daṃntilakohalamuktiprāptivṛttāntavarṇanam
vālmīke:pūrvajanmasya kathā "śrutakīrtiruvāca
vaiśākhadharmānakhilānihāmutra phalapradā ||
bhūyo'pi śṛṇvataścāsīttṛptirnā'dyāpi mānada
||1||वैशाखधर्मानखिलानिहामुत्र फलप्रदा ॥
भूयोऽपि शृण्वतश्चासीत्तृप्तिर्नाऽद्यापि मानद
yatra cākaitavo dharmo yatra viṣṇukathā śubhāḥ ||
tacchāstraṃ śṛṇvato naiva tṛptiḥ karṇarasāyanam
||2||यत्र चाकैतवो धर्मो यत्र विष्णुकथा शुभाः ॥
तच्छास्त्रं शृण्वतो नैव तृप्तिः कर्णरसायनम्
pūrvajanmakṛtaṃ puṇyaṃ diṣṭyā pāramupāgatam ||
ātithyavyapadeśena yadbhavāngṛhamāgataḥ
||3||पूर्वजन्मकृतं पुण्यं दिष्ट्या पारमुपागतम् ॥
आतिथ्यव्यपदेशेन यद्भवान्गृहमागतः
vaco'mṛtaṃ mukhāṃbhojaniḥsṛtaṃ paramādbhutam ||
pītvā tṛptaḥ pārameṣṭhyaṃ mokṣaṃ vā ca na kāmaye
||4||वचोऽमृतं मुखांभोजनिःसृतं परमाद्भुतम् ॥
पीत्वा तृप्तः पारमेष्ठ्यं मोक्षं वा च न कामये
tasmāttāneva dharmānme bhuktimuktipradāyakān ||
viṣṇuprītikarāndivyānbhūyo vistarato vada
||5||तस्मात्तानेव धर्मान्मे भुक्तिमुक्तिप्रदायकान् ॥
विष्णुप्रीतिकरान्दिव्यान्भूयो विस्तरतो वद
ityuktastu purā rājñā śrutadevo mahāyaśāḥ ||
saṃhṛṣṭā''tmā śubhāndharmānpunarvyāhartumārabhat
||6||इत्युक्तस्तु पुरा राज्ञा श्रुतदेवो महायशाः ॥
संहृष्टाऽऽत्मा शुभान्धर्मान्पुनर्व्याहर्तुमारभत्
"śrutadeva uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
vaiśākhadharmaviṣayāṃ bhāvitāṃ munibhirmuhuḥ
||7||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
वैशाखधर्मविषयां भावितां मुनिभिर्मुहुः
pampātīre dvijaḥ kaścicchaṃkhonāma mahāyaśāḥ ||
** gurau siṃhagate cāgānnadīṃ godāvarīṃ śubhām
||8||पम्पातीरे द्विजः कश्चिच्छंखोनाम महायशाः ॥
** गुरौ सिंहगते चागान्नदीं गोदावरीं शुभाम्
tīrtvā bhīmarathīṃ puṇyāṃ kāntāre kaṇṭakācale ||
nirjale nirjane ghore vaiśākhe tapakarṣitaḥ
||9||तीर्त्वा भीमरथीं पुण्यां कान्तारे कण्टकाचले ॥
निर्जले निर्जने घोरे वैशाखे तपकर्षितः
vṛkṣe copaviveśā'sau madhyāhnasamaye dvijaḥ ||
tadā kaściddurācāro vyādhaścāpadharaḥ śaṭhaḥ
||10||वृक्षे चोपविवेशाऽसौ मध्याह्नसमये द्विजः ॥
तदा कश्चिद्दुराचारो व्याधश्चापधरः शठः
nirghṛṇaḥ*sarvabhūteṣu kālāntaka ivā'paraḥ ||
taṃ kuṇḍaladharaṃ vipraṃ dīkṣitaṃ bhāskaropamam
||11||निर्घृणः*सर्वभूतेषु कालान्तक इवाऽपरः ॥
तं कुण्डलधरं विप्रं दीक्षितं भास्करोपमम्
dṛṣṭvā baddhvā sa jagrāha kuṇḍalādikamugradhīḥ ||
upānahau cacchatraṃ ca akṣamālāṃ kamaṇḍalum
||12||दृष्ट्वा बद्ध्वा स जग्राह कुण्डलादिकमुग्रधीः ॥
उपानहौ चच्छत्रं च अक्षमालां कमण्डलुम्
paścādvisṛjya taṃ vipraṃ gacchetyāha vimūḍhadhīḥ
||13||पश्चाद्विसृज्य तं विप्रं गच्छेत्याह विमूढधीः
tataḥ sa gacchanpathi śarkarā''vile sūryāṃśutapte jalavarjite khare ||
santaptapādastṛṇachādite sthale kvaciccacāropavasannūrdhvaretāḥ
||14||ततः स गच्छन्पथि शर्कराऽऽविले सूर्यांशुतप्ते जलवर्जिते खरे ॥
सन्तप्तपादस्तृणछादिते स्थले क्वचिच्चचारोपवसन्नूर्ध्वरेताः
sa vai drutaṃ sampatankvāpi tuṣyanhāheti vādī sa jagāma tūrṇam ||
dṛṣṭvā muniṃ khidyamānaṃ pṛthivyāṃ madhyaṃ gate pūṣṇi dayā babhūva
||15||स वै द्रुतं सम्पतन्क्वापि तुष्यन्हाहेति वादी स जगाम तूर्णम् ॥
दृष्ट्वा मुनिं खिद्यमानं पृथिव्यां मध्यं गते पूष्णि दया बभूव
vyādhasya dharmavimukhasya ca pāpabuddhestasmai dadāmi sukhadāṃ khalu pādarakṣām
||16||व्याधस्य धर्मविमुखस्य च पापबुद्धेस्तस्मै ददामि सुखदां खलु पादरक्षाम्
cauryeṇaiva svadharmeṇa yā gṛhītā vanāntare ||
tadīyameva tatsarvaṃ vyādhānāṃ dharmanirṇayaḥ ||
tasmādupānahau dāsye muhurduḥkhāpanuttaye
||17||चौर्येणैव स्वधर्मेण या गृहीता वनान्तरे ॥
तदीयमेव तत्सर्वं व्याधानां धर्मनिर्णयः ॥
तस्मादुपानहौ दास्ये मुहुर्दुःखापनुत्तये
tena śreyo bhavedyacca tadbhavenmama pāpinaḥ ||
jīrṇe copānahau dve ca vartete pādayormama ||
na tābhyāmasti me kṛtyaṃ tasmātte vai dadāmyaham
||18||तेन श्रेयो भवेद्यच्च तद्भवेन्मम पापिनः ॥
जीर्णे चोपानहौ द्वे च वर्तेते पादयोर्मम ॥
न ताभ्यामस्ति मे कृत्यं तस्मात्ते वै ददाम्यहम्
iti niścitya manasi tūrṇaṃ gatvā dadau ca te ||
śarkarātaptapādāya dvijavaryāya sīdate
||19||इति निश्चित्य मनसि तूर्णं गत्वा ददौ च ते ॥
शर्करातप्तपादाय द्विजवर्याय सीदते
upānahau gṛhītvā te nirvṛtiṃ ca parāṃ yayau ||
sukhī bhaveti taṃ vyādhamāśīrbhirabhinandya ca
||20||उपानहौ गृहीत्वा ते निर्वृतिं च परां ययौ ॥
सुखी भवेति तं व्याधमाशीर्भिरभिनन्द्य च
nūnaṃ supakvapuṇyo'yaṃ vaiśākhe dattavānamū ||
vyādhasyāpi ca durbuddheḥ prāyo viṣṇuḥ prasīdati
||21||नूनं सुपक्वपुण्योऽयं वैशाखे दत्तवानमू ॥
व्याधस्यापि च दुर्बुद्धेः प्रायो विष्णुः प्रसीदति
* sarvasyā''ptyā ca bhūyo'pi yatsukhaṃ tadabhūnmama ||
tato'bhiśrutya tadvākyaṃ kimetaditi vismitaḥ
||22||* सर्वस्याऽऽप्त्या च भूयोऽपि यत्सुखं तदभून्मम ॥
ततोऽभिश्रुत्य तद्वाक्यं किमेतदिति विस्मितः
vyājahāra punarvipraṃ brahmiṣṭhaṃ brahmavādinam ||
tvadīyaṃ tu mayā dattaṃ kathaṃ puṇyaṃ bhavenmama
||23||व्याजहार पुनर्विप्रं ब्रह्मिष्ठं ब्रह्मवादिनम् ॥
त्वदीयं तु मया दत्तं कथं पुण्यं भवेन्मम
praśaṃsasi ca vaiśākhaṃ haristuṣṭo bhavediti ||
etadācakṣva me brahmanko vaiśākhastu ko hariḥ
||24||प्रशंससि च वैशाखं हरिस्तुष्टो भवेदिति ॥
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्को वैशाखस्तु को हरिः
ko dharmaḥ kiṃ phalaṃ tasya śuśrūṣorme dayānidhe ||
iti vyādhavacaḥ śrutvā śaṃkhastuṣṭamanā abhūt
||25||को धर्मः किं फलं तस्य शुश्रूषोर्मे दयानिधे ॥
इति व्याधवचः श्रुत्वा शंखस्तुष्टमना अभूत्
praśaṃsansa ca vaiśākhaṃ punarvismitamānasaḥ ||
idānīṃ dattavānpādatrāṇe me lubdhakaḥ śaṭhaḥ
||26||प्रशंसन्स च वैशाखं पुनर्विस्मितमानसः ॥
इदानीं दत्तवान्पादत्राणे मे लुब्धकः शठः
yaddurbuddheśca vaiṣamyaṃ jātaṃ citramaho vata ||
sarveṣāmeva dharmāṇāṃ phalaṃ janmāṃtareṣu vai
||27||यद्दुर्बुद्धेश्च वैषम्यं जातं चित्रमहो वत ॥
सर्वेषामेव धर्माणां फलं जन्मांतरेषु वै
vaiśākhamāsadharmāṇāṃ phalaṃ sadyaḥ kṣaṇe nṛṇām ||
pāpācārasya drbuddhervyādhasyāpi durātmanaḥ
||28||वैशाखमासधर्माणां फलं सद्यः क्षणे नृणाम् ॥
पापाचारस्य दु्र्बुद्धेर्व्याधस्यापि दुरात्मनः
daivādupānahordānātsattvaśuddhirabhūdaho ||
yacca viṣṇoḥ priyaṃ karma yattatsantoṣanirmalam
||29||दैवादुपानहोर्दानात्सत्त्वशुद्धिरभूदहो ॥
यच्च विष्णोः प्रियं कर्म यत्तत्सन्तोषनिर्मलम्
tadeva dharmamityā hurmanvādyā dharmavittamāḥ ||
dharmā mādhavamāsīyāḥ priyā viṣṇoratīva te
||30||तदेव धर्ममित्या हुर्मन्वाद्या धर्मवित्तमाः ॥
धर्मा माधवमासीयाः प्रिया विष्णोरतीव ते
dharmairmādhavamāsīyairyathā tuṣyati keśavaḥ ||
na tathā sarvadānaiśca tapobhiśca mahāmakhaiḥ
||31||धर्मैर्माधवमासीयैर्यथा तुष्यति केशवः ॥
न तथा सर्वदानैश्च तपोभिश्च महामखैः
nānena sadṛśo dharmaḥ sarvadharmeṣu vidyate ||
mā gayāṃ yāṃtu mā gaṃgāṃ mā prayāgaṃ tu puṣkaram
||32||नानेन सदृशो धर्मः सर्वधर्मेषु विद्यते ॥
मा गयां यांतु मा गंगां मा प्रयागं तु पुष्करम्
mā kedāraṃ kurukṣetraṃ mā prabhāsaṃ syamantakam ||
mā godā mā ca kṛṣṇāṃ ca mā setuṃ mā marudvṛdham
||33||मा केदारं कुरुक्षेत्रं मा प्रभासं स्यमन्तकम् ॥
मा गोदा मा च कृष्णां च मा सेतुं मा मरुद्वृधम्
vaiśākhadharmamāhātmyaṃ śaṃsaṃtī ca kathā''pagā ||
tatra snātasya vai viṣṇuḥ sadyo hṛdyavarudhyate
||34||वैशाखधर्ममाहात्म्यं शंसंती च कथाऽऽपगा ॥
तत्र स्नातस्य वै विष्णुः सद्यो हृद्यवरुध्यते
māse mādhavasaṃjñe'sminyastvalpenaiva sādhyate ||
na tadbahuvyayairdānairna dharmairvā'pi vai makhaiḥ
||35||मासे माधवसंज्ञेऽस्मिन्यस्त्वल्पेनैव साध्यते ॥
न तद्बहुव्ययैर्दानैर्न धर्मैर्वाऽपि वै मखैः
māso'yaṃ mādhavonāma* vyādha puṇyavivarddhanaḥ ||
tasminmahyaṃ tvayā datte pāduke tāpanāśane
||36||मासोऽयं माधवोनाम* व्याध पुण्यविवर्द्धनः ॥
तस्मिन्मह्यं त्वया दत्ते पादुके तापनाशने
tena te pūrvakālīnaṃ puṇyaṃ pākamupāgatam ||
tuṣṭastu bhagavānprāyaḥ śreyo vyādhavidhāsyati
||37||तेन ते पूर्वकालीनं पुण्यं पाकमुपागतम् ॥
तुष्टस्तु भगवान्प्रायः श्रेयो व्याधविधास्यति
anyathā te kathaṃ bhūyādbuddhiretādṛśī śubhā ||
munāvevaṃ bruvāṇe ca mṛtyunā prerito balī
||38||अन्यथा ते कथं भूयाद्बुद्धिरेतादृशी शुभा ॥
मुनावेवं ब्रुवाणे च मृत्युना प्रेरितो बली
siṃho vyāghravadhārthāya prādravatkrodhavihvalaḥ ||
madhye dṛṣṭvā ca mātaṅgaṃ daivāddevena kalpitam
||39||सिंहो व्याघ्रवधार्थाय प्राद्रवत्क्रोधविह्वलः ॥
मध्ये दृष्ट्वा च मातङ्गं दैवाद्देवेन कल्पितम्
taṃ haṃtumudyato'gacchatpadākrāṃtaṃ vyavasthitam ||
tayoryuddhamabhūdrājansiṃhamātaṃgayorvane
||40||तं हंतुमुद्यतोऽगच्छत्पदाक्रांतं व्यवस्थितम् ॥
तयोर्युद्धमभूद्राजन्सिंहमातंगयोर्वने
śrāntau yuddhācca viratau nirīkṣantau ca tasthatuḥ ||
vyādhamuddiśya yaccoktaṃ muninā ca mahātmanā
||41||श्रान्तौ युद्धाच्च विरतौ निरीक्षन्तौ च तस्थतुः ॥
व्याधमुद्दिश्य यच्चोक्तं मुनिना च महात्मना
samastapātakadhvaṃsi daivācchuśruvatuśca tau ||
tenaiva māsamāhātmyaśravaṇenāmalāśayau
||42||समस्तपातकध्वंसि दैवाच्छुश्रुवतुश्च तौ ॥
तेनैव मासमाहात्म्यश्रवणेनामलाशयौ
śāpānmuktau ca tau dehātsadyo muktau divaṃ gatau ||
divyarūpadharau divyau divyagandhānulepanau
||43||शापान्मुक्तौ च तौ देहात्सद्यो मुक्तौ दिवं गतौ ॥
दिव्यरूपधरौ दिव्यौ दिव्यगन्धानुलेपनौ
divyaṃ vimānamārūḍhau divyanārīniṣevitau ||
sadyo'vanatamūrddhānau prāñjalī copatasthatuḥ
||44||दिव्यं विमानमारूढौ दिव्यनारीनिषेवितौ ॥
सद्योऽवनतमूर्द्धानौ प्राञ्जली चोपतस्थतुः
munīṃdro dharmavaktā ca vyādhamuddiśya vai pathi ||
tau dṛṣṭvā vismitaḥ prāha kau yuvāmiti niścalaḥ
||45||मुनींद्रो धर्मवक्ता च व्याधमुद्दिश्य वै पथि ॥
तौ दृष्ट्वा विस्मितः प्राह कौ युवामिति निश्चलः
duryonau tu kuto janma yuvayorvā kathaṃ mṛtiḥ ||
ahetorvipine cā'snmiparasparavadhodyatau
||46||दुर्योनौ तु कुतो जन्म युवयोर्वा कथं मृतिः ॥
अहेतोर्विपिने चाऽस्न्मिपरस्परवधोद्यतौ
etatsarvaṃ suvistārya samyagvadata me'naghau ||
ityuktau muninā tena vacaḥ pratyūcatuḥ punaḥ
||47||एतत्सर्वं सुविस्तार्य सम्यग्वदत मेऽनघौ ॥
इत्युक्तौ मुनिना तेन वचः प्रत्यूचतुः पुनः
mataṃgasya muneḥ putrau dantilaḥ kohalo'paraḥ ||
śāpadoṣeṇa tau jātau nāmnā dantilakohalau
||48||मतंगस्य मुनेः पुत्रौ दन्तिलः कोहलोऽपरः ॥
शापदोषेण तौ जातौ नाम्ना दन्तिलकोहलौ
rūpayauvanasaṃpannau sarvavidyāviśāradau ||
āvāmuddiśya provāca pitā dharmārthakovidaḥ
||49||रूपयौवनसंपन्नौ सर्वविद्याविशारदौ ॥
आवामुद्दिश्य प्रोवाच पिता धर्मार्थकोविदः
mataṃgonāma brahmarṣiḥ sarvadharmaviduttamaḥ ||
vaiśākhe māsi tanayau madhusūdanavallabhe
||50||मतंगोनाम ब्रह्मर्षिः सर्वधर्मविदुत्तमः ॥
वैशाखे मासि तनयौ मधुसूदनवल्लभे
prapāṃ kuruta mārge ca janānvījayataṃ kṣaṇam ||
mārge chāyā vidhattāṃ ca bhūryannaṃ śītalāṃbu ca
||51||प्रपां कुरुत मार्गे च जनान्वीजयतं क्षणम् ॥
मार्गे छाया विधत्तां च भूर्यन्नं शीतलांबु च
kurutaṃ snānamuṣasi tathaivārcayataṃ vibhum ||
kathāṃ ca śṛṇutaṃ nityaṃ yayā bandho nivartate
||52||कुरुतं स्नानमुषसि तथैवार्चयतं विभुम् ॥
कथां च शृणुतं नित्यं यया बन्धो निवर्तते
evaṃ ca bahubhirvākyairbodhitāvapi durmatī ||
kuddho'bhavaṃ dantilo'haṃ matto'haṃ kohalāhvayaḥ
||53||एवं च बहुभिर्वाक्यैर्बोधितावपि दुर्मती ॥
कुद्धोऽभवं दन्तिलोऽहं मत्तोऽहं कोहलाह्वयः
kruddhaḥ śaśāpa tau sadyaḥ pitā dharmeṣu lālasaḥ
||54||क्रुद्धः शशाप तौ सद्यः पिता धर्मेषु लालसः
putraṃ ca dharmavimukhaṃ bhāryāṃ cā'priyavādinīm ||
abrahmaṇyaṃ ca rājānaṃtyajetsadyo na cetpatet
||55||पुत्रं च धर्मविमुखं भार्यां चाऽप्रियवादिनीम् ॥
अब्रह्मण्यं च राजानंत्यजेत्सद्यो न चेत्पतेत्
dākṣiṇyādarthalobhādvā saṃsargaṃ ye prakurvate ||
te sarve narakaṃ yāṃti yāvadiṃdrāścaturdaśa ||
iti jñātvā śaśāpāvāṃ madakrodhapariplutau
||56||दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वा संसर्गं ये प्रकुर्वते ॥
ते सर्वे नरकं यांति यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥
इति ज्ञात्वा शशापावां मदक्रोधपरिप्लुतौ
kuddho'yaṃ daṃtilo bhūyātsiṃhaḥ krodhapariplutaḥ ||
mattastu kohalo bhūyānmatto mātaṃgayūthapaḥ
||57||कुद्धोऽयं दंतिलो भूयात्सिंहः क्रोधपरिप्लुतः ॥
मत्तस्तु कोहलो भूयान्मत्तो मातंगयूथपः
kṛtānutāpau paścāttu prārthayāvo vimocanam ||
āvābhyāṃ prārthito bhūyo viśāpaṃ ca dadaupitā
||58||कृतानुतापौ पश्चात्तु प्रार्थयावो विमोचनम् ॥
आवाभ्यां प्रार्थितो भूयो विशापं च ददौपिता
yuvāṃ prāpya ca duryoniṃ kiyatkālāntare'pi ca ||
saṃgamo bhavitā tatra parasparavadheṣiṇoḥ
||59||युवां प्राप्य च दुर्योनिं कियत्कालान्तरेऽपि च ॥
संगमो भविता तत्र परस्परवधेषिणोः
tasminneva hi samaye saṃvādo vyādhaśaṃkhayoḥ ||
vaiśākhadharmaviṣayo daivādvāṃ śravaṇe'pi ca
||60||तस्मिन्नेव हि समये संवादो व्याधशंखयोः ॥
वैशाखधर्मविषयो दैवाद्वां श्रवणेऽपि च
gamiṣyati kṣaṇādeva tasmānmuktirbhaviṣyati ||
śāpānmuktau pūrvameva rūpamāsthāya putrakau
||61||गमिष्यति क्षणादेव तस्मान्मुक्तिर्भविष्यति ॥
शापान्मुक्तौ पूर्वमेव रूपमास्थाय पुत्रकौ
māmeva prāpya vasataṃ nānyathā me vaco bhavet ||
iti śaptau ca guruṇā duryoniṃ prāpya durmatī
||62||मामेव प्राप्य वसतं नान्यथा मे वचो भवेत् ॥
इति शप्तौ च गुरुणा दुर्योनिं प्राप्य दुर्मती
prāpya daivātsaṃgatiṃ ca parasparavadhaiṣiṇau ||
saṃvādaṃ yuvayordivyaṃ śubhaṃ taṃ śuśruvāvahe
||63||प्राप्य दैवात्संगतिं च परस्परवधैषिणौ ॥
संवादं युवयोर्दिव्यं शुभं तं शुश्रुवावहे
tena sadyo vimuktiśca kṣaṇādevā''vayorabhūt ||
iti sarvaṃ samākhyāya praṇamya ca munīśvaram
||64||तेन सद्यो विमुक्तिश्च क्षणादेवाऽऽवयोरभूत् ॥
इति सर्वं समाख्याय प्रणम्य च मुनीश्वरम्
samāmaṃtryābhyanujñātau jagmatuḥ pituraṃtikam ||
tadevaṃ saṃpradṛśyāha munirvyādhaṃ dayānidhiḥ
||65||समामंत्र्याभ्यनुज्ञातौ जग्मतुः पितुरंतिकम् ॥
तदेवं संप्रदृश्याह मुनिर्व्याधं दयानिधिः
paśya vaiśākhamāhātmyaśravaṇasya phalaṃ mahat ||
muhūrtaśravaṇādeva tayormuktiḥ kare sthitā
||66||पश्य वैशाखमाहात्म्यश्रवणस्य फलं महत् ॥
मुहूर्तश्रवणादेव तयोर्मुक्तिः करे स्थिता
iti bruvāṇaṃ munipuṃgavaṃ taṃ dayānidhiṃ niḥspṛhamagryabuddhim ||
viśuddhasattvaṃ sukṛtaikapātraṃ sa nyastaśastraḥ punarāha vyādhaḥ
||67||इति ब्रुवाणं मुनिपुंगवं तं दयानिधिं निःस्पृहमग्र्यबुद्धिम् ॥
विशुद्धसत्त्वं सुकृतैकपात्रं स न्यस्तशस्त्रः पुनराह व्याधः
_____________________________
||68||_____________________________
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde daṃntilakohalamuktiprāptivṛttāntavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||