brāhmaṇādīnāṃ gāyatrībhinnānyadevopāsanāśraddhāhetunirūpaṇam
vyāsa uvāca
kadācidatha kāle tu daśapañcasamā vibho |
prāṇināṃ karmavaśato na vavarṣa śatakratuḥ
||1||कदाचिदथ काले तु दशपञ्चसमा विभो ।
प्राणिनां कर्मवशतो न ववर्ष शतक्रतुः
anāvṛṣṭyātidurbhikṣamabhavatkṣayakārakam |
gahe gṛhe śavānāṃ tu saṃkhyā kartuṃ na śakyate
||2||अनावृष्ट्यातिदुर्भिक्षमभवत्क्षयकारकम् ।
गहे गृहे शवानां तु संख्या कर्तुं न शक्यते
kecidaśvānvarāhānvā bhakṣayanti kṣudhārditāḥ |
śavāni ca manuṣyāṇāṃ bhakṣayantyapare janāḥ
||3||केचिदश्वान्वराहान्वा भक्षयन्ति क्षुधार्दिताः ।
शवानि च मनुष्याणां भक्षयन्त्यपरे जनाः
bālakaṃ bālajananī striyaṃ puruṣa eva ca |
bhakṣituṃ calitāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā narāḥ
||4||बालकं बालजननी स्त्रियं पुरुष एव च ।
भक्षितुं चलिताः सर्वे क्षुधया पीडिता नराः
brāhmaṇā bahavastatra vicāraṃ cakruruttamam |
tapodhano gautamo'sti sa naḥ khedaṃ hariṣyati
||5||ब्राह्मणा बहवस्तत्र विचारं चक्रुरुत्तमम् ।
तपोधनो गौतमोऽस्ति स नः खेदं हरिष्यति
sarvairmilitvā gantavyaṃ gautamasyāśrame'dhunā |
gāyatrījapasaṃsaktagautamasyāśrame'dhunā
||6||सर्वैर्मिलित्वा गन्तव्यं गौतमस्याश्रमेऽधुना ।
गायत्रीजपसंसक्तगौतमस्याश्रमेऽधुना
subhikṣaṃ śrūyate tatra prāṇino bahavo gatāḥ |
evaṃ vimṛśya bhūdevāḥ sāgnihotrāḥ kuṭumbinaḥ
||7||सुभिक्षं श्रूयते तत्र प्राणिनो बहवो गताः ।
एवं विमृश्य भूदेवाः साग्निहोत्राः कुटुम्बिनः
sagodhanāḥ sadāsāśca gautamasyāśramaṃ yayuḥ |
pūrvadeśādyayuḥ kecitkeciddakṣiṇadeśataḥ
||8||सगोधनाः सदासाश्च गौतमस्याश्रमं ययुः ।
पूर्वदेशाद्ययुः केचित्केचिद्दक्षिणदेशतः
pāścātyā auttarāhāśca nānādigbhyaḥ samāyayuḥ |
dṛṣṭvā samājaṃ viprāṇāṃ praṇanāma sa gautamaḥ
||9||पाश्चात्या औत्तराहाश्च नानादिग्भ्यः समाययुः ।
दृष्ट्वा समाजं विप्राणां प्रणनाम स गौतमः
āsanādyupacāraiśca pūjayāmāsa vāḍavān |
cakāra kuśalapraśnaṃ tataścāgamakāraṇam
||10||आसनाद्युपचारैश्च पूजयामास वाडवान् ।
चकार कुशलप्रश्नं ततश्चागमकारणम्
te sarve svasvavṛttāntaṃ kathayāmāsurutsmayāḥ |
dṛṣṭvā tānduḥkhitānviprānabhayaṃ dattavānmuniḥ
||11||ते सर्वे स्वस्ववृत्तान्तं कथयामासुरुत्स्मयाः ।
दृष्ट्वा तान्दुःखितान्विप्रानभयं दत्तवान्मुनिः
yuṣmākametatsadanaṃ bhavaddāso'smi sarvathā |
kā cintā bhavatāṃ viprā mayi dāse virājati
||12||युष्माकमेतत्सदनं भवद्दासोऽस्मि सर्वथा ।
का चिन्ता भवतां विप्रा मयि दासे विराजति
dhanyo'hamasminsamaye yūyaṃ sarve tapodhanāḥ |
yeṣāṃ darśanamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate
||13||धन्योऽहमस्मिन्समये यूयं सर्वे तपोधनाः ।
येषां दर्शनमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते
te sarve pādarajasā pāvayanti gṛhaṃ mama |
ko madanyo bhaveddhanyo bhavatāṃ samanugrahāt
||14||ते सर्वे पादरजसा पावयन्ति गृहं मम ।
को मदन्यो भवेद्धन्यो भवतां समनुग्रहात्
stheyaṃ sarvaiḥ sukhenaiva sandhyājapaparāyaṇaiḥ |
vyāsa uvāca |
iti sarvānmamāśvāsya gautamo munirāṭ tataḥ
||15||स्थेयं सर्वैः सुखेनैव सन्ध्याजपपरायणैः ।
व्यास उवाच ।
इति सर्वान्ममाश्वास्य गौतमो मुनिराट् ततः
gāyatrīṃ prārthayāmāsa bhaktisannatakandharaḥ |
namo devi mahāvidye vedamātaḥ parātpare
||16||गायत्रीं प्रार्थयामास भक्तिसन्नतकन्धरः ।
नमो देवि महाविद्ये वेदमातः परात्परे
vyāhṛtyādimahāmantrarūpe praṇavarūpiṇi |
sāmyāvasthātmike mātarnamo hrīṃkārarūpiṇi
||17||व्याहृत्यादिमहामन्त्ररूपे प्रणवरूपिणि ।
साम्यावस्थात्मिके मातर्नमो ह्रींकाररूपिणि
svāhāsvadhāsvarūpe tvāṃ namāmi sakalārthadām |
bhaktakalpalatāṃ devīmavasthātrayasākṣiṇīm
||18||स्वाहास्वधास्वरूपे त्वां नमामि सकलार्थदाम् ।
भक्तकल्पलतां देवीमवस्थात्रयसाक्षिणीम्
turyātītasvarūpāṃ ca saccidānandarūpiṇīm |
sarvavedāntasaṃvedyāṃ sūryamaṇḍalavāsinīm
||19||तुर्यातीतस्वरूपां च सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।
सर्ववेदान्तसंवेद्यां सूर्यमण्डलवासिनीम्
prātarbālāṃ raktavarṇāṃ madhyāhne yuvatīṃ parām |
sāyāhne kṛṣṇavarṇāṃ tāṃ vṛddhāṃ nityaṃ namāmyaham
||20||प्रातर्बालां रक्तवर्णां मध्याह्ने युवतीं पराम् ।
सायाह्ने कृष्णवर्णां तां वृद्धां नित्यं नमाम्यहम्
sarvabhūtāraṇe devi kṣamasva parameśvari |
iti stutā jaganmātā pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau
||21||सर्वभूतारणे देवि क्षमस्व परमेश्वरि ।
इति स्तुता जगन्माता प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ
pūrṇapātraṃ dadau tasmai yena syātsarvapoṣaṇam |
uvāca munimambā sā yaṃ yaṃ kāmaṃ tvamicchasi
||22||पूर्णपात्रं ददौ तस्मै येन स्यात्सर्वपोषणम् ।
उवाच मुनिमम्बा सा यं यं कामं त्वमिच्छसि
tasya pūrtikaraṃ pātraṃ mayā dattaṃ bhaviṣyati |
ityuktvāntardadhe devī gāyatrī paramā kalā
||23||तस्य पूर्तिकरं पात्रं मया दत्तं भविष्यति ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी गायत्री परमा कला
annānāṃ rāśayastasmānirgatāḥ parvatopamāḥ |
ṣaḍrasā vividhā rājaṃstṛṇāni vividhāni ca
||24||अन्नानां राशयस्तस्मानिर्गताः पर्वतोपमाः ।
षड्रसा विविधा राजंस्तृणानि विविधानि च
bhūṣaṇāni ca divyāni kṣaumāni vasanāni ca |
yajñānāṃ ca samārambhāḥ pātrāṇi vividhāni ca
||25||भूषणानि च दिव्यानि क्षौमानि वसनानि च ।
यज्ञानां च समारम्भाः पात्राणि विविधानि च
yadyadiṣṭamabhūdrājan munestasya mahātmanaḥ |
tatsarvaṃ nirgataṃ tasmādgāyatrīpūrṇapātrataḥ
||26||यद्यदिष्टमभूद्राजन् मुनेस्तस्य महात्मनः ।
तत्सर्वं निर्गतं तस्माद्गायत्रीपूर्णपात्रतः
athāhūya munīnsarvānmunirāḍ gautamastadā |
dhanaṃ dhānyaṃ bhūṣaṇāni vasanāni dadau mudā
||27||अथाहूय मुनीन्सर्वान्मुनिराड् गौतमस्तदा ।
धनं धान्यं भूषणानि वसनानि ददौ मुदा
gomahiṣyādipaśavo nirgatāḥ pūrṇapātrataḥ |
nirgatānyajñasambhārānsruksruvaprabhṛtīndadau
||28||गोमहिष्यादिपशवो निर्गताः पूर्णपात्रतः ।
निर्गतान्यज्ञसम्भारान्स्रुक्स्रुवप्रभृतीन्ददौ
te sarve militā yajñāṃścakrire munivākyataḥ |
sthānaṃ tadeva bhūyiṣṭhamabhavatsvargasannibham
||29||ते सर्वे मिलिता यज्ञांश्चक्रिरे मुनिवाक्यतः ।
स्थानं तदेव भूयिष्ठमभवत्स्वर्गसन्निभम्
yatkiñcit triṣu lokeṣu sundaraṃ vastu dṛśyate |
tatsarvaṃ tatra niṣpannaṃ gāyatrīdattapātrataḥ
||30||यत्किञ्चित् त्रिषु लोकेषु सुन्दरं वस्तु दृश्यते ।
तत्सर्वं तत्र निष्पन्नं गायत्रीदत्तपात्रतः
devāṅganāsamā dārāḥ śobhante bhūṣaṇādibhiḥ |
munayo devasadṛśā vastracandanabhūṣaṇaiḥ
||31||देवाङ्गनासमा दाराः शोभन्ते भूषणादिभिः ।
मुनयो देवसदृशा वस्त्रचन्दनभूषणैः
nityotsavaḥ pravavṛte munerāśramamaṇḍale |
na rogādibhayaṃ kiñcinna ca daityabhayaṃ kvacit
||32||नित्योत्सवः प्रववृते मुनेराश्रममण्डले ।
न रोगादिभयं किञ्चिन्न च दैत्यभयं क्वचित्
sa munerāśramo jātaḥ samantācchatayojanaḥ |
anye ca prāṇino ye'pi te'pi tatra samāgatāḥ
||33||स मुनेराश्रमो जातः समन्ताच्छतयोजनः ।
अन्ये च प्राणिनो येऽपि तेऽपि तत्र समागताः
tāṃśca sarvānpupoṣāyaṃ dattvābhayamathātmavān |
nānāvidhairmahāyajñairvidhivatkalpitaiḥ surāḥ
||34||तांश्च सर्वान्पुपोषायं दत्त्वाभयमथात्मवान् ।
नानाविधैर्महायज्ञैर्विधिवत्कल्पितैः सुराः
santoṣaṃ paramaṃ prāpurmuneścaiva jaguryaśaḥ |
sabhāyāṃ vṛtrahā bhūyo jagau ślokaṃ mahāyaśāḥ
||35||सन्तोषं परमं प्रापुर्मुनेश्चैव जगुर्यशः ।
सभायां वृत्रहा भूयो जगौ श्लोकं महायशाः
aho ayaṃ naḥ kila kalpapādapo manorathānpūrayati pratiṣṭhitaḥ |
nocedakāṇḍe kva havirvapā vā sudurlabhā yatra tu jīvanāśā
||36||अहो अयं नः किल कल्पपादपो मनोरथान्पूरयति प्रतिष्ठितः ।
नोचेदकाण्डे क्व हविर्वपा वा सुदुर्लभा यत्र तु जीवनाशा
itthaṃ dvādaśavarṣāṇi pupoṣa munipuṅgavān |
putravanmunirāḍ garvagandhena parivarjitaḥ
||37||इत्थं द्वादशवर्षाणि पुपोष मुनिपुङ्गवान् ।
पुत्रवन्मुनिराड् गर्वगन्धेन परिवर्जितः
gāyatryāḥ paramaṃ sthānaṃ cakāra munisattamaḥ |
yatra sarvairmunivaraiḥ pūjyate jagadambikā
||38||गायत्र्याः परमं स्थानं चकार मुनिसत्तमः ।
यत्र सर्वैर्मुनिवरैः पूज्यते जगदम्बिका
trikālaṃ parayā bhaktyā puraścaraṇakarmabhiḥ |
adyāpi yatra devī sā prātarbālā tu dṛśyate
||39||त्रिकालं परया भक्त्या पुरश्चरणकर्मभिः ।
अद्यापि यत्र देवी सा प्रातर्बाला तु दृश्यते
madhyāhne yuvatī vṛddhā sāyaṃkāle tu dṛśyate |
tatraikadā samāyāto nārado munisattamaḥ
||40||मध्याह्ने युवती वृद्धा सायंकाले तु दृश्यते ।
तत्रैकदा समायातो नारदो मुनिसत्तमः
raṇayanmahatīṃ gāyangāyatryāḥ paramānguṇān |
niṣasāda sabhāmadhye munīnāṃ bhāvitātmanām
||41||रणयन्महतीं गायन्गायत्र्याः परमान्गुणान् ।
निषसाद सभामध्ये मुनीनां भावितात्मनाम्
gautamādibhiratyuccaiḥ pūjitaḥ śāntamānasaḥ |
kathāścakāra vividhā yaśaso gautamasya ca
||42||गौतमादिभिरत्युच्चैः पूजितः शान्तमानसः ।
कथाश्चकार विविधा यशसो गौतमस्य च
brahmarṣe devasadasi devarāṭ tava yadyaśaḥ |
jagau bahuvidhaṃ svacchaṃ munipoṣaṇajaṃ param
||43||ब्रह्मर्षे देवसदसि देवराट् तव यद्यशः ।
जगौ बहुविधं स्वच्छं मुनिपोषणजं परम्
śrutvā śacīpatervāṇīṃ tvāṃ draṣṭumahamāgataḥ |
dhanyo'si tvaṃ muniśreṣṭha jagadambāprasādataḥ
||44||श्रुत्वा शचीपतेर्वाणीं त्वां द्रष्टुमहमागतः ।
धन्योऽसि त्वं मुनिश्रेष्ठ जगदम्बाप्रसादतः
ityuktvā munivaryaṃ taṃ gāyatrīsadanaṃ yayau |
dadarśa jagadambāṃ tāṃ premotphullavilocanaḥ
||45||इत्युक्त्वा मुनिवर्यं तं गायत्रीसदनं ययौ ।
ददर्श जगदम्बां तां प्रेमोत्फुल्लविलोचनः
tuṣṭāva vidhivaddevīṃ jagāma tridivaṃ punaḥ |
atha tatra sthitā ye te brāhmaṇā munipoṣitāḥ
||46||तुष्टाव विधिवद्देवीं जगाम त्रिदिवं पुनः ।
अथ तत्र स्थिता ये ते ब्राह्मणा मुनिपोषिताः
utkarṣaṃ tu muneḥ śrutvāsūyayā khedamāgatāḥ |
yathāsya na yaśo bhūyātkartavyaṃ sarvathaiva hi
||47||उत्कर्षं तु मुनेः श्रुत्वासूयया खेदमागताः ।
यथास्य न यशो भूयात्कर्तव्यं सर्वथैव हि
kāle samāgate paścāditi sarvaistu niścitam |
tataḥ kālena kiyatāpyabhūdvṛṣṭirdharātale
||48||काले समागते पश्चादिति सर्वैस्तु निश्चितम् ।
ततः कालेन कियताप्यभूद्वृष्टिर्धरातले
subhikṣamabhavatsarvadeśeṣu nṛpasattama |
śrutvā vārtāṃ subhikṣasya militāḥ sarvavāḍavāḥ
||49||सुभिक्षमभवत्सर्वदेशेषु नृपसत्तम ।
श्रुत्वा वार्तां सुभिक्षस्य मिलिताः सर्ववाडवाः
gautamaṃ śaptumudyogaṃ hā hā rājan pracakrire |
dhanyau teṣāṃ ca pitarau yayorutpattirīdṛśī
||50||गौतमं शप्तुमुद्योगं हा हा राजन् प्रचक्रिरे ।
धन्यौ तेषां च पितरौ ययोरुत्पत्तिरीदृशी
kālasya mahimā rājan vaktuṃ kena hi śakyate |
gaurnirmitā māyayaikā mumūrṣurjaratī nṛpa
||51||कालस्य महिमा राजन् वक्तुं केन हि शक्यते ।
गौर्निर्मिता माययैका मुमूर्षुर्जरती नृप
jagāma sā ca śālāyāṃ homakāle munestadā |
huṃhuṃśabdairvāritā sā prāṇāṃstatyāja tatkṣaṇe
||52||जगाम सा च शालायां होमकाले मुनेस्तदा ।
हुंहुंशब्दैर्वारिता सा प्राणांस्तत्याज तत्क्षणे
gaurhatānena duṣṭenetyevaṃ te cukruśurdvijāḥ |
homaṃ samāpya munirāṅ vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||53||गौर्हतानेन दुष्टेनेत्येवं ते चुक्रुशुर्द्विजाः ।
होमं समाप्य मुनिराङ् विस्मयं परमं गतः
samādhimīlitākṣaḥ saṃścintayāmāsa kāraṇam |
kṛtaṃ sarvaṃ dvijairetaditi jñātvā tadaiva saḥ
||54||समाधिमीलिताक्षः संश्चिन्तयामास कारणम् ।
कृतं सर्वं द्विजैरेतदिति ज्ञात्वा तदैव सः
dadhāra kopaṃ paramaṃ pralaye rudrakopavat |
śaśāpa ca ṛṣīnsarvānkopasaṃraktalocanaḥ
||55||दधार कोपं परमं प्रलये रुद्रकोपवत् ।
शशाप च ऋषीन्सर्वान्कोपसंरक्तलोचनः
vedamātari gāyatryāṃ taddhyāne tanmanorjape |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvathā brāhmaṇādhamāḥ
||56||वेदमातरि गायत्र्यां तद्ध्याने तन्मनोर्जपे ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वथा ब्राह्मणाधमाः
vede vedoktayajñeṣu tadvārtāsu tathaiva ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||57||वेदे वेदोक्तयज्ञेषु तद्वार्तासु तथैव च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śive śivasya mantre ca śivaśāstre tathaiva ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||58||शिवे शिवस्य मन्त्रे च शिवशास्त्रे तथैव च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
mūlaprakṛtyāḥ śrīdevyāstaddhyāne tatkathāsu ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||59||मूलप्रकृत्याः श्रीदेव्यास्तद्ध्याने तत्कथासु च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devīmantre tathā devyāḥ sthāne'nuṣṭhānakarmaṇi |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||60||देवीमन्त्रे तथा देव्याः स्थानेऽनुष्ठानकर्मणि ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devyutsavadidṛkṣāyāṃ devīnāmānukīrtane |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||61||देव्युत्सवदिदृक्षायां देवीनामानुकीर्तने ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
devībhaktasya sānnidhye devībhaktārcane tathā |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||62||देवीभक्तस्य सान्निध्ये देवीभक्तार्चने तथा ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śivotsavadidṛkṣāyāṃ śivabhaktasya pūjane |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||63||शिवोत्सवदिदृक्षायां शिवभक्तस्य पूजने ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
rudrākṣaṃ bilvapatre ca tathā śuddhe ca bhasmani |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||64||रुद्राक्षं बिल्वपत्रे च तथा शुद्धे च भस्मनि ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śrautasmārtasadācāre jñānamārge tathaiva ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||65||श्रौतस्मार्तसदाचारे ज्ञानमार्गे तथैव च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
advaitajñānaniṣṭhāyāṃ śāntidāntyādisādhane |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||66||अद्वैतज्ञाननिष्ठायां शान्तिदान्त्यादिसाधने ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
nityakarmādyanuṣṭhāne'pyagnihotrādisādhane |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||67||नित्यकर्माद्यनुष्ठानेऽप्यग्निहोत्रादिसाधने ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
svādhyāyādhyayane caiva tathā pravacane'pi ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||68||स्वाध्यायाध्ययने चैव तथा प्रवचनेऽपि च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
godānādiṣu dāneṣu pitṛśrāddheṣu caiva hi |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||69||गोदानादिषु दानेषु पितृश्राद्धेषु चैव हि ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
kṛcchracāndrāyaṇe caiva prāyaścitte tathaiva ca |
bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ
||70||कृच्छ्रचान्द्रायणे चैव प्रायश्चित्ते तथैव च ।
भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः
śrīdevībhinnadeveṣu śraddhābhaktisamanvitāḥ |
śaṅkhacakrādyaṅkitāśca bhavata brāhmaṇādhamāḥ
||71||श्रीदेवीभिन्नदेवेषु श्रद्धाभक्तिसमन्विताः ।
शङ्खचक्राद्यङ्किताश्च भवत ब्राह्मणाधमाः
kāpālikamatāsaktā bauddhaśāstraratāḥ sadā |
pākhaṇḍācāraniratā bhavata brāhmaṇādhamāḥ
||72||कापालिकमतासक्ता बौद्धशास्त्ररताः सदा ।
पाखण्डाचारनिरता भवत ब्राह्मणाधमाः
pitṛmātṛsutābhrātṛkanyāvikrayiṇastathā |
bhāryāvikayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ
||73||पितृमातृसुताभ्रातृकन्याविक्रयिणस्तथा ।
भार्याविकयिणस्तद्वद्भवत ब्राह्मणाधमाः
vedavikrayiṇastadvattīrthavikrayiṇastathā |
dharmavikrayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ
||74||वेदविक्रयिणस्तद्वत्तीर्थविक्रयिणस्तथा ।
धर्मविक्रयिणस्तद्वद्भवत ब्राह्मणाधमाः
pāñcarātre kāmaśāstre tathā kāpālike mate |
bauddhe śraddhāyutā yūyaṃ bhavata brāhmaṇādhamāḥ
||75||पाञ्चरात्रे कामशास्त्रे तथा कापालिके मते ।
बौद्धे श्रद्धायुता यूयं भवत ब्राह्मणाधमाः
mātṛkanyāgāminaśca bhaginīgāminastathā |
parastrīlampaṭāḥ sarve bhavata brāhmaṇādhamāḥ
||76||मातृकन्यागामिनश्च भगिनीगामिनस्तथा ।
परस्त्रीलम्पटाः सर्वे भवत ब्राह्मणाधमाः
yuṣmākaṃ vaṃśajātāśca striyaśca puruṣāstathā |
maddattaśāpadagdhāste bhaviṣyanti bhavatsamāḥ
||77||युष्माकं वंशजाताश्च स्त्रियश्च पुरुषास्तथा ।
मद्दत्तशापदग्धास्ते भविष्यन्ति भवत्समाः
kiṃ mayā bahunoktena mūlaprakṛtirīśvarī |
gāyatrī paramā bhūyādyuṣmāsu khalu kopitā
||78||किं मया बहुनोक्तेन मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
गायत्री परमा भूयाद्युष्मासु खलु कोपिता
andhakūpādikuṇḍeṣu yuṣmākaṃ syātsadā sthitiḥ |
vyāsa uvāca |
vāgdaṇḍamīdṛśaṃ kṛtvāpyupaspṛśya jalaṃ tataḥ
||79||अन्धकूपादिकुण्डेषु युष्माकं स्यात्सदा स्थितिः ।
व्यास उवाच ।
वाग्दण्डमीदृशं कृत्वाप्युपस्पृश्य जलं ततः
jagāma darśanārthaṃ ca gāyatryāḥ paramostukaḥ |
praṇanāma mahādevīṃ sāpi devī parātparā
||80||जगाम दर्शनार्थं च गायत्र्याः परमोस्तुकः ।
प्रणनाम महादेवीं सापि देवी परात्परा
brāhmaṇānāṃ kṛtiṃ dṛṣṭvā smayaṃ citte cakāra ha |
adyāpi tasyā vadanaṃ smayayuktaṃ ca dṛśyate
||81||ब्राह्मणानां कृतिं दृष्ट्वा स्मयं चित्ते चकार ह ।
अद्यापि तस्या वदनं स्मययुक्तं च दृश्यते
uvāca munivaryaṃ taṃ smayamānamukhāmbujā |
bhujaṅgāyārpitaṃ dugdhaṃ viṣāyaivopajāyate
||82||उवाच मुनिवर्यं तं स्मयमानमुखाम्बुजा ।
भुजङ्गायार्पितं दुग्धं विषायैवोपजायते
śāntiṃ kuru mahābhāga karmaṇo gatirīdṛśī |
iti devīṃ praṇamyātha tato'gātsvāśramaṃ prati
||83||शान्तिं कुरु महाभाग कर्मणो गतिरीदृशी ।
इति देवीं प्रणम्याथ ततोऽगात्स्वाश्रमं प्रति
tato vipraiḥ śāpadagdhairvismṛtā vedarāśayaḥ |
gāyatrī vismṛtā sarvaistadadbhutamivābhavat
||84||ततो विप्रैः शापदग्धैर्विस्मृता वेदराशयः ।
गायत्री विस्मृता सर्वैस्तदद्भुतमिवाभवत्
te sarve'tha militvā tu paścāttāpayutāstathā |
praṇemurmunivaryaṃ taṃ daṇḍavatpatitā bhuvi
||85||ते सर्वेऽथ मिलित्वा तु पश्चात्तापयुतास्तथा ।
प्रणेमुर्मुनिवर्यं तं दण्डवत्पतिता भुवि
nocuḥ kiñcana vākyaṃ tu lajjayādhomukhāḥ sthitāḥ |
prasīdeti prasīdeti prasīdeti punaḥ punaḥ
||86||नोचुः किञ्चन वाक्यं तु लज्जयाधोमुखाः स्थिताः ।
प्रसीदेति प्रसीदेति प्रसीदेति पुनः पुनः
prārthayāmāsurabhitaḥ parivārya munīśvaram |
karuṇāpūrṇahṛdayo munistānsamuvāca ha
||87||प्रार्थयामासुरभितः परिवार्य मुनीश्वरम् ।
करुणापूर्णहृदयो मुनिस्तान्समुवाच ह
kṛṣṇāvatāraparyantaṃ kumbhīpāke bhavetsthitiḥ |
na me vākyaṃ mṛṣā bhūyāditi jānītha sarvathā
||88||कृष्णावतारपर्यन्तं कुम्भीपाके भवेत्स्थितिः ।
न मे वाक्यं मृषा भूयादिति जानीथ सर्वथा
tataḥ paraṃ kaliyuge bhuvi janma bhaveddhi vām |
maduktaṃ sarvametattu bhavedeva na cānyathā
||89||ततः परं कलियुगे भुवि जन्म भवेद्धि वाम् ।
मदुक्तं सर्वमेतत्तु भवेदेव न चान्यथा
macchāpasya vimokṣārthaṃ yuṣmākaṃ syādyadīṣaṇā |
tarhi sevyaṃ sadā sarvairgāyatrīpadapaṅkajam
||90||मच्छापस्य विमोक्षार्थं युष्माकं स्याद्यदीषणा ।
तर्हि सेव्यं सदा सर्वैर्गायत्रीपदपङ्कजम्
vyāsa uvāca
iti sarvānvisṛjyātha gautamo munisattamaḥ |
prārabdhāmiti matvā tu citte śāntiṃ jagāma ha
||91||इति सर्वान्विसृज्याथ गौतमो मुनिसत्तमः ।
प्रारब्धामिति मत्वा तु चित्ते शान्तिं जगाम ह
etasmātkāraṇādrājan gate kṛṣṇe tu dhīmati |
kalau yuge pravṛtte tu kumbhīpākāttu nirgatāḥ
||92||एतस्मात्कारणाद्राजन् गते कृष्णे तु धीमति ।
कलौ युगे प्रवृत्ते तु कुम्भीपाकात्तु निर्गताः
bhuvi jātā brāhmaṇāśca śāpadagdhāḥ purā tu ye |
sandhyātrayavihīnāśca gāyatrībhaktivarjitāḥ
||93||भुवि जाता ब्राह्मणाश्च शापदग्धाः पुरा तु ये ।
सन्ध्यात्रयविहीनाश्च गायत्रीभक्तिवर्जिताः
vedabhaktivihīnāśca pākhaṇḍamatagāminaḥ |
agnihotrādisatkarmasvadhāsvāhāvivarjitāḥ
||94||वेदभक्तिविहीनाश्च पाखण्डमतगामिनः ।
अग्निहोत्रादिसत्कर्मस्वधास्वाहाविवर्जिताः
mūlaprakṛtimavyaktāṃ naiva jānanti karhicit |
taptamudrāṅkitāḥ kecitkāmācāraratāḥ pare
||95||मूलप्रकृतिमव्यक्तां नैव जानन्ति कर्हिचित् ।
तप्तमुद्राङ्किताः केचित्कामाचाररताः परे
kāpālikāḥ kaulikāśca bauddhā jaināstathāpare |
paṇḍitā api te sarve durācārapravartakāḥ
||96||कापालिकाः कौलिकाश्च बौद्धा जैनास्तथापरे ।
पण्डिता अपि ते सर्वे दुराचारप्रवर्तकाः
lampaṭāḥ paradāreṣu durācāraparāyaṇāḥ |
kumbhīpākaṃ punaḥ sarve yāsyanti nijakarmabhiḥ
||97||लम्पटाः परदारेषु दुराचारपरायणाः ।
कुम्भीपाकं पुनः सर्वे यास्यन्ति निजकर्मभिः
tasmātsarvātmanā rājan saṃsevyā parameśvarī |
na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā
||98||तस्मात्सर्वात्मना राजन् संसेव्या परमेश्वरी ।
न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा
nityā copāsanā śakteryāṃ vinā tu patatyadhaḥ |
sarvamuktaṃ samāsena yatpṛṣṭaṃ tattvayānagha
||99||नित्या चोपासना शक्तेर्यां विना तु पतत्यधः ।
सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ
ataḥ paraṃ maṇidvīpavarṇanaṃ śṛṇu sundaram |
yatparaṃ sthānamādyāyā bhuvaneśyā bhavāraṇeḥ
||100||अतः परं मणिद्वीपवर्णनं शृणु सुन्दरम् ।
यत्परं स्थानमाद्याया भुवनेश्या भवारणेः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe brāhmaṇādīnāṃ gāyatrībhinnānyadevopāsanāśraddhāhetunirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||
vargaḥdevībhāgavatapurāṇam