vaiśākhadharmāḥ sulabhāḥ puṇyarāśividhāyakāḥ
maithila uvāca
vaiśākhadharmāḥ sulabhāḥ puṇyarāśividhāyakāḥ ||
viṣṇuprītikarāḥ sadyaḥ pumarthānāṃ tu hetavaḥ
||1||वैशाखधर्माः सुलभाः पुण्यराशिविधायकाः ॥
विष्णुप्रीतिकराः सद्यः पुमर्थानां तु हेतवः
na prakhyātāḥ kathaṃ loke śāśvatāḥ śruticoditāḥ ||
prakhyātā rājasā dharmāstāmasā api bhūriśaḥ
||2||न प्रख्याताः कथं लोके शाश्वताः श्रुतिचोदिताः ॥
प्रख्याता राजसा धर्मास्तामसा अपि भूरिशः
durghaṭā vahuyatnāśca vahudravyavyayāvahāḥ ||
kecinmāghaṃ praśaṃsanti cāturmāsyānpare jaguḥ
||3||दुर्घटा वहुयत्नाश्च वहुद्रव्यव्ययावहाः ॥
केचिन्माघं प्रशंसन्ति चातुर्मास्यान्परे जगुः
vyatīpātādidharmāśca varṇayantīha bhūriśaḥ ||
etadvivekaṃ vistārya śrotukāmāya me vada
||4||व्यतीपातादिधर्माश्च वर्णयन्तीह भूरिशः ॥
एतद्विवेकं विस्तार्य श्रोतुकामाय मे वद
śrutadeva uvāca
śṛṇu bhūpa pravakṣyāmi na prakhyātā ime katham ||
itareṣāṃ ca dharmāṇāṃ kathaṃ khyātiśca bhūtale
||5||शृणु भूप प्रवक्ष्यामि न प्रख्याता इमे कथम् ॥
इतरेषां च धर्माणां कथं ख्यातिश्च भूतले
rājasāstāmasā bhūmau bahavaḥ kāmukā janāḥ ||
icchaṃtyaihikabhogāṃste putrapautrādisaṃpadaḥ
||6||राजसास्तामसा भूमौ बहवः कामुका जनाः ॥
इच्छंत्यैहिकभोगांस्ते पुत्रपौत्रादिसंपदः
kvacitkathaṃcana kvā'pi janeṣveko'tikṛcchrataḥ ||
svargāya yatate loke tasmādyajñādisatkriyāḥ
||7||क्वचित्कथंचन क्वाऽपि जनेष्वेकोऽतिकृच्छ्रतः ॥
स्वर्गाय यतते लोके तस्माद्यज्ञादिसत्क्रियाः
kurute'tiprayatnena mokṣaṃ nopāsate naraḥ ||
kṣudrāśā bhūrikarmāṇo janāḥ kāmyānupāsate
||8||कुरुतेऽतिप्रयत्नेन मोक्षं नोपासते नरः ॥
क्षुद्राशा भूरिकर्माणो जनाः काम्यानुपासते
prakhyātā rājasā dharmāstāmasā api tena vai ||
na khyātāḥ sāttvikā dharmā hariprītikarā ime
||9||प्रख्याता राजसा धर्मास्तामसा अपि तेन वै ॥
न ख्याताः सात्त्विका धर्मा हरिप्रीतिकरा इमे
niṣkāmikā ime dharmā hyaihikā''muṣmikapradāḥ ||
na jānanti janā mūḍhā mohitā devamāyayā
||10||निष्कामिका इमे धर्मा ह्यैहिकाऽऽमुष्मिकप्रदाः ॥
न जानन्ति जना मूढा मोहिता देवमायया
yathā''dhipatye saṃprāpte sarvasiddho manorathaḥ ||
mohanārthaṃ sthalaṃ prāptamādhipatyena hīyate
||11||यथाऽऽधिपत्ये संप्राप्ते सर्वसिद्धो मनोरथः ॥
मोहनार्थं स्थलं प्राप्तमाधिपत्येन हीयते
kāraṇaṃ ca pravakṣyāmi gopane bhūtaleṃ'jasā ||
yadvaiśākhoktadharmāṇāṃ sāttvikānāṃ nṛṇāmiha
||12||कारणं च प्रवक्ष्यामि गोपने भूतलेंऽजसा ॥
यद्वैशाखोक्तधर्माणां सात्त्विकानां नृणामिह
sārvabhaumaḥ purā kāśyāmikṣvākukulabhūṣaṇaḥ ||
kīrtimāniti vikhyāto nṛgaputro mahāyaśāḥ ||
'|
jiteṃdriyo jitakrodho brahmaṇyo rājasattamaḥ ||
ekadā mṛgayāsakto vasiṣṭhāśramamāyayau
||14||सार्वभौमः पुरा काश्यामिक्ष्वाकुकुलभूषणः ॥
कीर्तिमानिति विख्यातो नृगपुत्रो महायशाः ॥
ऽ।
जितेंद्रियो जितक्रोधो ब्रह्मण्यो राजसत्तमः ॥
एकदा मृगयासक्तो वसिष्ठाश्रममाययौ
gacchanmārge dadarśā'sau vaiśākhe gharmaniṣṭhure ||
bhūyobhūyaḥ kāryamāṇāñcchiṣyāṃstasya mahātmanaḥ
||15||गच्छन्मार्गे ददर्शाऽसौ वैशाखे घर्मनिष्ठुरे ॥
भूयोभूयः कार्यमाणाञ्च्छिष्यांस्तस्य महात्मनः
kvacitprapāṃ prakurvanti chāyāmaṇḍapameva ca ||
taṭaprapātaṃ nistīrya vāpīṃ kurvanti nirmalām
||16||क्वचित्प्रपां प्रकुर्वन्ति छायामण्डपमेव च ॥
तटप्रपातं निस्तीर्य वापीं कुर्वन्ति निर्मलाम्
sūpaviṣṭānkvacidvṛkṣe vyajanairvījayanti ca ||
kvaciddadyurhīkṣudaṇḍānkvacidgandhānkvacitphalam
||17||सूपविष्टान्क्वचिद्वृक्षे व्यजनैर्वीजयन्ति च ॥
क्वचिद्दद्युर्हीक्षुदण्डान्क्वचिद्गन्धान्क्वचित्फलम्
madhyāhne chatradānaṃ ca sāyāhne pānakasya ca ||
kvacidyacchaṃti tāmbūlaṃ netre karpūralepanam
||18||मध्याह्ने छत्रदानं च सायाह्ने पानकस्य च ॥
क्वचिद्यच्छंति ताम्बूलं नेत्रे कर्पूरलेपनम्
succhāye ca vane kecitsusaṃmṛṣṭāṃ'gaṇeṣu ca ||
kecidāstarayaṃtyaddhā vālukāni hitāni ca
||19||सुच्छाये च वने केचित्सुसंमृष्टांऽगणेषु च ॥
केचिदास्तरयंत्यद्धा वालुकानि हितानि च
kurvantyāṃdolikāṃ rājanvṛkṣaśākhāvalaṃbinīm ||
ke yūyamiti papraccha vāsiṣṭhā iti te'bruvan
||20||कुर्वन्त्यांदोलिकां राजन्वृक्षशाखावलंबिनीम् ॥
के यूयमिति पप्रच्छ वासिष्ठा इति तेऽब्रुवन्
kimetaditi papraccha dharmā vaiśākhacoditāḥ ||
pumarthahetava ime kriyante'smābhirañjasā
||21||किमेतदिति पप्रच्छ धर्मा वैशाखचोदिताः ॥
पुमर्थहेतव इमे क्रियन्तेऽस्माभिरञ्जसा
vasiṣṭhasyā''jñayā ceti te'buvannṛpasattamam ||
etadācaraṇe puṃsāṃ kiṃ phalaṃ kastu tuṣyati
||22||वसिष्ठस्याऽऽज्ञया चेति तेऽबुवन्नृपसत्तमम् ॥
एतदाचरणे पुंसां किं फलं कस्तु तुष्यति
etadvistārya me brūta yūyaṃ samyagyathāśrutam ||
iti rājñā tu saṃpṛṣṭāḥ pratyūcuste mahīpatim
||23||एतद्विस्तार्य मे ब्रूत यूयं सम्यग्यथाश्रुतम् ॥
इति राज्ञा तु संपृष्टाः प्रत्यूचुस्ते महीपतिम्
gurorājñākrameṇaiva kurvatāṃ pathisatkriyāḥ ||
nāsmākamavakāśo'tra guruṃ pṛccha yathocitam
||24||गुरोराज्ञाक्रमेणैव कुर्वतां पथिसत्क्रियाः ॥
नास्माकमवकाशोऽत्र गुरुं पृच्छ यथोचितम्
sa vetti tattvato nūnaṃ dharmānetānmahāyaśāḥ ||
iti śiṣyairvasiṣṭhasya pratyuktastu drutaṃ yayau
||25||स वेत्ति तत्त्वतो नूनं धर्मानेतान्महायशाः ॥
इति शिष्यैर्वसिष्ठस्य प्रत्युक्तस्तु द्रुतं ययौ
vasiṣṭhasyā'śramaṃ puṇyaṃ vidyāyogopabṛṃhitam ||
samāyāntaṃ nṛpaṃ vīkṣya vasiṣṭhaḥ prītamānasaḥ
||26||वसिष्ठस्याऽश्रमं पुण्यं विद्यायोगोपबृंहितम् ॥
समायान्तं नृपं वीक्ष्य वसिष्ठः प्रीतमानसः
ātithyaṃ vidhivaccakre sānugasya mahātmanaḥ ||
sūpaviṣṭaḥ kṛtā'tithyaḥ prītaḥ papraccha taṃ gurum
||27||आतिथ्यं विधिवच्चक्रे सानुगस्य महात्मनः ॥
सूपविष्टः कृताऽतिथ्यः प्रीतः पप्रच्छ तं गुरुम्
rājovāca
mārge dṛṣṭaṃ mahāścaryaṃ tvacchiṣyaiśca kṛtaṃ śubham ||
mayā pṛṣṭaṃ ca tairnoktaṃ kriyamāṇaṃ śubhāvaham
||28||मार्गे दृष्टं महाश्चर्यं त्वच्छिष्यैश्च कृतं शुभम् ॥
मया पृष्टं च तैर्नोक्तं क्रियमाणं शुभावहम्
nāsmākamavakāśo'tra hyetaddharmapraśaṃsane ||
kartabyā ca kriyā'smābhirguruṇā yā ca coditā
||29||नास्माकमवकाशोऽत्र ह्येतद्धर्मप्रशंसने ॥
कर्तब्या च क्रियाऽस्माभिर्गुरुणा या च चोदिता
guruṃ gaccheti tairukta āgato'haṃ tavāṃtikam ||
mṛgayā''saktacittena śrāṃtenātithyamicchatā
||30||गुरुं गच्छेति तैरुक्त आगतोऽहं तवांतिकम् ॥
मृगयाऽऽसक्तचित्तेन श्रांतेनातिथ्यमिच्छता
dṛṣṭaṃ mārge tvidaṃ puṇyaṃ tava śiṣyaiśca kāritam ||
jijñāsā''sīttataḥ śrotuṃ dharmānetānmunīśvara
||31||दृष्टं मार्गे त्विदं पुण्यं तव शिष्यैश्च कारितम् ॥
जिज्ञासाऽऽसीत्ततः श्रोतुं धर्मानेतान्मुनीश्वर
tvamādirādimāndharmānsamācarasi vai yataḥ ||
tāndharmāñcchrotukāmāya śiṣyāya praṇatāya ca
||32||त्वमादिरादिमान्धर्मान्समाचरसि वै यतः ॥
तान्धर्माञ्च्छ्रोतुकामाय शिष्याय प्रणताय च
śraddadhānāya me brūhi vistarānmunipuṃgava ||
itīkṣvākukulīnena rājñā pṛṣṭo mahāyaśāḥ
||33||श्रद्दधानाय मे ब्रूहि विस्तरान्मुनिपुंगव ॥
इतीक्ष्वाकुकुलीनेन राज्ञा पृष्टो महायशाः
manasā toṣamāpede samyakpṛṣṭo'dhunā'munā ||
aho vyavasitā buddhī rājaste'dya suśikṣitā
||34||मनसा तोषमापेदे सम्यक्पृष्टोऽधुनाऽमुना ॥
अहो व्यवसिता बुद्धी राजस्तेऽद्य सुशिक्षिता
yasmādviṣṇukathāyāṃ ca taddharmācaraṇe'pi ca ||
matirātyaṃtikī jātā sukṛtaṃ phalitaṃ tava
||35||यस्माद्विष्णुकथायां च तद्धर्माचरणेऽपि च ॥
मतिरात्यंतिकी जाता सुकृतं फलितं तव
iti saṃbhāṣya rājānaṃ jātaharṣastamabravīt ||
śṛṇu bhūpa pravakṣyāmi yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā
||36||इति संभाष्य राजानं जातहर्षस्तमब्रवीत् ॥
शृणु भूप प्रवक्ष्यामि यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना
yasya śravaṇamātreṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ ||
sarvadharmānparityajya vartate viṣayātmakaḥ
||37||यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥
सर्वधर्मान्परित्यज्य वर्तते विषयात्मकः
vaiśākhasnānanirataḥ sa priyo madhuvidviṣaḥ ||
sāṃgāndharmānanuṣṭhāya vaiśākho yena nādṛtaḥ
||38||वैशाखस्नाननिरतः स प्रियो मधुविद्विषः ॥
सांगान्धर्माननुष्ठाय वैशाखो येन नादृतः
snānadānārcanaiḥ puṇyaistasya dūrataro hariḥ ||
asnāpya cā'pyadattvā ca vaiśākho yena nīyate
||39||स्नानदानार्चनैः पुण्यैस्तस्य दूरतरो हरिः ॥
अस्नाप्य चाऽप्यदत्त्वा च वैशाखो येन नीयते
karmaṇā sa tu caṇḍālo nā'tra kāryā vicāraṇā ||
vaiśākhoktairmahādharmairyena cā''rādhito hariḥ
||40||कर्मणा स तु चण्डालो नाऽत्र कार्या विचारणा ॥
वैशाखोक्तैर्महाधर्मैर्येन चाऽऽराधितो हरिः
taiśca toṣaṃ samāyāti pradadāti samīhitam ||
lakṣmībharttā jagannātho hyaśeṣāghaughanāśanaḥ
||41||तैश्च तोषं समायाति प्रददाति समीहितम् ॥
लक्ष्मीभर्त्ता जगन्नाथो ह्यशेषाघौघनाशनः
dharmaiḥ sūkṣmaiśca prīṇāti na prayāsairdhanairapi ||
bhaktyā saṃpūjito viṣṇuḥ pradadāti samīhitam
||42||धर्मैः सूक्ष्मैश्च प्रीणाति न प्रयासैर्धनैरपि ॥
भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति समीहितम्
tasmādrājansadā bhaktiḥ kartavyā madhuvidviṣaḥ ||
jalenā'pi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā hariḥ
||43||तस्माद्राजन्सदा भक्तिः कर्तव्या मधुविद्विषः ॥
जलेनाऽपि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा हरिः
paritoṣaṃ vrajatyāśu tṛṣārtaḥ salilairyathā ||
mahadapyalpadaṃ karma tathā hyalpaṃ ca bhūridam
||44||परितोषं व्रजत्याशु तृषार्तः सलिलैर्यथा ॥
महदप्यल्पदं कर्म तथा ह्यल्पं च भूरिदम्
karmaṇā'lpatvabhūritve na hetū mahadalpake ||
kintu karmasvarūpaṃ ca gahanā karmaṇo gatiḥ
||45||कर्मणाऽल्पत्वभूरित्वे न हेतू महदल्पके ॥
किन्तु कर्मस्वरूपं च गहना कर्मणो गतिः
vaiśākhoktā ime dharmāḥ svalpā''yāsakṛtā api ||
bahuvyayavināśāśca viṣṇoḥ prītikarā śubhāḥ
||46||वैशाखोक्ता इमे धर्माः स्वल्पाऽऽयासकृता अपि ॥
बहुव्ययविनाशाश्च विष्णोः प्रीतिकरा शुभाः
tasmāttvamapi bhūpāla vaiśākhoktānsamācara ||
tvadrāṣṭrīyairjanaiḥ sarvaiḥ kārayemāñcchubhāvahān
||47||तस्मात्त्वमपि भूपाल वैशाखोक्तान्समाचर ॥
त्वद्राष्ट्रीयैर्जनैः सर्वैः कारयेमाञ्च्छुभावहान्
na karoti ca yo dharmānvaiśākhoktānnarādhamaḥ ||
bahudhā śiṣyamāṇo'pi sa daṇḍyastava bhūpate
||48||न करोति च यो धर्मान्वैशाखोक्तान्नराधमः ॥
बहुधा शिष्यमाणोऽपि स दण्ड्यस्तव भूपते
ityāvaśyakatāṃ samyakchāstrairvyutpādya tasya ca ||
paścādvaiśākhanirdiṣṭāndharmānprovāca sarvaśaḥ
||49||इत्यावश्यकतां सम्यक्छास्त्रैर्व्युत्पाद्य तस्य च ॥
पश्चाद्वैशाखनिर्दिष्टान्धर्मान्प्रोवाच सर्वशः
śrutvā tānsakalāndharmānguruṃ saṃpūjya bhaktitaḥ ||
sa rājā gṛhamāgatya sarvāndharmāṃścakāra ha
||50||श्रुत्वा तान्सकलान्धर्मान्गुरुं संपूज्य भक्तितः ॥
स राजा गृहमागत्य सर्वान्धर्मांश्चकार ह
bhaktimānkeśave rājandevadeve nirañjane ||
nā'nyaṃ paśyati deveśātpadmanābhānmahīpatiḥ
||51||भक्तिमान्केशवे राजन्देवदेवे निरञ्जने ॥
नाऽन्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः
bherīmudvāhya mātaṃgaṃ svarāṣṭre'ghoṣayadbhaṭaiḥ ||
aṣṭavarṣādhiko martyo hyaśītirnahi pūryate
||52||भेरीमुद्वाह्य मातंगं स्वराष्ट्रेऽघोषयद्भटैः ॥
अष्टवर्षाधिको मर्त्यो ह्यशीतिर्नहि पूर्यते
prātarna snāti meṣasthe sūrye sarvo'pi yo janaḥ ||
sa me daṃḍyaśca vadhyaśca niryāsyo viṣayāddhruvam
||53||प्रातर्न स्नाति मेषस्थे सूर्ये सर्वोऽपि यो जनः ॥
स मे दंड्यश्च वध्यश्च निर्यास्यो विषयाद्ध्रुवम्
pitā vā yadi vā putro bhāryā vā'tha suhṛjjanaḥ ||
vaiśākhadharmahīnaśca nirgrāhyo dasyuvanmayā
||54||पिता वा यदि वा पुत्रो भार्या वाऽथ सुहृज्जनः ॥
वैशाखधर्महीनश्च निर्ग्राह्यो दस्युवन्मया
dātavyaṃ vipramukhyebhyaḥ snātvā prātarjale śubhe ||
prapādānādidharmāṃśca kurudhvaṃ śaktito'naghāḥ
||55||दातव्यं विप्रमुख्येभ्यः स्नात्वा प्रातर्जले शुभे ॥
प्रपादानादिधर्मांश्च कुरुध्वं शक्तितोऽनघाः
vipraṃ ca dharmavaktāraṃ grāmegrāme nyaveśayat ||
pañcānāmapi grāmāṇāmakarodadhikāriṇam
||56||विप्रं च धर्मवक्तारं ग्रामेग्रामे न्यवेशयत् ॥
पञ्चानामपि ग्रामाणामकरोदधिकारिणम्
daṇḍārthaṃ tyaktadharmāṇāṃ daśavājiniṣevitam ||
evaṃ pravṛttaḥ sarvatra sārvabhaumasya śāsanāt
||57||दण्डार्थं त्यक्तधर्माणां दशवाजिनिषेवितम् ॥
एवं प्रवृत्तः सर्वत्र सार्वभौमस्य शासनात्
pravṛddho dharmavṛkṣoyaṃ sarvadeśeṣu vistarāt ||
ye kecinnidhanaṃ yāṃti bhūpālaviṣaye narāḥ
||58||प्रवृद्धो धर्मवृक्षोयं सर्वदेशेषु विस्तरात् ॥
ये केचिन्निधनं यांति भूपालविषये नराः
pramādācca nṛpaśreṣṭha te yāṃti harimandiram ||
avaśyaṃ vaiṣṇavo lokaḥ prāpyate mānavairdrutam
||59||प्रमादाच्च नृपश्रेष्ठ ते यांति हरिमन्दिरम् ॥
अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्रुतम्
vyājenā'pi sakṛtsnātaḥ prātarmeṣagate ravau ||
sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṃ padam
||60||व्याजेनाऽपि सकृत्स्नातः प्रातर्मेषगते रवौ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम्
na prāpnoti yamaṃ dharmaṃ sakṛdvaiśākhasnānataḥ ||
vailekhyamagamadrājā ravisūnustadā nṛpa
||61||न प्राप्नोति यमं धर्मं सकृद्वैशाखस्नानतः ॥
वैलेख्यमगमद्राजा रविसूनुस्तदा नृप
lekhyakarmaṇi viśrāntaścitragupto'bhavattadā ||
mārjitāni ca lekhyāni purā pāpodbhavāni ca
||62||लेख्यकर्मणि विश्रान्तश्चित्रगुप्तोऽभवत्तदा ॥
मार्जितानि च लेख्यानि पुरा पापोद्भवानि च
gacchadbhirvaiṣṇavaṃ lokaṃ svakarmasthairjanaiḥ kṣaṇāt ||
śūnyāstu narakāḥ sarve pāpiprāṇivivarjitāḥ
||63||गच्छद्भिर्वैष्णवं लोकं स्वकर्मस्थैर्जनैः क्षणात् ॥
शून्यास्तु नरकाः सर्वे पापिप्राणिविवर्जिताः
bhagnayāno'bhavanmārgo vaiśākhasya prabhāvataḥ ||
sarve'pi vimalākārā janā yānti hareḥ padam
||64||भग्नयानोऽभवन्मार्गो वैशाखस्य प्रभावतः ॥
सर्वेऽपि विमलाकारा जना यान्ति हरेः पदम्
divaukasāṃ tu ye lokāḥ śūnyāḥ sarve tathā'bhavan ||
śūnye triviṣṭape jāte śūnyeṣu nara keṣu ca
||65||दिवौकसां तु ये लोकाः शून्याः सर्वे तथाऽभवन् ॥
शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्येषु नर केषु च
nārado dharmarājānaṃ gatvā cedamuvāca ha ||
nākrandaḥ śrūyate rājanprākcchruto narake yathā
||66||नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह ॥
नाक्रन्दः श्रूयते राजन्प्राक्च्छ्रुतो नरके यथा
tathā na kriyate lekhyaṃ kiṃcidduṣkṛtakarmaṇām ||
citragupto muniriva sthito'yaṃ maunasaṃsthitaḥ
||67||तथा न क्रियते लेख्यं किंचिद्दुष्कृतकर्मणाम् ॥
चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितोऽयं मौनसंस्थितः
kāraṇaṃ brūhi rājeṃdra na yānti tava mandiram ||
manuṣyāḥ pāpakarmāṇo māyādambhavivardhitāḥ
||68||कारणं ब्रूहि राजेंद्र न यान्ति तव मन्दिरम् ॥
मनुष्याः पापकर्माणो मायादम्भविवर्धिताः
evamukte tu vacane nāradena mahātmanā ||
prāha vaivasvato rājā kiṃciddainyasamanvitaḥ
||69||एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना ॥
प्राह वैवस्वतो राजा किंचिद्दैन्यसमन्वितः
yo'yaṃ nārada bhūpālaḥ pṛthivyāṃ sāṃprataṃ sthitaḥ ||
so'tibhakto hṛṣīkeśe purāṇapuruṣottame
||70||योऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः ॥
सोऽतिभक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे
prabodhayati vaiśākhadharme bherīsvanena ca ||
aṣṭavarṣādhiko martyo hyaśītirna hi pūryate
||71||प्रबोधयति वैशाखधर्मे भेरीस्वनेन च ॥
अष्टवर्षाधिको मर्त्यो ह्यशीतिर्न हि पूर्यते
yo vai hyakṛtavaiśākhaḥ sa me daṇḍyo na saṃśayaḥ ||
tadbhayāddhi janāḥ sarve nollaṃghaṃti kadācana
||72||यो वै ह्यकृतवैशाखः स मे दण्ड्यो न संशयः ॥
तद्भयाद्धि जनाः सर्वे नोल्लंघंति कदाचन
gacchaṃti vaiṣṇavaṃ dhāma karmaṇā tena nārada ||
vaiśākhasevanāllokā yāsyaṃti harimaṃdiram
||73||गच्छंति वैष्णवं धाम कर्मणा तेन नारद ॥
वैशाखसेवनाल्लोका यास्यंति हरिमंदिरम्
tena rājñā muniśreṣṭha mārgo lupto mamā'dhunā ||
kṛtā hi narakāḥ śūnyā lokāścāpi divaukasām
||74||तेन राज्ञा मुनिश्रेष्ठ मार्गो लुप्तो ममाऽधुना ॥
कृता हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम्
viśrāṃto lekhako lekhe likhitaṃ mārjitaṃ janaiḥ ||
vaiśākhamāsadharmasya māhātmyaṃ tvīdṛśaṃ mune
||75||विश्रांतो लेखको लेखे लिखितं मार्जितं जनैः ॥
वैशाखमासधर्मस्य माहात्म्यं त्वीदृशं मुने
brahmahatyādipāpāni vimuktāni janairdvija ||
kṛtvā vaiśākhakṛtyāni yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam
||76||ब्रह्महत्यादिपापानि विमुक्तानि जनैर्द्विज ॥
कृत्वा वैशाखकृत्यानि यांति विष्णोः परं पदम्
so'haṃ kāṣṭhasamo jāto na kaścinmama gocaraḥ ||
yuddhaṃ kṛtvā tu taṃ hanmi sarvathā'dya mahābalam
||77||सोऽहं काष्ठसमो जातो न कश्चिन्मम गोचरः ॥
युद्धं कृत्वा तु तं हन्मि सर्वथाऽद्य महाबलम्
akṛtvā svāmikāryaṃ tu nirvyāpāro yadi sthitaḥ ||
tasya vittaṃ samaśnāti sa yāti narakaṃ dhuvam
||78||अकृत्वा स्वामिकार्यं तु निर्व्यापारो यदि स्थितः ॥
तस्य वित्तं समश्नाति स याति नरकं धुवम्
yadi devādavadhyo'yaṃ tadā brahmāṇametya ca ||
nivedya tasmai tatsarvaṃ paścātsvasthasthitirbhavam
||79||यदि देवादवध्योऽयं तदा ब्रह्माणमेत्य च ॥
निवेद्य तस्मै तत्सर्वं पश्चात्स्वस्थस्थितिर्भवम्
ityuktvā dvijamāmaṃtrya sānugaḥ prayayau bhuvam ||
sa kālo mahiṣārūḍho daṇḍamudyamya bhīṣaṇam
||80||इत्युक्त्वा द्विजमामंत्र्य सानुगः प्रययौ भुवम् ॥
स कालो महिषारूढो दण्डमुद्यम्य भीषणम्
mṛtyurogajarādyaiśca pārṣadaiśca mahotkaṭaḥ ||
pañcāśatkoṭisaṃkhyākairyamadūtairvṛtastataḥ
||81||मृत्युरोगजराद्यैश्च पार्षदैश्च महोत्कटः ॥
पञ्चाशत्कोटिसंख्याकैर्यमदूतैर्वृतस्ततः
sa tūrṇaṃ tasya rājarṣe rurodha sakalāṃ purīm ||
śaṃkhaṃ dadhmau mahāghoraṃ sarvalokabhayaṃkaram
||82||स तूर्णं तस्य राजर्षे रुरोध सकलां पुरीम् ॥
शंखं दध्मौ महाघोरं सर्वलोकभयंकरम्
tacchutvā sa tu rājarṣi rjñātvā vaivasvataṃ yamam ||
sa sajjīkṛtasarvasvaḥ pattanānniryayau ruṣā
||83||तच्छुत्वा स तु राजर्षि र्ज्ञात्वा वैवस्वतं यमम् ॥
स सज्जीकृतसर्वस्वः पत्तनान्निर्ययौ रुषा
tayoryuddhamabhūttatra bhīṣaṇaṃ romaharṣaṇam ||
mṛtyuṃ kālaṃ tathā rogaṃ yamaṃ dūtapatiṃ tathā
||84||तयोर्युद्धमभूत्तत्र भीषणं रोमहर्षणम् ॥
मृत्युं कालं तथा रोगं यमं दूतपतिं तथा
jitvā kṣaṇena rājarṣirdrāvayāmāsa roṣataḥ ||
tataḥ kruddho yamo rājā svayamabhyetya taṃ ruṣā
||85||जित्वा क्षणेन राजर्षिर्द्रावयामास रोषतः ॥
ततः क्रुद्धो यमो राजा स्वयमभ्येत्य तं रुषा
yuyodha bahubhirbāṇaiḥ siṃhanādaṃ cakāra ha ||
cakarta rājā tasyā'pi kārmukaṃ viśikhaistribhiḥ
||86||युयोध बहुभिर्बाणैः सिंहनादं चकार ह ॥
चकर्त राजा तस्याऽपि कार्मुकं विशिखैस्त्रिभिः
punaścarmāsimādāya yamo haṃtumathā''gamat ||
taṃ dṛṣṭvā tu nṛpaḥ kruddhaḥ punaśchittvā'sicarmaṇī
||87||पुनश्चर्मासिमादाय यमो हंतुमथाऽऽगमत् ॥
तं दृष्ट्वा तु नृपः क्रुद्धः पुनश्छित्त्वाऽसिचर्मणी
nicakhāna lalāṭe ca śaraṃ kāloragaprabham ||
yamastenā''hataḥ kruddhastato daṃḍamupādade ||
brahmāstreṇa ca saṃmaṃtrya daṇḍaṃ tasmai mumoca ha
||88||निचखान ललाटे च शरं कालोरगप्रभम् ॥
यमस्तेनाऽऽहतः क्रुद्धस्ततो दंडमुपाददे ॥
ब्रह्मास्त्रेण च संमंत्र्य दण्डं तस्मै मुमोच ह
hāhākāro mahānāsījjanānāṃ paśyatāṃ tadā ||
tadā viṣṇuḥ svabhaktasya rakṣāyai prāhiṇodari
||89||हाहाकारो महानासीज्जनानां पश्यतां तदा ॥
तदा विष्णुः स्वभक्तस्य रक्षायै प्राहिणोदरि
viṣṇumuktaṃ tadā cakraṃ śīghramāgatya tadraṇe ||
yamadaṇḍena saṃyudhya tadbrahmāstraṃ nivārya ca
||90||विष्णुमुक्तं तदा चक्रं शीघ्रमागत्य तद्रणे ॥
यमदण्डेन संयुध्य तद्ब्रह्मास्त्रं निवार्य च
yamaṃ haṃtumathārebhe sahasrāraṃ mahādbhutam ||
devabhaktastato bhītastadā'stauccakramañjasā
||91||यमं हंतुमथारेभे सहस्रारं महाद्भुतम् ॥
देवभक्तस्ततो भीतस्तदाऽस्तौच्चक्रमञ्जसा
sahasrāra namaste'stu viṣṇupāṇivibhūṣaṇa ||
tvaṃ sarvalokarakṣāyai hariṇā ca dhṛtaṃ purā
||92||सहस्रार नमस्तेऽस्तु विष्णुपाणिविभूषण ॥
त्वं सर्वलोकरक्षायै हरिणा च धृतं पुरा
tvāṃ yāce'dya yamaṃ trātuṃ viṣṇubhaktaṃ mahābalam
||93||त्वां याचेऽद्य यमं त्रातुं विष्णुभक्तं महाबलम्
nṛṇāṃ devadruhāṃ kālastvameva hi na cā'paraḥ ||
tasmādenaṃ yamaṃ rakṣa kṛpāṃ kuru jagatpate
||94||नृणां देवद्रुहां कालस्त्वमेव हि न चाऽपरः ॥
तस्मादेनं यमं रक्ष कृपां कुरु जगत्पते
nṛpeṇaivaṃ stutaṃ cakraṃ yamaṃ hitvā nṛpāṃtikam ||
punaryayau mahārāja devānāṃ paśyatāṃ divi
||95||नृपेणैवं स्तुतं चक्रं यमं हित्वा नृपांतिकम् ॥
पुनर्ययौ महाराज देवानां पश्यतां दिवि
tato yamo'tinirviṇṇo brahmaṇaḥ sadanaṃ yayau ||
sa dadarśa samāsīnaṃ mūrtāmūrtajanairvṛtam
||96||ततो यमोऽतिनिर्विण्णो ब्रह्मणः सदनं ययौ ॥
स ददर्श समासीनं मूर्तामूर्तजनैर्वृतम्
dhuvāśrayaṃ jagadbījaṃ sarvalokapitāmaham ||
upāsyamānaṃ vibudhairlokapālairdigīśvaraiḥ
||97||धुवाश्रयं जगद्बीजं सर्वलोकपितामहम् ॥
उपास्यमानं विबुधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः
itihāsapurāṇādyairdevairvigrahasaṃsthitaiḥ ||
mūrtimadbhiḥ samudraiśca nadībhiśca sarovaraiḥ
||98||इतिहासपुराणाद्यैर्देवैर्विग्रहसंस्थितैः ॥
मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्च नदीभिश्च सरोवरैः
dehavadbhistathā vṛkṣairaśvatthādyairaśeṣitaiḥ ||
vāpīkūpataḍāgaiśca mūrtimadbhiśca parvataiḥ
||99||देहवद्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैरशेषितैः ॥
वापीकूपतडागैश्च मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः
ahorātraistathā pakṣairmāsaiḥ saṃvatsaraistathā ||
kalākāṣṭhā nimeṣaiśca ṛtubhiścā'yanairyugaiḥ
||100||अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैस्तथा ॥
कलाकाष्ठा निमेषैश्च ऋतुभिश्चाऽयनैर्युगैः
saṃkalpaiśca vikalpaiśca nimiṣonmeṣaṇaistathā ||
ṛkṣairyogaiśca karaṇaiḥ pūrṇimābhiḥ susaṃkṣayaiḥ
||101||संकल्पैश्च विकल्पैश्च निमिषोन्मेषणैस्तथा ॥
ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पूर्णिमाभिः सुसंक्षयैः
sukhairduḥkhairbhayaiścaiva lābhā'lābhairjayājayaiḥ ||
sattvena rajasā caiva tamasā ca samanvitam
||102||सुखैर्दुःखैर्भयैश्चैव लाभाऽलाभैर्जयाजयैः ॥
सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च समन्वितम्
śāṃtamūḍhā'tiprauḍhaiśca vikāraiḥ prākṛtairapi ||
vāyunā devadevena śleṣmapittādibhirvṛtam
||103||शांतमूढाऽतिप्रौढैश्च विकारैः प्राकृतैरपि ॥
वायुना देवदेवेन श्लेष्मपित्तादिभिर्वृतम्
teṣāṃ madhye'viśatsauriḥ savrīḍā ca vadhūryathā ||
vilokayandharāpṛṣṭhaṃ mlānavaktraṃ vyadarśayat
||104||तेषां मध्येऽविशत्सौरिः सव्रीडा च वधूर्यथा ॥
विलोकयन्धरापृष्ठं म्लानवक्त्रं व्यदर्शयत्
saṃpraviṣṭaṃ yamaṃ dṛṣṭvā sakāśasthaṃ sahānugam ||
vismitāste mithaḥ procuḥ kimarthaṃ bhāskaristviha
||105||संप्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकाशस्थं सहानुगम् ॥
विस्मितास्ते मिथः प्रोचुः किमर्थं भास्करिस्त्विह
saṃprāpto lokakartāraṃ draṣṭuṃ devaṃ pitāmaham ||
nirvyāpāraḥ kṣaṇamapi yo'yaṃ nāsti raveḥ sutaḥ
||106||संप्राप्तो लोककर्तारं द्रष्टुं देवं पितामहम् ॥
निर्व्यापारः क्षणमपि योऽयं नास्ति रवेः सुतः
so'yamabhyāgataḥ kasmātkaccitkṣemaṃ divaukasām ||
āścaryā'tiśayo'yaṃ ca saṃmārjitapaṭastvayam
||107||सोऽयमभ्यागतः कस्मात्कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ॥
आश्चर्याऽतिशयोऽयं च संमार्जितपटस्त्वयम्
lekhakastamanuprāpto dainyena mahatā'nvitaḥ ||
na kadācitpaṭo hyasya mārjito dharmabhīruṇā
||108||लेखकस्तमनुप्राप्तो दैन्येन महताऽन्वितः ॥
न कदाचित्पटो ह्यस्य मार्जितो धर्मभीरुणा
yanna dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā'pi tadihā'dya prapadyate ||
evamuccaratāṃ teṣāṃ bhūtānāṃ bhūtaśāsanaḥ ||
niṣpapātā'grato bhūmau brahmaṇo ravinaṃdanaḥ
||109||यन्न दृष्टं श्रुतं वाऽपि तदिहाऽद्य प्रपद्यते ॥
एवमुच्चरतां तेषां भूतानां भूतशासनः ॥
निष्पपाताऽग्रतो भूमौ ब्रह्मणो रविनंदनः
kṛttamūlo yathā śākhī trāhitrāhīti vai rudan ||
paribhūto'smi deveśa saṃmārjitapaṭaḥkṛtaḥ
||110||कृत्तमूलो यथा शाखी त्राहित्राहीति वै रुदन् ॥
परिभूतोऽस्मि देवेश संमार्जितपटःकृतः
tvayi nāthe na viphalaṃ paśyāmi kamalāsana
||111||त्वयि नाथे न विफलं पश्यामि कमलासन
evamuktvā hi niśceṣṭo babhūva nṛpasattama ||
tataḥ kolāhalaḥ śabdaḥ sabhāyāṃ samajāyata
||112||एवमुक्त्वा हि निश्चेष्टो बभूव नृपसत्तम ॥
ततः कोलाहलः शब्दः सभायां समजायत
yo hi khedayate martyānsarvānsthāvarajaṃgamān ||
sa vai rudati duḥkhārtaḥ kasmādvaivasvato yamaḥ
||134||यो हि खेदयते मर्त्यान्सर्वान्स्थावरजंगमान् ॥
स वै रुदति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः
janasaṃtāpakarttā yaḥ socirādyātyaśobhanam ||
nahi duṣkṛtakarttā hi naraḥ prāpnoti śobhanam
||114||जनसंतापकर्त्ता यः सोचिराद्यात्यशोभनम् ॥
नहि दुष्कृतकर्त्ता हि नरः प्राप्नोति शोभनम्
tato nivārayāmāsa vāyusteṣāṃ vacastadā ||
lokānāṃ samavetānāṃ mataṃ jñātvā sa vedhasaḥ
||115||ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा ॥
लोकानां समवेतानां मतं ज्ञात्वा स वेधसः
nivārya lokānmārtaṃḍi śanairutthāpayanmarut ||
bhujābhyāṃ śālapīnābhyāṃ lokasūtra udāradhīḥ
||116||निवार्य लोकान्मार्तंडि शनैरुत्थापयन्मरुत् ॥
भुजाभ्यां शालपीनाभ्यां लोकसूत्र उदारधीः
vihvalaṃ taṃ parāyattamāsane saṃnyaveśayat ||
āsanasthamuvācedaṃ vyomasūnū raveḥ sutam
||117||विह्वलं तं परायत्तमासने संन्यवेशयत् ॥
आसनस्थमुवाचेदं व्योमसूनू रवेः सुतम्
kena tvamabhibhūto'si kena sthānānnivāritaḥ ||
kenā'yaṃ mārjito deva paṭo lekhapaṭastava
||118||केन त्वमभिभूतोऽसि केन स्थानान्निवारितः ॥
केनाऽयं मार्जितो देव पटो लेखपटस्तव
brūhi sarvamaśeṣeṇa kuto haitostvamāgataḥ ||
yaḥ prabhustāta sarveṣāṃ sa te kartā mamā'pi ca ||
api kasmācca mārtaṃḍe duḥkhaṃ hṛdayasaṃsthitam
||119||ब्रूहि सर्वमशेषेण कुतो हैतोस्त्वमागतः ॥
यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता ममाऽपि च ॥
अपि कस्माच्च मार्तंडे दुःखं हृदयसंस्थितम्
sa evamuktaḥ śvasanena satyamādityasūnurvacanaṃ babhāṣe ||
vilokya vaktraṃ kuśaketusūnoḥ sagadgadaṃ cedamaho'tidīnam
||120||स एवमुक्तः श्वसनेन सत्यमादित्यसूनुर्वचनं बभाषे ॥
विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं चेदमहोऽतिदीनम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde kīrtimadvijayavarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||