piśācamuktiprāptir
śrutadeva uvāca
yaḥ prātaḥ snāti vaiśākhe meṣasaṃsthe divākare ||
madhusūdanamabhyarcya kathāṃ śrutvā harerimām
||1||यः प्रातः स्नाति वैशाखे मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
मधुसूदनमभ्यर्च्य कथां श्रुत्वा हरेरिमाम्
sa tu pāpavinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṃ padam ||
vācyamānāṃ kathāṃ hitvā yo'nyāṃ seveta mūḍhadhīḥ
||2||स तु पापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम् ॥
वाच्यमानां कथां हित्वा योऽन्यां सेवेत मूढधीः
rauravaṃ narakaṃ prāpya paiśācīṃ yonimāpnuyāt ||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam
||3||रौरवं नरकं प्राप्य पैशाचीं योनिमाप्नुयात् ॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
pāpaghnaṃ pāvanaṃ dharmyaṃ sadyo vaṃdyaṃ purātanam ||
purā godāvarītīre kṣetre brahmeśvare śubhe
||4||पापघ्नं पावनं धर्म्यं सद्यो वंद्यं पुरातनम् ॥
पुरा गोदावरीतीरे क्षेत्रे ब्रह्मेश्वरे शुभे
durvāsaśiṣyau paramahaṃsau brahmaikaniṣṭhitau ||
sadaivopaniṣadvidyāniṣṭhitau nirapekṣitau
||5||दुर्वासशिष्यौ परमहंसौ ब्रह्मैकनिष्ठितौ ॥
सदैवोपनिषद्विद्यानिष्ठितौ निरपेक्षितौ
bhikṣāmātrāśinau puṇyau tau guhāvāsināvubhau ||
satyaniṣṭhataponiṣṭhāviti khyātau jagattraye
||6||भिक्षामात्राशिनौ पुण्यौ तौ गुहावासिनावुभौ ॥
सत्यनिष्ठतपोनिष्ठाविति ख्यातौ जगत्त्रये
tayormadhye satyaniṣṭhaḥ sadā viṣṇukathāparaḥ ||
śrotṝṇāmapyabhāve ca vyākhyātṝṇāṃ tathā nṛpa
||7||तयोर्मध्ये सत्यनिष्ठः सदा विष्णुकथापरः ॥
श्रोतॄणामप्यभावे च व्याख्यातॄणां तथा नृप
tadā karmakalā nityāḥ karotyaddhā munīśvaraḥ ||
śrotā cedasti yaḥ kaścittasmai vyākhyā tyaharniśam
||8||तदा कर्मकला नित्याः करोत्यद्धा मुनीश्वरः ॥
श्रोता चेदस्ति यः कश्चित्तस्मै व्याख्या त्यहर्निशम्
yadi vyākhyāti kaścidvā puṇyāṃ viṣṇukathāṃ śubhām ||
tadā saṃkucya karmāṇi śṛṇoti śravaṇe rataḥ
||9||यदि व्याख्याति कश्चिद्वा पुण्यां विष्णुकथां शुभाम् ॥
तदा संकुच्य कर्माणि शृणोति श्रवणे रतः
atidūrasthatīrthāni devatāyatanāni ca ||
hitvā kathāvirodhīni tathā karmāṇi bhūriśaḥ
||10||अतिदूरस्थतीर्थानि देवतायतनानि च ॥
हित्वा कथाविरोधीनि तथा कर्माणि भूरिशः
śṛṇoti ca kathāṃ divyāṃ śrotṛbhyo vakti vai svayam ||
vinā kathāṃ na jānāti sevyamanyannareśvara
||11||शृणोति च कथां दिव्यां श्रोतृभ्यो वक्ति वै स्वयम् ॥
विना कथां न जानाति सेव्यमन्यन्नरेश्वर
vyākhyāti ca gṛhe svasya vaktā rogādyupadrutaḥ ||
kūpasnānaparo bhūtvā śṛṇotyeva kathāṃ muniḥ
||12||व्याख्याति च गृहे स्वस्य वक्ता रोगाद्युपद्रुतः ॥
कूपस्नानपरो भूत्वा शृणोत्येव कथां मुनिः
kathāyāśca virāme tu svakṛtyaṃ sādhayatyalam ||
kathāṃ vai śṛṇvataḥ puṃso janmamabandho na vidyate
||13||कथायाश्च विरामे तु स्वकृत्यं साधयत्यलम् ॥
कथां वै शृण्वतः पुंसो जन्ममबन्धो न विद्यते
sattvaśuddhistato viṣṇāvaratiścaiva gacchati ||
ratiśca jāyate viṣṇau sauhṛdaṃ caiva sādhuṣu
||14||सत्त्वशुद्धिस्ततो विष्णावरतिश्चैव गच्छति ॥
रतिश्च जायते विष्णौ सौहृदं चैव साधुषु
nīrajaṃ nirguṇaṃ brahma sadyo hṛdyavarudhyate ||
jñānahīnasya vai puṃsaḥ karma vai niṣphalaṃ bhavet
||15||नीरजं निर्गुणं ब्रह्म सद्यो हृद्यवरुध्यते ॥
ज्ञानहीनस्य वै पुंसः कर्म वै निष्फलं भवेत्
bahudhā caritaṃ cā'pi yathaivāṃdhakadarpaṇam ||
karmāṇi kriyamāṇāni bahudhā śocitātmabhiḥ
||16||बहुधा चरितं चाऽपि यथैवांधकदर्पणम् ॥
कर्माणि क्रियमाणानि बहुधा शोचितात्मभिः
sattvaśuddhyai bhavaṃtyeva sattvaśuddhyā śrutiṃ vrajet ||
śrutestu jñānamāsādya jñātvā dhyānāya kalpate
||17||सत्त्वशुद्ध्यै भवंत्येव सत्त्वशुद्ध्या श्रुतिं व्रजेत् ॥
श्रुतेस्तु ज्ञानमासाद्य ज्ञात्वा ध्यानाय कल्पते
bahudhā śravaṇaṃ dhyānaṃ mananaṃ śruticoditam ||
yatra viṣṇukathā nāsti yatra sādhujanā nahi
||18||बहुधा श्रवणं ध्यानं मननं श्रुतिचोदितम् ॥
यत्र विष्णुकथा नास्ति यत्र साधुजना नहि
sākṣādgaṃgātaṭaṃ vā'pi tyājyameva na saṃśayaḥ ||
yaddeśe tulasī nāsti vaiṣṇavaṃ dhāma vā śubham
||19||साक्षाद्गंगातटं वाऽपि त्याज्यमेव न संशयः ॥
यद्देशे तुलसी नास्ति वैष्णवं धाम वा शुभम्
yatra viṣṇukathā nāsti mṛtastatra tamo vrajet ||
yadgrāme vaiṣṇavaṃ dhāma nāsti kṛṣṇamṛgo'pi vā
||20||यत्र विष्णुकथा नास्ति मृतस्तत्र तमो व्रजेत् ॥
यद्ग्रामे वैष्णवं धाम नास्ति कृष्णमृगोऽपि वा
yatra viṣṇukathā nāsti sādhavo vā tadāśrayāḥ ||
mṛtastatra pumānkṣipraṃ śvānayoniśataṃ vrajet
||21||यत्र विष्णुकथा नास्ति साधवो वा तदाश्रयाः ॥
मृतस्तत्र पुमान्क्षिप्रं श्वानयोनिशतं व्रजेत्
vicāryopaniṣadvidyāmiti niścitya vai muniḥ ||
sadā viṣṇukathā''sakto viṣṇusmṛtiparāyaṇaḥ
||22||विचार्योपनिषद्विद्यामिति निश्चित्य वै मुनिः ॥
सदा विष्णुकथाऽऽसक्तो विष्णुस्मृतिपरायणः
na kiṃcidadhikaṃ jātu manyate śravaṇātparam ||
itarastu taponiṣṭhaḥ karmaniṣṭho durāgrahī
||23||न किंचिदधिकं जातु मन्यते श्रवणात्परम् ॥
इतरस्तु तपोनिष्ठः कर्मनिष्ठो दुराग्रही
na vyākhyāti svayaṃ vā'pi na śṛṇoti ca satkathām ||
vācyamānāṃ kathāṃ hitvā tīrthasnānāya gacchati
||24||न व्याख्याति स्वयं वाऽपि न शृणोति च सत्कथाम् ॥
वाच्यमानां कथां हित्वा तीर्थस्नानाय गच्छति
tīrthe'pi ca pravṛttāyāṃ kathāyāṃ bhūmipālaka ||
karmalopabhayāddūraṃ yāti cāṃcalyaśaktitaḥ
||25||तीर्थेऽपि च प्रवृत्तायां कथायां भूमिपालक ॥
कर्मलोपभयाद्दूरं याति चांचल्यशक्तितः
vrajaṃti gṛhakṛtyārthaṃ saṃgamātparato janāḥ ||
na śrotāro na vaktārastasya pārśve tu karmiṇaḥ
||26||व्रजंति गृहकृत्यार्थं संगमात्परतो जनाः ॥
न श्रोतारो न वक्तारस्तस्य पार्श्वे तु कर्मिणः
durātmanastu durbuddheḥ kāla evaṃ kṣayaṃ gate ||
jihvāṃ śrutiṃ ca na kvāpi saṃprāptā hi kathā vibhoḥ
||27||दुरात्मनस्तु दुर्बुद्धेः काल एवं क्षयं गते ॥
जिह्वां श्रुतिं च न क्वापि संप्राप्ता हि कथा विभोः
aśrotṛtvādavaktṛtvāddurbuddhitvāddurāgrahāt ||
paścātpaṃcatvamāsādya sadyo dharmeṇa vai muniḥ
||28||अश्रोतृत्वादवक्तृत्वाद्दुर्बुद्धित्वाद्दुराग्रहात् ॥
पश्चात्पंचत्वमासाद्य सद्यो धर्मेण वै मुनिः
piśāco'bhūcchamīvṛkṣe cchinnakarṇāhvayo'balaḥ ||
nirāśrayo nirāhāraḥ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukaḥ
||29||पिशाचोऽभूच्छमीवृक्षे च्छिन्नकर्णाह्वयोऽबलः ॥
निराश्रयो निराहारः शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
evaṃ vai khidyamānasya samā divyāyutā gatāḥ ||
nāpaśyatsvasya trātāraṃ nirāhāro'tiduḥkhitaḥ
||30||एवं वै खिद्यमानस्य समा दिव्यायुता गताः ॥
नापश्यत्स्वस्य त्रातारं निराहारोऽतिदुःखितः
svakṛtaṃ ciṃtayānaśca mattonmatta ivābhramat ||
kṣudhayā paryaṭanvā'pi nirvṛtiṃ nāpa mūḍhadhīḥ
||31||स्वकृतं चिंतयानश्च मत्तोन्मत्त इवाभ्रमत् ॥
क्षुधया पर्यटन्वाऽपि निर्वृतिं नाप मूढधीः
kṛśānusadṛśo vāyuraṃgaṃ spṛṣṭvā kṛtātmanaḥ ||
kālāgnitulyā āpaśca phalapuṣpādikaṃ viṣam
||32||कृशानुसदृशो वायुरंगं स्पृष्ट्वा कृतात्मनः ॥
कालाग्नितुल्या आपश्च फलपुष्पादिकं विषम्
na kvāpi sukhamāpede karmaṭho dīnadhīrayam ||
evaṃ vyavasite tasminnaraṇye janavarjite
||33||न क्वापि सुखमापेदे कर्मठो दीनधीरयम् ॥
एवं व्यवसिते तस्मिन्नरण्ये जनवर्जिते
kathayā rahite kṣetre svāśraye sādhuvarjite ||
daivādāyātsatyaniṣṭhastadā paiṭhinasīṃ purīm
||34||कथया रहिते क्षेत्रे स्वाश्रये साधुवर्जिते ॥
दैवादायात्सत्यनिष्ठस्तदा पैठिनसीं पुरीम्
gacchanmārge dadarśā'sau chinnakarṇaṃ vahuvyatham ||
dṛṣṭvā''tmānaṃ drāvayantaṃ rudaṃtaṃ kṣudhayā''turam
||35||गच्छन्मार्गे ददर्शाऽसौ छिन्नकर्णं वहुव्यथम् ॥
दृष्ट्वाऽऽत्मानं द्रावयन्तं रुदंतं क्षुधयाऽऽतुरम्
mā bhaiṣīriti cābhāṣya ko'sītyāha munīśvaraḥ ||
daśedṛśī ca kasmātte na te duḥkhamataḥ param
||36||मा भैषीरिति चाभाष्य कोऽसीत्याह मुनीश्वरः ॥
दशेदृशी च कस्मात्ते न ते दुःखमतः परम्
ityāśvasto'munā cchinnakarṇaḥ prāhātivihvalaḥ ||
taponiṣṭho yatirahaṃ śiṣyo durvāsasaḥ param
||37||इत्याश्वस्तोऽमुना च्छिन्नकर्णः प्राहातिविह्वलः ॥
तपोनिष्ठो यतिरहं शिष्यो दुर्वाससः परम्
brahmeśvarakṣetravāsī karmaniṣṭho durāgrahī ||
karmalopabhayānmauḍhyānmayā durbuddhinā mune
||38||ब्रह्मेश्वरक्षेत्रवासी कर्मनिष्ठो दुराग्रही ॥
कर्मलोपभयान्मौढ्यान्मया दुर्बुद्धिना मुने
sādhubhirvācyamānā'pi nādṛtā viṣṇusatkathā ||
na vyākhyātā ca śrotṛbhyaḥ kathā karmanikṛtaṃnī
||39||साधुभिर्वाच्यमानाऽपि नादृता विष्णुसत्कथा ॥
न व्याख्याता च श्रोतृभ्यः कथा कर्मनिकृतंनी
tena karmavipākena mahatā'haṃ mṛtiṃ gataḥ ||
chinnakarṇo'bhavaṃ nāmnā piśāco duḥkhavihvalaḥ
||40||तेन कर्मविपाकेन महताऽहं मृतिं गतः ॥
छिन्नकर्णोऽभवं नाम्ना पिशाचो दुःखविह्वलः
na paśyāmi ca trātāraṃ duḥkhādasmātkathaṃcana ||
tava dṛṣṭipathaṃ yāto diṣṭayā'haṃ gatakalmaṣaḥ
||41||न पश्यामि च त्रातारं दुःखादस्मात्कथंचन ॥
तव दृष्टिपथं यातो दिष्टयाऽहं गतकल्मषः
adya me devatāstuṣṭā guravaḥ sādhavaśca ye ||
hariśca me prasanno'bhūdyataste darśanaṃ mama
||42||अद्य मे देवतास्तुष्टा गुरवः साधवश्च ये ॥
हरिश्च मे प्रसन्नोऽभूद्यतस्ते दर्शनं मम
papāta pādayorbhūmau trāhitrāhīti vai rudan ||
tatastu kṛpayā''viṣṭaḥ satyaniṣṭho mahāyaśāḥ
||43||पपात पादयोर्भूमौ त्राहित्राहीति वै रुदन् ॥
ततस्तु कृपयाऽऽविष्टः सत्यनिष्ठो महायशाः
dorbhyāmutthāpayāmāsa śaṃtamābhyāṃ munīśvaraḥ ||
tatastvapa upaspṛśya dadau puṇyamanuttamam
||44||दोर्भ्यामुत्थापयामास शंतमाभ्यां मुनीश्वरः ॥
ततस्त्वप उपस्पृश्य ददौ पुण्यमनुत्तमम्
vaiśākhamāsamāhātmyaśravaṇasya muhūrtajam ||
tena puṇyaprabhāvena sadyo dhvastākhilāśubhaḥ
||45||वैशाखमासमाहात्म्यश्रवणस्य मुहूर्तजम् ॥
तेन पुण्यप्रभावेन सद्यो ध्वस्ताखिलाशुभः
piśācadehanirmukto divyadehadharo'bhavat ||
divyaṃ vimānamāruhya taṃ praṇamya mahāmunim
||46||पिशाचदेहनिर्मुक्तो दिव्यदेहधरोऽभवत् ॥
दिव्यं विमानमारुह्य तं प्रणम्य महामुनिम्
āmaṃtrya ca parikramya yayau viṣṇoḥ paraṃ padam ||
satyaniṣṭhastato dhīmānyayau paiṭhinasīṃ purīm
||47||आमंत्र्य च परिक्रम्य ययौ विष्णोः परं पदम् ॥
सत्यनिष्ठस्ततो धीमान्ययौ पैठिनसीं पुरीम्
māhātmyaśravaṇasyaivaṃ ciṃtayānaḥ punaḥpunaḥ ||
śrutadeva uvāca ||
yatra viṣṇukathā puṇyā śubhā lokamalā'pahā
||48||माहात्म्यश्रवणस्यैवं चिंतयानः पुनःपुनः ॥
श्रुतदेव उवाच ॥
यत्र विष्णुकथा पुण्या शुभा लोकमलाऽपहा
tatra sarvāṇi tīrthāni kṣetrāṇi vividhāni ca ||
yatra pravahate puṇyā śubhā viṣṇukathā''pagā
||49||तत्र सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि विविधानि च ॥
यत्र प्रवहते पुण्या शुभा विष्णुकथाऽऽपगा
taddeśavāsināṃ muktiḥ karasaṃsthā na saṃśayaḥ
||50||तद्देशवासिनां मुक्तिः करसंस्था न संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe nāradāmbarīṣasaṃvāde kathāpraśaṃsāyāṃ piśācamuktiprāptirnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||