrī gāyatrī tridaśeśvarī |
surūpā bahurūpā ca skandamātācyutapriyā
||7||त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी ।
सुरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाताच्युतप्रिया
vimalā cāmalā tadvadaruṇī punarāruṇī |
prakṛtirvikṛtiḥ sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtireva ca
||8||विमला चामला तद्वदरुणी पुनरारुणी ।
प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च
sandhyā mātā satī haṃsī mardikā vajrikā parā |
devamātā bhagavatī devakī kamalāsanā
||9||सन्ध्या माता सती हंसी मर्दिका वज्रिका परा ।
देवमाता भगवती देवकी कमलासना
trimukhī saptamukhyanyā surāsuravimardinī |
lamboṣṭhī cordhvakeśī ca bahuśīrṣā vṛkodarī
||10||त्रिमुखी सप्तमुख्यन्या सुरासुरविमर्दिनी ।
लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी
ratharekhāhvayā paścācchaśirekhā tathāparā |
gaganavegā pavanavegā vegā caiva tataḥ param
||11||रथरेखाह्वया पश्चाच्छशिरेखा तथापरा ।
गगनवेगा पवनवेगा वेगा चैव ततः परम्
agre bhuvanapālā syāttatpaścānmadanāturā |
anaṅgānaṅgamathanā tathaivānaṅgamekhalā
||12||अग्रे भुवनपाला स्यात्तत्पश्चान्मदनातुरा ।
अनङ्गानङ्गमथना तथैवानङ्गमेखला
anaṅgakusumā paścādviśvarūpā surādikā |
kṣayaṅkarī bhavecchaktirakṣobhyā ca tataḥ param
||13||अनङ्गकुसुमा पश्चाद्विश्वरूपा सुरादिका ।
क्षयङ्करी भवेच्छक्तिरक्षोभ्या च ततः परम्
satyavādinyatha proktā bahurūpā śucitavratā |
udārākhyā ca vāgīśī catuḥṣaṣṭimitāḥ smṛtāḥ
||14||सत्यवादिन्यथ प्रोक्ता बहुरूपा शुचितव्रता ।
उदाराख्या च वागीशी चतुःषष्टिमिताः स्मृताः
jvalajjihnānanāḥ sarvā vamantyo vahnimulbaṇam |
jalaṃ pibāmaḥ sakalaṃ saṃharāmo vibhāvasum
||15||ज्वलज्जिह्नाननाः सर्वा वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।
जलं पिबामः सकलं संहरामो विभावसुम्
pavanaṃ stambhayāmo'dya bhakṣayāmo'khilaṃ jagat |
iti vācaṃ saṃgirante krodhasaṃraktalocanāḥ
||16||पवनं स्तम्भयामोऽद्य भक्षयामोऽखिलं जगत् ।
इति वाचं संगिरन्ते क्रोधसंरक्तलोचनाः
cāpabāṇadharāḥ sarvā yuddhāyaivotsukāḥ sadā |
daṃṣṭrākaṭakaṭārāvairbadhirīkṛtadiṅmukhāḥ
||17||चापबाणधराः सर्वा युद्धायैवोत्सुकाः सदा ।
दंष्ट्राकटकटारावैर्बधिरीकृतदिङ्मुखाः
piṅgordhvakeśyaḥ samproktāścāpabāṇakarāḥ sadā |
śatākṣauhiṇikā senāpyekaikasyāḥ prakīrtitā
||18||पिङ्गोर्ध्वकेश्यः सम्प्रोक्ताश्चापबाणकराः सदा ।
शताक्षौहिणिका सेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता
ekaikaśakteḥ sāmarthyaṃ lakṣabrahmāṇḍanāśane |
śatākṣauhiṇikā senā tādṛśī nṛpasattama
||19||एकैकशक्तेः सामर्थ्यं लक्षब्रह्माण्डनाशने ।
शताक्षौहिणिका सेना तादृशी नृपसत्तम
kiṃ na kuryājjagatyasminnaśakyaṃ vaktumeva tat |
sarvāpi yuddhasāmagrī tasminsāle sthitā mune
||20||किं न कुर्याज्जगत्यस्मिन्नशक्यं वक्तुमेव तत् ।
सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने
rathānāṃ gaṇanā nāsti hayānāṃ kariṇāṃ tathā |
śastrāṇāṃ gaṇanā tadvadgaṇānāṃ gaṇanā tathā
||21||रथानां गणना नास्ति हयानां करिणां तथा ।
शस्त्राणां गणना तद्वद्गणानां गणना तथा
padmarāgamayādagre gomedamaṇinirmitaḥ |
daśayojanadairghyeṇa prākāro vartate mahān
||22||पद्मरागमयादग्रे गोमेदमणिनिर्मितः ।
दशयोजनदैर्घ्येण प्राकारो वर्तते महान्
bhāsvajjapāprasūnābho madhyabhūstasya tādṛśī |
gomedakalpitānyeva tadvāsisadanāni ca
||23||भास्वज्जपाप्रसूनाभो मध्यभूस्तस्य तादृशी ।
गोमेदकल्पितान्येव तद्वासिसदनानि च
pakṣiṇaḥ stambhavaryāśca vṛkṣā vāpyaḥ sarāṃsi ca |
gomedakalpitā eva kuṅkumāruṇavigrahāḥ
||24||पक्षिणः स्तम्भवर्याश्च वृक्षा वाप्यः सरांसि च ।
गोमेदकल्पिता एव कुङ्कुमारुणविग्रहाः
tanmadhyasthā mahādevyo dvātriṃśacchaktayaḥ smṛtāḥ |
nānāśastrapraharaṇā gomedamaṇibhūṣitāḥ
||25||तन्मध्यस्था महादेव्यो द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणा गोमेदमणिभूषिताः
pratyekalokavāsinyaḥ parivārya samantataḥ |
gomedasāle sannaddhāḥ piśācavadanā nṛpa
||26||प्रत्येकलोकवासिन्यः परिवार्य समन्ततः ।
गोमेदसाले सन्नद्धाः पिशाचवदना नृप
svarlokavāsibhirnityaṃ pūjitāścakrabāhavaḥ |
krodharaktekṣaṇā bhindhi pacacchindhi daheti ca
||27||स्वर्लोकवासिभिर्नित्यं पूजिताश्चक्रबाहवः ।
क्रोधरक्तेक्षणा भिन्धि पचच्छिन्धि दहेति च
vadanti satataṃ vācaṃ yuddhotsukahṛdantarāḥ |
ekaikasyā mahāśakterdaśākṣauhiṇikā matā
||28||वदन्ति सततं वाचं युद्धोत्सुकहृदन्तराः ।
एकैकस्या महाशक्तेर्दशाक्षौहिणिका मता
senā tatrāpyekaśaktirlakṣabrahmāṇḍanāśinī |
tādṛśīnāṃ mahāsenā varṇanīyā kathaṃ nṛpa
||29||सेना तत्राप्येकशक्तिर्लक्षब्रह्माण्डनाशिनी ।
तादृशीनां महासेना वर्णनीया कथं नृप
rathānāṃ naiva gaṇanā vāhanānāṃ tathaiva ca |
sarvayuddhasamārambhastatra devyā virājate
||30||रथानां नैव गणना वाहनानां तथैव च ।
सर्वयुद्धसमारम्भस्तत्र देव्या विराजते
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi pāpanāśakarāṇi ca |
vidyāhrīpuṣṭayaḥ prajñā sinīvālī kuhūstathā
||31||तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च ।
विद्याह्रीपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा
rudrā vīryā prabhā nandā poṣiṇī ṛddhidā śubhā |
kālarātrirmahārātrirbhadrakālī kapardinī
||32||रुद्रा वीर्या प्रभा नन्दा पोषिणी ऋद्धिदा शुभा ।
कालरात्रिर्महारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी
vikṛtirdaṇḍimuṇḍinyau sendukhaṇḍā śikhaṇḍinī |
niśumbhaśumbhamathinī mahiṣāsuramardinī
||33||विकृतिर्दण्डिमुण्डिन्यौ सेन्दुखण्डा शिखण्डिनी ।
निशुम्भशुम्भमथिनी महिषासुरमर्दिनी
indrāṇī caiva rudrāṇī śaṅkarārdhaśarīriṇī |
nārī nārāyaṇī caiva triśūlinyapi pālinī
||34||इन्द्राणी चैव रुद्राणी शङ्करार्धशरीरिणी ।
नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी
ambikā hlādinī paścādityevaṃ śaktayaḥ smṛtāḥ |
yadyetāḥ kupitā devyastadā brahmāṇḍanāśanam
||35||अम्बिका ह्लादिनी पश्चादित्येवं शक्तयः स्मृताः ।
यद्येताः कुपिता देव्यस्तदा ब्रह्माण्डनाशनम्
parājayo na caitāsāṃ kadācitkvacidasti hi |
gomedakamayādagre sadvajramaṇinirmitaḥ
||36||पराजयो न चैतासां कदाचित्क्वचिदस्ति हि ।
गोमेदकमयादग्रे सद्वज्रमणिनिर्मितः
daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārasaṃyutaḥ |
kapāṭaśṛṅkhalābaddho navavṛkṣasamujjvalaḥ
||37||दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारसंयुतः ।
कपाटशृङ्खलाबद्धो नववृक्षसमुज्ज्वलः
sālastanmadhyabhūmyādi sarvaṃ hīramayaṃ smṛtam |
gṛhāṇi vīthayo rathyā mahāmārgāṅgaṇāni ca
||38||सालस्तन्मध्यभूम्यादि सर्वं हीरमयं स्मृतम् ।
गृहाणि वीथयो रथ्या महामार्गाङ्गणानि च
vṛkṣālavālataravaḥ sāraṅgā api tādṛśāḥ |
dīrghikāśreṇayo vāpyastaḍāgāḥ kūpasaṃyutāḥ
||39||वृक्षालवालतरवः सारङ्गा अपि तादृशाः ।
दीर्घिकाश्रेणयो वाप्यस्तडागाः कूपसंयुताः
tatra śrībhuvaneśvaryā vasanti paricārikāḥ |
ekaikā lakṣadāsībhiḥ sevitā madagarvitāḥ
||40||तत्र श्रीभुवनेश्वर्या वसन्ति परिचारिकाः ।
एकैका लक्षदासीभिः सेविता मदगर्विताः
tālavṛntadharāḥ kāściccaṣakāḍhyakarāmbujāḥ |
kāścittāmbūlapātrāṇi dhārayantyo'tigarvitāḥ
||41||तालवृन्तधराः काश्चिच्चषकाढ्यकराम्बुजाः ।
काश्चित्ताम्बूलपात्राणि धारयन्त्योऽतिगर्विताः
kāścittacchatradhāriṇyaścāmarāṇāṃ vidhārikāḥ |
nānāvastradharāḥ kāścitkāścitpuṣpakarāmbujāḥ
||42||काश्चित्तच्छत्रधारिण्यश्चामराणां विधारिकाः ।
नानावस्त्रधराः काश्चित्काश्चित्पुष्पकराम्बुजाः
nānādarśakarāḥ kāścitkāścitkuṅkumalepanam |
dhārayantyaḥ kajjalaṃ ca sindūracaṣakaṃ parāḥ
||43||नानादर्शकराः काश्चित्काश्चित्कुङ्कुमलेपनम् ।
धारयन्त्यः कज्जलं च सिन्दूरचषकं पराः
kāściccitrakanirmātryaḥ pādasaṃvāhane ratāḥ |
kāścittu bhūṣākāriṇyo nānābhūṣādharāḥ parāḥ
||44||काश्चिच्चित्रकनिर्मात्र्यः पादसंवाहने रताः ।
काश्चित्तु भूषाकारिण्यो नानाभूषाधराः पराः
puṣpabhūṣaṇanirmātryaḥ puṣpaśṛṅgārakārikāḥ |
nānāvilāsacaturā bahvya evaṃvidhāḥ parāḥ
||45||पुष्पभूषणनिर्मात्र्यः पुष्पशृङ्गारकारिकाः ।
नानाविलासचतुरा बह्व्य एवंविधाः पराः
nibaddhaparidhānīyā yuvatyaḥ sakalā api |
devīkṛpāleśavaśāttucchīkṛtajagattrayāḥ
||46||निबद्धपरिधानीया युवत्यः सकला अपि ।
देवीकृपालेशवशात्तुच्छीकृतजगत्त्रयाः
etā dūtyaḥ smṛtā devyaḥ śṛṅgāramadagarvitāḥ |
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama
||47||एता दूत्यः स्मृता देव्यः शृङ्गारमदगर्विताः ।
तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम
anaṅgarūpā prathamāpyanaṅgamadanā parā |
tṛtīyā tu tataḥ proktā sundarī madanāturā
||48||अनङ्गरूपा प्रथमाप्यनङ्गमदना परा ।
तृतीया तु ततः प्रोक्ता सुन्दरी मदनातुरा
tato bhuvanavegā syāttathā bhuvanapālikā |
syātsarvaśiśirānaṅgavadanānaṅgamekhalā
||49||ततो भुवनवेगा स्यात्तथा भुवनपालिका ।
स्यात्सर्वशिशिरानङ्गवदनानङ्गमेखला
vidyuddāmasamānāṅgyaḥ kvaṇatkāñcīguṇānvitāḥ |
raṇanmañjīracaraṇā bahirantaritastataḥ
||50||विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः क्वणत्काञ्चीगुणान्विताः ।
रणन्मञ्जीरचरणा बहिरन्तरितस्ततः
dhāvamānāstu śobhante sarvā vidyullatopamāḥ |
kuśalāḥ sarvakāryeṣu vetrahastāḥ samantataḥ
||51||धावमानास्तु शोभन्ते सर्वा विद्युल्लतोपमाः ।
कुशलाः सर्वकार्येषु वेत्रहस्ताः समन्ततः
aṣṭadikṣu tathaitāsāṃ prākārādbahireva ca |
sadanāni virājante nānāvāhanahetibhiḥ
||52||अष्टदिक्षु तथैतासां प्राकाराद्बहिरेव च ।
सदनानि विराजन्ते नानावाहनहेतिभिः
vajrasālādagrabhāge sālo vaidūryanirmitaḥ |
daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārabhūṣitaḥ
||53||वज्रसालादग्रभागे सालो वैदूर्यनिर्मितः ।
दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारभूषितः
vaidūryabhūmiḥ sarvāpi gṛhāṇi vividhāni ca |
vīthyo rathyā mahāmārgāḥ sarve vaidūryanirmitāḥ
||54||वैदूर्यभूमिः सर्वापि गृहाणि विविधानि च ।
वीथ्यो रथ्या महामार्गाः सर्वे वैदूर्यनिर्मिताः
vāpīkūpataḍāgāśca sravantīnāṃ taṭāni ca |
bālukā caiva sarvāpi vaidūryamaṇinirmitā
||55||वापीकूपतडागाश्च स्रवन्तीनां तटानि च ।
बालुका चैव सर्वापि वैदूर्यमणिनिर्मिता
tatrāṣṭadikṣu parito brāhmyādīnāṃ ca maṇḍalam |
nijairgaṇaiḥ parivṛtaṃ bhrājate nṛpasattama
||56||तत्राष्टदिक्षु परितो ब्राह्म्यादीनां च मण्डलम् ।
निजैर्गणैः परिवृतं भ्राजते नृपसत्तम
pratibrahmāṇḍamātṝṇāṃ tāḥ samaṣṭaya īritāḥ |
brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā
||57||प्रतिब्रह्माण्डमातॄणां ताः समष्टय ईरिताः ।
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा
vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā sapta mātaraḥ |
aṣṭamī tu mahālakṣmīrnāmnā proktāstu mātaraḥ
||58||वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्त मातरः ।
अष्टमी तु महालक्ष्मीर्नाम्ना प्रोक्तास्तु मातरः
brahmarudrādidevānāṃ samākārāstu tāḥ smṛtāḥ |
jagatkalyāṇakāriṇyaḥ svasvasenāsamāvṛtāḥ
||59||ब्रह्मरुद्रादिदेवानां समाकारास्तु ताः स्मृताः ।
जगत्कल्याणकारिण्यः स्वस्वसेनासमावृताः
tatsālasya caturdvārṣu vāhanāni maheśituḥ |
sajjāni nṛpate santi sālaṅkārāṇi nityaśaḥ
||60||तत्सालस्य चतुर्द्वार्षु वाहनानि महेशितुः ।
सज्जानि नृपते सन्ति सालङ्काराणि नित्यशः
dantinaḥ koṭiśo vāhāḥ koṭiśaḥ śibikāstathā |
haṃsāḥ siṃhāśca garuḍā mayūrā vṛṣabhāstathā
||61||दन्तिनः कोटिशो वाहाः कोटिशः शिबिकास्तथा ।
हंसाः सिंहाश्च गरुडा मयूरा वृषभास्तथा
tairyuktāḥ syandanāstadvatkoṭiśo nṛpanandana |
pārṣṇigrāhasamāyuktā dhvajairākāśacumbinaḥ
||62||तैर्युक्ताः स्यन्दनास्तद्वत्कोटिशो नृपनन्दन ।
पार्ष्णिग्राहसमायुक्ता ध्वजैराकाशचुम्बिनः
koṭiśastu vimānāni nānācihnānvitāni ca |
nānāvāditrayuktāni mahādhvajayutāni ca
||63||कोटिशस्तु विमानानि नानाचिह्नान्वितानि च ।
नानावादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च
vaidūryamaṇisālasyāpyagre sālaḥ paraḥ smṛtaḥ |
daśayojanatuṅgo'sāvindranīlāśmanirmitaḥ
||64||वैदूर्यमणिसालस्याप्यग्रे सालः परः स्मृतः ।
दशयोजनतुङ्गोऽसाविन्द्रनीलाश्मनिर्मितः
tanmadhyabhūstathā vīthyo mahāmārgā gṛhāṇi ca |
vāpīkūpataḍāgāśca sarve tanmaṇinirmitāḥ
||65||तन्मध्यभूस्तथा वीथ्यो महामार्गा गृहाणि च ।
वापीकूपतडागाश्च सर्वे तन्मणिनिर्मिताः
tatra padmaṃ tu samproktaṃ bahuyojanavistṛtam |
ṣoḍaśāraṃ dīpyamānaṃ sudarśanamivāparam
||66||तत्र पद्मं तु सम्प्रोक्तं बहुयोजनविस्तृतम् ।
षोडशारं दीप्यमानं सुदर्शनमिवापरम्
tatra ṣoḍaśaśaktīnāṃ sthānāni vividhāni ca |
sarvopaskarayuktāni samṛddhāni vasanti hi
||67||तत्र षोडशशक्तीनां स्थानानि विविधानि च ।
सर्वोपस्करयुक्तानि समृद्धानि वसन्ति हि
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama |
karālī vikarālī ca tathomā ca sarasvatī
||68||तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम ।
कराली विकराली च तथोमा च सरस्वती
śrīdurgoṣā tathā lakṣmīḥ śrutiścaiva smṛtirdhṛtiḥ |
śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ
||69||श्रीदुर्गोषा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिर्धृतिः ।
श्रद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्या षोडश शक्तयः
nīlajīmūtasaṃkāśāḥ karavālakarāmbujāḥ |
samāḥ kheṭakadhāriṇyo yuddhopakrāntamānasāḥ
||70||नीलजीमूतसंकाशाः करवालकराम्बुजाः ।
समाः खेटकधारिण्यो युद्धोपक्रान्तमानसाः
senānyaḥ sakalā etāḥ śrīdevyā jagadīśituḥ |
pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ śaktīnāṃ nāyikāḥ smṛtāḥ
||71||सेनान्यः सकला एताः श्रीदेव्या जगदीशितुः ।
प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां शक्तीनां नायिकाः स्मृताः
brahmāṇḍakṣobhakāriṇyo devīśaktyupabṛṃhitāḥ |
nānārathasamārūḍhā nānāśaktibhiranvitāḥ
||72||ब्रह्माण्डक्षोभकारिण्यो देवीशक्त्युपबृंहिताः ।
नानारथसमारूढा नानाशक्तिभिरन्विताः
etatparākramaṃ vaktuṃ sahasrāsyo'pi na kṣamaḥ |
indranīlamahāsālādagre tu bahuvistṛtaḥ
||73||एतत्पराक्रमं वक्तुं सहस्रास्योऽपि न क्षमः ।
इन्द्रनीलमहासालादग्रे तु बहुविस्तृतः
muktāprākāra udito daśayojanadairghyavān |
madhyabhūḥ pūrvavatproktā tanmadhye'ṣṭadalāmbujam
||74||मुक्ताप्राकार उदितो दशयोजनदैर्घ्यवान् ।
मध्यभूः पूर्ववत्प्रोक्ता तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम्
muktāmaṇigaṇākīrṇaṃ vistṛtaṃ tu sakesaram |
tatra devīsamākārā devyāyudhadharāḥ sadā
||75||मुक्तामणिगणाकीर्णं विस्तृतं तु सकेसरम् ।
तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा
samproktā aṣṭamantriṇyo jagadvārtāprabodhikāḥ |
devīsamānabhogāstā iṅgitajñāstu paṇḍitāḥ
||76||सम्प्रोक्ता अष्टमन्त्रिण्यो जगद्वार्ताप्रबोधिकाः ।
देवीसमानभोगास्ता इङ्गितज्ञास्तु पण्डिताः
kuśalāḥ sarvakāryeṣu svāmikāryaparāyaṇāḥ |
devyabhiprāyabodhyastāścaturā atisundarāḥ
||77||कुशलाः सर्वकार्येषु स्वामिकार्यपरायणाः ।
देव्यभिप्रायबोध्यस्ताश्चतुरा अतिसुन्दराः
nānāśaktisamāyuktāḥ pratibrahmāṇḍavartinām |
prāṇināṃ tāḥ samācāraṃ jñānaśaktyā vidanti ca
||78||नानाशक्तिसमायुक्ताः प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् ।
प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्या विदन्ति च
tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi mattaḥ śṛṇu nṛpottama |
anaṅgakusumā proktāpyanaṅgakusumāturā
||79||तासां नामानि वक्ष्यामि मत्तः शृणु नृपोत्तम ।
अनङ्गकुसुमा प्रोक्ताप्यनङ्गकुसुमातुरा
anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā |
bhuvanapālā gaganavegā caiva tataḥ param
||80||अनङ्गमदना तद्वदनङ्गमदनातुरा ।
भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परम्
śaśirekhā ca gaganarekhā caiva tataḥ param |
pāśāṅkuśavarābhītidharā aruṇavigrahāḥ
||81||शशिरेखा च गगनरेखा चैव ततः परम् ।
पाशाङ्कुशवराभीतिधरा अरुणविग्रहाः
viśvasambandhinīṃ vārtāṃ bodhayanti pratikṣaṇam |
muktāsālādagrabhāge mahāmārakato'paraḥ
||82||विश्वसम्बन्धिनीं वार्तां बोधयन्ति प्रतिक्षणम् ।
मुक्तासालादग्रभागे महामारकतोऽपरः
sālottamaḥ samuddiṣṭo daśayojanadairghyavān |
nānāsaubhāgyasaṃyukto nānābhogasamanvitaḥ
||83||सालोत्तमः समुद्दिष्टो दशयोजनदैर्घ्यवान् ।
नानासौभाग्यसंयुक्तो नानाभोगसमन्वितः
madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni tathaiva ca |
ṣaṭkoṇamatra vistīrṇaṃ koṇasthā devatāḥ śṛṇu
||84||मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि तथैव च ।
षट्कोणमत्र विस्तीर्णं कोणस्था देवताः शृणु
pūrvakoṇe caturvaktro gāyatrīsahito vidhiḥ |
kuṇḍikākṣaguṇābhītidaṇḍāyudhadharaḥ paraḥ
||85||पूर्वकोणे चतुर्वक्त्रो गायत्रीसहितो विधिः ।
कुण्डिकाक्षगुणाभीतिदण्डायुधधरः परः
tadāyudhadharā devī gāyatrī paradevatā |
vedāḥ sarve mūrtimantaḥ śāstrāṇi vividhāni ca
||86||तदायुधधरा देवी गायत्री परदेवता ।
वेदाः सर्वे मूर्तिमन्तः शास्त्राणि विविधानि च
smṛtayaśca purāṇāni mūrtimanti vasanti hi |
ye brahmavigrahāḥ santi gāyatrīvigrahāśca ye
||87||स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमन्ति वसन्ति हि ।
ये ब्रह्मविग्रहाः सन्ति गायत्रीविग्रहाश्च ये
vyāhṛtīnāṃ vigrahāśca te nityaṃ tatra santi hi |
rakṣaḥkoṇe śaṅkhacakragadāmbujakarāmbujā
||88||व्याहृतीनां विग्रहाश्च ते नित्यं तत्र सन्ति हि ।
रक्षःकोणे शङ्खचक्रगदाम्बुजकराम्बुजा
sāvitrī vartate tatra mahāviṣṇuśca tādṛśaḥ |
ye viṣṇuvigrahāḥ santi matsyakūrmādayo'khilāḥ
||89||सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः ।
ये विष्णुविग्रहाः सन्ति मत्स्यकूर्मादयोऽखिलाः
sāvitrīvigrahā ye ca te sarve tatra santi hi |
vāyukoṇe paraśvakṣamālābhayavarānvitaḥ
||90||सावित्रीविग्रहा ये च ते सर्वे तत्र सन्ति हि ।
वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्वितः
mahārudro vartate'tra sarasvatyapi tādṛśī |
ye ye tu rudrabhedāḥ syurdakṣiṇāsyādayo nṛpa
||91||महारुद्रो वर्ततेऽत्र सरस्वत्यपि तादृशी ।
ये ये तु रुद्रभेदाः स्युर्दक्षिणास्यादयो नृप
gaurībhedāśca ye sarve te tatra nivasanti hi |
catuḥṣaṣṭyāgamā ye ca ye cānye'pyāgamāḥ smṛtāḥ
||92||गौरीभेदाश्च ये सर्वे ते तत्र निवसन्ति हि ।
चतुःषष्ट्यागमा ये च ये चान्येऽप्यागमाः स्मृताः
te sarve mūrtimantaśca tatraiva nivasanti hi |
agnikoṇe ratnakumbhaṃ tathā maṇikaraṇḍakam
||93||ते सर्वे मूर्तिमन्तश्च तत्रैव निवसन्ति हि ।
अग्निकोणे रत्नकुम्भं तथा मणिकरण्डकम्
dadhāno nijahastābhyāṃ kubero dhanadāyakaḥ |
nānāvīthīsamāyukto mahālakṣmīsamanvitaḥ
||94||दधानो निजहस्ताभ्यां कुबेरो धनदायकः ।
नानावीथीसमायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः
devyā nidhipatistvāste svaguṇaiḥ pariveṣṭitaḥ |
vāruṇe tu mahākoṇe madano ratisaṃyutaḥ
||95||देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगुणैः परिवेष्टितः ।
वारुणे तु महाकोणे मदनो रतिसंयुतः
pāśāṅkuśadhanurbāṇadharo nityaṃ virājate |
śṛṅgārā mūrtimantastu tatra sannihitāḥ sadā
||96||पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरो नित्यं विराजते ।
शृङ्गारा मूर्तिमन्तस्तु तत्र सन्निहिताः सदा
īśānakoṇe vighneśo nityaṃ puṣṭisamanvitaḥ |
pāśāṅkuśadharo vīro vighnahartā virājate
||97||ईशानकोणे विघ्नेशो नित्यं पुष्टिसमन्वितः ।
पाशाङ्कुशधरो वीरो विघ्नहर्ता विराजते
vibhūtayo gaṇeśasya yā yāḥ santi nṛpottama |
tāḥ sarvā nivasantyatra mahaiśvaryasamanvitāḥ
||98||विभूतयो गणेशस्य या याः सन्ति नृपोत्तम ।
ताः सर्वा निवसन्त्यत्र महैश्वर्यसमन्विताः
pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ brahmādīnāṃ samaṣṭayaḥ |
ete brahmādayaḥ proktāḥ sevante jagadīśvarīm
||99||प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां ब्रह्मादीनां समष्टयः ।
एते ब्रह्मादयः प्रोक्ताः सेवन्ते जगदीश्वरीम्
mahāmārakatasyāgre śatayojanadairghyavān |
pravālasālo'styaparaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ
||100||महामारकतस्याग्रे शतयोजनदैर्घ्यवान् ।
प्रवालसालोऽस्त्यपरः कुङ्कुमारुणविग्रहः
madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni ca pūrvavat |
tanmadhye pañcabhūtānāṃ svāminyaḥ pañca santi ca
||101||मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि च पूर्ववत् ।
तन्मध्ये पञ्चभूतानां स्वामिन्यः पञ्च सन्ति च
hṛllekhā gaganā raktā caturthī tu karālikā |
mahocchuṣmā pañcamī ca pañcabhūtasamaprabhāḥ
||102||हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका ।
महोच्छुष्मा पञ्चमी च पञ्चभूतसमप्रभाः
pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'mitabhūṣaṇāḥ |
devīsamānaveṣāḍhyā navayauvanagarvitāḥ
||103||पाशाङ्कुशवराभीतिधारिण्योऽमितभूषणाः ।
देवीसमानवेषाढ्या नवयौवनगर्विताः
pravālasālādagre tu navaratnavinirmitaḥ |
bahuyojanavistīrṇo mahāsālo'sti bhūmipa
||104||प्रवालसालादग्रे तु नवरत्नविनिर्मितः ।
बहुयोजनविस्तीर्णो महासालोऽस्ति भूमिप
tatra cāmnāyadevīnāṃ sadanāni bahūnyapi |
navaratnamayānyeva taḍāgāśca sarāṃsi ca
||105||तत्र चाम्नायदेवीनां सदनानि बहून्यपि ।
नवरत्नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च
śrīdevyā ye'vatārāḥ syuste tatra nivasanti hi |
mahāvidyā mahābhedāḥ santi tatraiva bhūmipa
||106||श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसन्ति हि ।
महाविद्या महाभेदाः सन्ति तत्रैव भूमिप
nijāvaraṇadevībhirnijabhūṣaṇavāhanaiḥ |
sarvadevyo virājante koṭisūryasamaprabhāḥ
||107||निजावरणदेवीभिर्निजभूषणवाहनैः ।
सर्वदेव्यो विराजन्ते कोटिसूर्यसमप्रभाः
saptakoṭimahāmantradevatāḥ santi tatra hi |
navaratnamayādagre cintāmaṇigṛhaṃ mahat
||108||सप्तकोटिमहामन्त्रदेवताः सन्ति तत्र हि ।
नवरत्नमयादग्रे चिन्तामणिगृहं महत्
tatratyaṃ vastumātraṃ tu cintāmaṇivinirmitam |
sūryodgāropalaistadvaccandrodgāropalaistathā
||109||तत्रत्यं वस्तुमात्रं तु चिन्तामणिविनिर्मितम् ।
सूर्योद्गारोपलैस्तद्वच्चन्द्रोद्गारोपलैस्तथा
vidyutprabhopalaiḥ stambhāḥ kalpitāstu sahasraśaḥ |
yeṣāṃ prabhābhirantaḥsthaṃ vastu kiñcinna dṛśyate
||110||विद्युत्प्रभोपलैः स्तम्भाः कल्पितास्तु सहस्रशः ।
येषां प्रभाभिरन्तःस्थं वस्तु किञ्चिन्न दृश्यते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe padmarāgādimaṇivinirmitaprākāravarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||
vargaḥdevībhāgavatapurāṇam