maṇidvīpavarṇanam
vyāsa uvāca
tadeva devīsadanaṃ madhyabhāge virājate |
sahasrastambhasaṃyuktāścatvārasteṣu maṇḍapāḥ
||1||तदेव देवीसदनं मध्यभागे विराजते ।
सहस्रस्तम्भसंयुक्ताश्चत्वारस्तेषु मण्डपाः
śṛṅgāramaṇḍapaścaiko muktimaṇḍapa eva ca |
jñānamaṇḍapasaṃjñastu tṛtīyaḥ parikīrtitaḥ
||2||शृङ्गारमण्डपश्चैको मुक्तिमण्डप एव च ।
ज्ञानमण्डपसंज्ञस्तु तृतीयः परिकीर्तितः
ekāntamaṇḍapaścaiva caturthaḥ parikīrtitaḥ |
nānāvitānasaṃyuktā nānādhūpaistu dhūpitāḥ
||3||एकान्तमण्डपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः ।
नानावितानसंयुक्ता नानाधूपैस्तु धूपिताः
koṭisūryasamāḥ kāntyā bhrājante maṇḍapāḥ śubhāḥ |
tanmaṇḍapānāṃ paritaḥ kāśmīravanikā smṛtā
||4||कोटिसूर्यसमाः कान्त्या भ्राजन्ते मण्डपाः शुभाः ।
तन्मण्डपानां परितः काश्मीरवनिका स्मृता
mallikākundavanikā yatra puṣkalakāḥ sthitāḥ |
asaṃkhyātā mṛgamadaiḥ pūritāstatsravā nṛpa
||5||मल्लिकाकुन्दवनिका यत्र पुष्कलकाः स्थिताः ।
असंख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्स्रवा नृप
mahāpadmāṭavī tadvadratnasopānanirmitā |
sudhārasena sampūrṇā guñjanmattamadhuvratā
||6||महापद्माटवी तद्वद्रत्नसोपाननिर्मिता ।
सुधारसेन सम्पूर्णा गुञ्जन्मत्तमधुव्रता
haṃsakāraṇḍavākīrṇā gandhapūritadiktaṭā |
vanikānāṃ sugandhaistu maṇidvīpaṃ suvāsitam
||7||हंसकारण्डवाकीर्णा गन्धपूरितदिक्तटा ।
वनिकानां सुगन्धैस्तु मणिद्वीपं सुवासितम्
śṛṅgāramaṇḍape devyo gāyanti vividhaiḥ svaraiḥ |
sabhāsado devavarā madhye śrījagadambikā
||8||शृङ्गारमण्डपे देव्यो गायन्ति विविधैः स्वरैः ।
सभासदो देववरा मध्ये श्रीजगदम्बिका
muktimaṇḍapamadhye tu mocayatyaniśaṃ śivā |
jñānopadeśaṃ kurute tṛtīye nṛpa maṇḍape
||9||मुक्तिमण्डपमध्ये तु मोचयत्यनिशं शिवा ।
ज्ञानोपदेशं कुरुते तृतीये नृप मण्डपे
caturthamaṇḍape caiva jagadrakṣāvicintanam |
mantriṇīsahitā nityaṃ karoti jagadambikā
||10||चतुर्थमण्डपे चैव जगद्रक्षाविचिन्तनम् ।
मन्त्रिणीसहिता नित्यं करोति जगदम्बिका
cintāmaṇigṛhe rājañchaktitattvātmakaiḥ paraiḥ |
sopānairdaśabhiryukto mañcako'pyadhirājate
||11||चिन्तामणिगृहे राजञ्छक्तितत्त्वात्मकैः परैः ।
सोपानैर्दशभिर्युक्तो मञ्चकोऽप्यधिराजते
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ |
ete mañcakhurāḥ proktāḥ phalakastu sadāśivaḥ
||12||ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ।
एते मञ्चखुराः प्रोक्ताः फलकस्तु सदाशिवः
tasyopari mahādevo bhuvaneśo virājate |
yā devī nijalīlārthaṃ dvidhābhūtā babhūva ha
||13||तस्योपरि महादेवो भुवनेशो विराजते ।
या देवी निजलीलार्थं द्विधाभूता बभूव ह
sṛṣṭyādau tu sa evāyaṃ tadardhāṅgo maheśvaraḥ |
kandarpadarpanāśodyatkoṭikandarpasundaraḥ
||14||सृष्ट्यादौ तु स एवायं तदर्धाङ्गो महेश्वरः ।
कन्दर्पदर्पनाशोद्यत्कोटिकन्दर्पसुन्दरः
pañcavaktrastrinetraśca maṇibhūṣaṇabhūṣitaḥ |
hariṇābhītiparaśūn varaṃ ca nijabāhubhiḥ
||15||पञ्चवक्त्रस्त्रिनेत्रश्च मणिभूषणभूषितः ।
हरिणाभीतिपरशून् वरं च निजबाहुभिः
dadhānaḥ ṣoḍaśābdo'sau devaḥ sarveśvaro mahān |
koṭisūryapratīkāśaścandrakoṭisuśītalaḥ
||16||दधानः षोडशाब्दोऽसौ देवः सर्वेश्वरो महान् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिसुशीतलः
śuddhasphaṭikasaṃkāśastrinetraḥ śītaladyutiḥ |
vāmāṅge sanniṣaṇṇāsya devī śrībhuvaneśvarī
||17||शुद्धस्फटिकसंकाशस्त्रिनेत्रः शीतलद्युतिः ।
वामाङ्गे सन्निषण्णास्य देवी श्रीभुवनेश्वरी
navaratnagaṇākīrṇakāñcīdāmavirājitā |
taptakāñcanasannaddhavaidūryāṅgadabhūṣaṇā
||18||नवरत्नगणाकीर्णकाञ्चीदामविराजिता ।
तप्तकाञ्चनसन्नद्धवैदूर्याङ्गदभूषणा
kanacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā |
lalāṭakāntivibhavavijitārthasudhākarā
||19||कनच्छ्रीचक्रताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजा ।
ललाटकान्तिविभवविजितार्थसुधाकरा
bimbakāntitiraskāriradacchadavirājitā |
lasatkuṅkumakasturītilakodbhāsitānanā
||20||बिम्बकान्तितिरस्कारिरदच्छदविराजिता ।
लसत्कुङ्कुमकस्तुरीतिलकोद्भासितानना
divyacūḍāmaṇisphāracañcaccandrakasūryakā |
udyatkavisamasvacchanāsābharaṇabhāsurā
||21||दिव्यचूडामणिस्फारचञ्चच्चन्द्रकसूर्यका ।
उद्यत्कविसमस्वच्छनासाभरणभासुरा
cintākalambitasvacchamuktāgucchavirājitā |
pāṭīrapaṅkakarpūrakuṅkumālaṅkṛtastanī
||22||चिन्ताकलम्बितस्वच्छमुक्तागुच्छविराजिता ।
पाटीरपङ्ककर्पूरकुङ्कुमालङ्कृतस्तनी
vicitravividhākalpā kambusaṃkāśakandharā |
dāḍimīphalabījābhadantapaṅktivirājitā
||23||विचित्रविविधाकल्पा कम्बुसंकाशकन्धरा ।
दाडिमीफलबीजाभदन्तपङ्क्तिविराजिता
anarghyaratnaghaṭitamukuṭāñcitamastakā |
mattālimālāvilasadalakāḍhyamukhāmbujā
||24||अनर्घ्यरत्नघटितमुकुटाञ्चितमस्तका ।
मत्तालिमालाविलसदलकाढ्यमुखाम्बुजा
kalaṅkakārśyanirmuktaśaraccandranibhānanā |
jāhnavīsalilāvartaśobhinābhivibhūṣitā
||25||कलङ्ककार्श्यनिर्मुक्तशरच्चन्द्रनिभानना ।
जाह्नवीसलिलावर्तशोभिनाभिविभूषिता
māṇikyaśakalābaddhamudrikāṅgulibhūṣitā |
puṇḍarīkadalākāranayanatrayasundarī
||26||माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाङ्गुलिभूषिता ।
पुण्डरीकदलाकारनयनत्रयसुन्दरी
kalpitācchamahārāgapadmarāgojjvalaprabhā |
ratnakiṅkiṇikāyuktaratnakaṅkaṇaśobhitā
||27||कल्पिताच्छमहारागपद्मरागोज्ज्वलप्रभा ।
रत्नकिङ्किणिकायुक्तरत्नकङ्कणशोभिता
maṇimuktāsarāpāralasatpadakasantatiḥ |
ratnāṅgulipravitataprabhājālalasatkarā
||28||मणिमुक्तासरापारलसत्पदकसन्ततिः ।
रत्नाङ्गुलिप्रविततप्रभाजाललसत्करा
kañcukīgumphitāpāranānāratnatatidyutiḥ |
mallikāmodidhammillamallikālisarāvṛtā
||29||कञ्चुकीगुम्फितापारनानारत्नततिद्युतिः ।
मल्लिकामोदिधम्मिल्लमल्लिकालिसरावृता
suvṛttanibiḍottuṅgakucabhārālasā śivā |
varapāśāṅkuśābhītilasadbāhucatuṣṭayā
||30||सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्गकुचभारालसा शिवा ।
वरपाशाङ्कुशाभीतिलसद्बाहुचतुष्टया
sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sukumārāṅgavallarī |
saundaryadhārāsarvasvā nirvyājakaruṇāmayī
||31||सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सुकुमाराङ्गवल्लरी ।
सौन्दर्यधारासर्वस्वा निर्व्याजकरुणामयी
nijasaṃlāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī |
koṭikoṭiravīndūnāṃ kāntiṃ yā bibhratī parā
||32||निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी ।
कोटिकोटिरवीन्दूनां कान्तिं या बिभ्रती परा
nānāsakhībhirdāsībhistathā devāṅganādibhiḥ |
sarvābhirdevatābhistu samantātpariveṣṭitā
||33||नानासखीभिर्दासीभिस्तथा देवाङ्गनादिभिः ।
सर्वाभिर्देवताभिस्तु समन्तात्परिवेष्टिता
icchāśaktyā jñānaśaktyā kriyāśaktyā samanvitā |
lajjā tuṣṭistathā puṣṭiḥ kīrtiḥ kāntiḥ kṣamā dayā
||34||इच्छाशक्त्या ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या समन्विता ।
लज्जा तुष्टिस्तथा पुष्टिः कीर्तिः कान्तिः क्षमा दया
buddhirmedhā smṛtirlakṣmīrmūrtimatyo'ṅganāḥ smṛtāḥ |
jayā ca vijayā caivāpyajitā cāparājitā
||35||बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्लक्ष्मीर्मूर्तिमत्योऽङ्गनाः स्मृताः ।
जया च विजया चैवाप्यजिता चापराजिता
nityā vilāsinī dogdhrī tvaghorā maṅgalā nava |
pīṭhaśaktaya etāstu sevante yāṃ parāmbikām
||36||नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्वघोरा मङ्गला नव ।
पीठशक्तय एतास्तु सेवन्ते यां पराम्बिकाम्
yasyāstu pārśvabhāge sto nidhī tau śaṅkhapadmakau |
navaratnavahā nadyastathā vai kāñcanasravāḥ
||37||यस्यास्तु पार्श्वभागे स्तो निधी तौ शङ्खपद्मकौ ।
नवरत्नवहा नद्यस्तथा वै काञ्चनस्रवाः
saptadhātuvahā nadyo nidhibhyāṃ tu vinirgatāḥ |
sudhāsindhvantagāminyastāḥ sarvā nṛpasattama
||38||सप्तधातुवहा नद्यो निधिभ्यां तु विनिर्गताः ।
सुधासिन्ध्वन्तगामिन्यस्ताः सर्वा नृपसत्तम
sā devī bhuvaneśānī tadvāmāṅke virājate |
sarveśatvaṃ maheśasya yatsaṅgādeva nānyathā
||39||सा देवी भुवनेशानी तद्वामाङ्के विराजते ।
सर्वेशत्वं महेशस्य यत्सङ्गादेव नान्यथा
cintāmaṇigṛhasyāsya pramāṇaṃ śṛṇu bhūmipa |
sahasrayojanāyāmaṃ mahāntastatpracakṣate
||40||चिन्तामणिगृहस्यास्य प्रमाणं शृणु भूमिप ।
सहस्रयोजनायामं महान्तस्तत्प्रचक्षते
taduttare mahāśālāḥ pūrvasmāddviguṇāḥ smṛtāḥ |
antarikṣagataṃ tvetannirādhāraṃ virājate
||41||तदुत्तरे महाशालाः पूर्वस्माद्द्विगुणाः स्मृताः ।
अन्तरिक्षगतं त्वेतन्निराधारं विराजते
saṅkocaśca vikāsaśca jāyate'sya nirantaram |
paṭavatkāryavaśataḥ pralaye sarjane tathā
||42||सङ्कोचश्च विकासश्च जायतेऽस्य निरन्तरम् ।
पटवत्कार्यवशतः प्रलये सर्जने तथा
śālānāṃ caiva sarveṣāṃ sarvakāntiparāvadhi |
cintāmaṇigṛhaṃ proktaṃ yatra devī mahomayī
||43||शालानां चैव सर्वेषां सर्वकान्तिपरावधि ।
चिन्तामणिगृहं प्रोक्तं यत्र देवी महोमयी
ye ye upāsakāḥ santi pratibrahmāṇḍavartinaḥ |
deveṣu nāgalokeṣu manuṣyeṣvitareṣu ca
||44||ये ये उपासकाः सन्ति प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनः ।
देवेषु नागलोकेषु मनुष्येष्वितरेषु च
śrīdevyāste ca sarve'pi vrajantyatraiva bhūmipa |
devīkṣetre ye tyajanti prāṇāndevyarcane ratāḥ
||45||श्रीदेव्यास्ते च सर्वेऽपि व्रजन्त्यत्रैव भूमिप ।
देवीक्षेत्रे ये त्यजन्ति प्राणान्देव्यर्चने रताः
te sarve yānti tatraiva yatra devī mahotsavā |
ghṛtakulyā dugdhakulyā dadhikulyā madhusravāḥ
||46||ते सर्वे यान्ति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा ।
घृतकुल्या दुग्धकुल्या दधिकुल्या मधुस्रवाः
syandanti saritaḥ sarvāstathāmṛtavahāḥ parāḥ |
drākṣārasavahāḥ kāścijjambūrasavahāḥ parāḥ
||47||स्यन्दन्ति सरितः सर्वास्तथामृतवहाः पराः ।
द्राक्षारसवहाः काश्चिज्जम्बूरसवहाः पराः
āmrekṣurasavāhinyo nadyastāstu sahasraśaḥ |
manorathaphalā vṛkṣā vāpyaḥ kūpāstathaiva ca
||48||आम्रेक्षुरसवाहिन्यो नद्यस्तास्तु सहस्रशः ।
मनोरथफला वृक्षा वाप्यः कूपास्तथैव च
yatheṣṭapānaphaladā na nyūnaṃ kiñcidasti hi |
na rogapalitaṃ vāpi jarā vāpi kadācana
||49||यथेष्टपानफलदा न न्यूनं किञ्चिदस्ति हि ।
न रोगपलितं वापि जरा वापि कदाचन
na cintā na ca mātsaryaṃ kāmakrodhādikaṃ tathā |
sarve yuvānaḥ sastrīkā sahasrādityavarcasaḥ
||50||न चिन्ता न च मात्सर्यं कामक्रोधादिकं तथा ।
सर्वे युवानः सस्त्रीका सहस्रादित्यवर्चसः
bhajanti satataṃ devīṃ tatra śrībhuvaneśvarīm |
kecitsalokatāpannāḥ kecitsāmīpyatāṃ gatāḥ
||51||भजन्ति सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरीम् ।
केचित्सलोकतापन्नाः केचित्सामीप्यतां गताः
sarūpatāṃ gatāḥ kecitsārṣṭitāṃ ca pare gatāḥ |
yā yāstu devatāstatra pratibrahmāṇḍavartinām
||52||सरूपतां गताः केचित्सार्ष्टितां च परे गताः ।
या यास्तु देवतास्तत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम्
samaṣṭayaḥ sthitāstāstu sevante jagadīśvarīm |
saptakoṭimahāmantrā mūrtimanta upāsate
||53||समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवन्ते जगदीश्वरीम् ।
सप्तकोटिमहामन्त्रा मूर्तिमन्त उपासते
mahāvidyāśca sakalāḥ sāmyāvasthātmikāṃ śivām |
kāraṇabrahmarūpāṃ tāṃ māyāśabalavigrahām
||54||महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवाम् ।
कारणब्रह्मरूपां तां मायाशबलविग्रहाम्
itthaṃ rājan mayā proktaṃ maṇidvīpaṃ mahattaram |
na sūryacandrau no vidyutkoṭayo'gnistathaiva ca
||55||इत्थं राजन् मया प्रोक्तं मणिद्वीपं महत्तरम् ।
न सूर्यचन्द्रौ नो विद्युत्कोटयोऽग्निस्तथैव च
etasya bhāsā koṭyaṃśakoṭyaṃśenāpi te samāḥ |
kyacidvidrumasakāśaṃ kvacinmarakatacchavi
||56||एतस्य भासा कोट्यंशकोट्यंशेनापि ते समाः ।
क्यचिद्विद्रुमसकाशं क्वचिन्मरकतच्छवि
vidyudbhānusamacchāyaṃ madhyasūryasamaṃ kvacit |
vidyutkoṭimahādhārā sārakāntitataṃ kvacit
||57||विद्युद्भानुसमच्छायं मध्यसूर्यसमं क्वचित् ।
विद्युत्कोटिमहाधारा सारकान्तिततं क्वचित्
kvacitsindūranīlendramāṇikyasadṛśacchavi |
hīrasāramahāgarbhadhagaddhagitadiktaṭam
||58||क्वचित्सिन्दूरनीलेन्द्रमाणिक्यसदृशच्छवि ।
हीरसारमहागर्भधगद्धगितदिक्तटम्
kāntyā dāvānalasamaṃ taptakāñcanasannibham |
kvaciccandropalodgāraṃ sūryodgāraṃ ca kutracit
||59||कान्त्या दावानलसमं तप्तकाञ्चनसन्निभम् ।
क्वचिच्चन्द्रोपलोद्गारं सूर्योद्गारं च कुत्रचित्
ratnaśṛṅgisamāyuktaṃ ratnaprākāragopuram |
ratnapatrai ratnaphalairvakṣaiśca parimaṇḍitam
||60||रत्नशृङ्गिसमायुक्तं रत्नप्राकारगोपुरम् ।
रत्नपत्रै रत्नफलैर्वक्षैश्च परिमण्डितम्
nṛtyanmayūrasaṅghaiśca kapotaraṇitojjvalam |
kokilākākalīlāpaiḥ śukalāpaiśca śobhitam
||61||नृत्यन्मयूरसङ्घैश्च कपोतरणितोज्ज्वलम् ।
कोकिलाकाकलीलापैः शुकलापैश्च शोभितम्
suramyaramaṇīyāmbulakṣāvadhisarovṛtam |
tanmadhyabhāgavilasadvikacadratnapaṅkajaiḥ
||62||सुरम्यरमणीयाम्बुलक्षावधिसरोवृतम् ।
तन्मध्यभागविलसद्विकचद्रत्नपङ्कजैः
sugandhibhiḥ samantāttu vāsitaṃ śatayojanam |
mandamārutasambhinnacaladdrumasamākulam
||63||सुगन्धिभिः समन्तात्तु वासितं शतयोजनम् ।
मन्दमारुतसम्भिन्नचलद्द्रुमसमाकुलम्
cintāmaṇisamūhānāṃ jyotiṣā vitatāmbaram |
ratnaprabhābhirabhito dhagaddhagitadiktaṭam
||64||चिन्तामणिसमूहानां ज्योतिषा वितताम्बरम् ।
रत्नप्रभाभिरभितो धगद्धगितदिक्तटम्
vṛkṣavātamahāgandhavātavātasupūritam |
dhūpadhūpāyitaṃ rājan maṇidīpāyutojjvalam
||65||वृक्षवातमहागन्धवातवातसुपूरितम् ।
धूपधूपायितं राजन् मणिदीपायुतोज्ज्वलम्
maṇijālakasacchidrataralodarakāntibhiḥ |
diṅmohajanakaṃ caitaddarpaṇodarasaṃyutam
||66||मणिजालकसच्छिद्रतरलोदरकान्तिभिः ।
दिङ्मोहजनकं चैतद्दर्पणोदरसंयुतम्
aiśvaryasya samagrasya śṛṅgārasyākhilasya ca |
sarvajñatāyāḥ sarvāyāstejasaścākhilasya vai
||67||ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृङ्गारस्याखिलस्य च ।
सर्वज्ञतायाः सर्वायास्तेजसश्चाखिलस्य वै
parākramasya sarvasya sarvottamaguṇasya ca |
sakalāyā dayāyāśca samāptiriha bhūpate
||68||पराक्रमस्य सर्वस्य सर्वोत्तमगुणस्य च ।
सकलाया दयायाश्च समाप्तिरिह भूपते
rājña ānandamārabhya brahmalokāntabhūmiṣu |
ānandā ye sthitāḥ sarve te'traivāntarbhavanti hi
||69||राज्ञ आनन्दमारभ्य ब्रह्मलोकान्तभूमिषु ।
आनन्दा ये स्थिताः सर्वे तेऽत्रैवान्तर्भवन्ति हि
iti te varṇitaṃ rājan maṇidvīpaṃ mahattaram |
mahādevyāḥ paraṃ sthānaṃ sarvalokottamottamam
||70||इति ते वर्णितं राजन् मणिद्वीपं महत्तरम् ।
महादेव्याः परं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम्
etasya smaraṇātsadyaḥ sarvaṃ pāpaṃ vinaśyati |
prāṇotkramaṇasandhau tu smṛtvā tatraiva gacchati
||71||एतस्य स्मरणात्सद्यः सर्वं पापं विनश्यति ।
प्राणोत्क्रमणसन्धौ तु स्मृत्वा तत्रैव गच्छति
adhyāyapañcakaṃ tvetatpaṭhennityaṃ samāhitaḥ |
bhūtapretapiśācādibādhā tatra bhavenna hi
||72||अध्यायपञ्चकं त्वेतत्पठेन्नित्यं समाहितः ।
भूतप्रेतपिशाचादिबाधा तत्र भवेन्न हि
navīnagṛhanirmāṇe vāstuyāge tathaiva ca |
paṭhitavyaṃ prayatnena kalyāṇaṃ tena jāyate
||73||नवीनगृहनिर्माणे वास्तुयागे तथैव च ।
पठितव्यं प्रयत्नेन कल्याणं तेन जायते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||
vargaḥdevībhāgavatapurāṇam