kumārotpattikathanam
maithila uvāca
tasya dagdhasya kāmasya kasmājjanmā'bhavadvibho ||
kiṃ duḥkhamabhavattasminkarmaṇaḥ saha laṃghanāt
||1||तस्य दग्धस्य कामस्य कस्माज्जन्माऽभवद्विभो ॥
किं दुःखमभवत्तस्मिन्कर्मणः सह लंघनात्
etadācakṣva me brahmañcchrotu kautūhalaṃ hi me ||
śrutadeva uvāca ||
kumārajanma vakṣyāmi śravaṇātpāpanāśanam
||2||एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्च्छ्रोतु कौतूहलं हि मे ॥
श्रुतदेव उवाच ॥
कुमारजन्म वक्ष्यामि श्रवणात्पापनाशनम्
yaśasyaṃ putradaṃ dharmyaṃ sarvarogavināśanam ||
śaṃbhunā tu hate kāme tatpatnī ratisaṃjñikā
||3||यशस्यं पुत्रदं धर्म्यं सर्वरोगविनाशनम् ॥
शंभुना तु हते कामे तत्पत्नी रतिसंज्ञिका
mumoha purato dṛṣṭvā patiṃ bhasmāvaśeṣitam ||
jātasaṃjñā muhūrtena vilalāpa ca citradhā
||4||मुमोह पुरतो दृष्ट्वा पतिं भस्मावशेषितम् ॥
जातसंज्ञा मुहूर्तेन विललाप च चित्रधा
yadvilāpādvanaṃ cāpi samaduḥkhamabhūttadā ||
taccitāgnau svakāyaṃ tu tyaktukāmā ca mādhavam
||5||यद्विलापाद्वनं चापि समदुःखमभूत्तदा ॥
तच्चिताग्नौ स्वकायं तु त्यक्तुकामा च माधवम्
patyuḥ sakhāyaṃ sasmāra kartuṃ tātkālikīṃ kriyām ||
sa āgataścitiṃ karttuṃ vīrapatnyā mahāprabhuḥ
||6||पत्युः सखायं सस्मार कर्तुं तात्कालिकीं क्रियाम् ॥
स आगतश्चितिं कर्त्तुं वीरपत्न्या महाप्रभुः
sa tu trastaḥ sakhīṃ dṛṣṭvā kṣaṇaṃ mūrcchāparo'bhavat ||
ratiṃ tu sāntvayāmāsa sāntvairbahuvidhairapi
||7||स तु त्रस्तः सखीं दृष्ट्वा क्षणं मूर्च्छापरोऽभवत् ॥
रतिं तु सान्त्वयामास सान्त्वैर्बहुविधैरपि
putratulyo'smi te bhadre sthite mayi ca nā'rhasi ||
kāyaṃ tyaktuṃ dharmahetumityādyairbahudhā'pi sā
||8||पुत्रतुल्योऽस्मि ते भद्रे स्थिते मयि च नाऽर्हसि ॥
कायं त्यक्तुं धर्महेतुमित्याद्यैर्बहुधाऽपि सा
naiva sthātuṃ manaścakre tena saṃstabhitā ratiḥ ||
dṛṣṭvā dārḍhyaṃ vasanto'pi citiṃ cakre sarittaṭe
||9||नैव स्थातुं मनश्चक्रे तेन संस्तभिता रतिः ॥
दृष्ट्वा दार्ढ्यं वसन्तोऽपि चितिं चक्रे सरित्तटे
sā'vagāhya dyunadyāṃ ca kṛtvā kāryāṇi sarvaśaḥ ||
sanniyamyendriyagrāmaṃ niveśyātmani vai manaḥ
||10||साऽवगाह्य द्युनद्यां च कृत्वा कार्याणि सर्वशः ॥
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निवेश्यात्मनि वै मनः
citimāroḍhumārebhe tato jātā'śarīravāk ||
mā praveśaya kalyāṇi vahniṃ patiparāyaṇā
||11||चितिमारोढुमारेभे ततो जाताऽशरीरवाक् ॥
मा प्रवेशय कल्याणि वह्निं पतिपरायणा
bhaviṣyati ca te patyurharādviṣṇośca yādavāt ||
janmadvayaṃ krameṇaiva tatra cottarajanmani
||12||भविष्यति च ते पत्युर्हराद्विष्णोश्च यादवात् ॥
जन्मद्वयं क्रमेणैव तत्र चोत्तरजन्मनि
bhaiṣmyāṃ kṛṣṇānmahāviṣṇoḥ pradyumnākhyo bhaviṣyati ||
vasiṣyasi tvaṃ ca śāpādbrahmaṇaḥ śaṃbarālaye
||13||भैष्म्यां कृष्णान्महाविष्णोः प्रद्युम्नाख्यो भविष्यति ॥
वसिष्यसि त्वं च शापाद्ब्रह्मणः शंबरालये
pradyumnākhyena te patyā saṃgatiśca bhaviṣyati ||
ityuktvā virarāmā'tha vāṇī cā''kāśagocarā
||14||प्रद्युम्नाख्येन ते पत्या संगतिश्च भविष्यति ॥
इत्युक्त्वा विररामाऽथ वाणी चाऽऽकाशगोचरा
śrutvā tāṃ tu nivṛttā'bhūnmaraṇe kṛtaniścayā ||
tato devāḥ samājagmuḥ svārthe kāme hate harāt
||15||श्रुत्वा तां तु निवृत्ताऽभून्मरणे कृतनिश्चया ॥
ततो देवाः समाजग्मुः स्वार्थे कामे हते हरात्
ratyā kṛtaṃ prapaśyanto gurvindrāgnipurogamāḥ ||
tāṃ te nivartayāmāsurvareṇa mahatā satīm
||16||रत्या कृतं प्रपश्यन्तो गुर्विन्द्राग्निपुरोगमाः ॥
तां ते निवर्तयामासुर्वरेण महता सतीम्
anaṃgo'pi bhavetsā'ṅgo mṛta evā'kṣigo bhavet ||
iti tāṃ tu vinirvartya dharmaṃ copadideśire
||17||अनंगोऽपि भवेत्साऽङ्गो मृत एवाऽक्षिगो भवेत् ॥
इति तां तु विनिर्वर्त्य धर्मं चोपदिदेशिरे
pūrvakalpe tvayaṃ rājā suṃdarākhyo mahāprabhuḥ ||
tvameva patnī tatrā'pi rajaḥsaṃkarakāriṇī
||18||पूर्वकल्पे त्वयं राजा सुंदराख्यो महाप्रभुः ॥
त्वमेव पत्नी तत्राऽपि रजःसंकरकारिणी
teneyañca daśābhūtte kurvidānīṃ ca niṣkṛtīm ||
maṃdākinyāṃ tu vaiśākhe prātaḥsnānaṃ tadā kuru
||19||तेनेयञ्च दशाभूत्ते कुर्विदानीं च निष्कृतीम् ॥
मंदाकिन्यां तु वैशाखे प्रातःस्नानं तदा कुरु
madhusūdanamabhyarcya kathāṃ divyāṃ tathā śṛṇu ||
aśūnyaśayanaṃ nāma vratamārabha bhāmini
||20||मधुसूदनमभ्यर्च्य कथां दिव्यां तथा शृणु ॥
अशून्यशयनं नाम व्रतमारभ भामिनि
dharmeṇā'nena te bhadre vratenā'pi ca mādhave ||
nūnaṃ ta bhavitā patyurupalabdhirna saṃśayaḥ
||21||धर्मेणाऽनेन ते भद्रे व्रतेनाऽपि च माधवे ॥
नूनं त भविता पत्युरुपलब्धिर्न संशयः
iti tasyai varaṃ dattvā devā jagmuryathā''gatāḥ ||
tathā kṛcchrānnivṛttā sā devī kāmasatī tathā
||22||इति तस्यै वरं दत्त्वा देवा जग्मुर्यथाऽऽगताः ॥
तथा कृच्छ्रान्निवृत्ता सा देवी कामसती तथा
gaṃgā'vagāhanaṃ cakre meṣasaṃsthe divākare ||
aśūnyaśayanaṃ nāma vrataṃ cā'pi mahāmanāḥ
||23||गंगाऽवगाहनं चक्रे मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
अशून्यशयनं नाम व्रतं चाऽपि महामनाः
tena puṇyaprabhāvena sadyaḥ kāmo'kṣigocaraḥ ||
abhūttasyai mahārāja loke cāvārya vīryavān
||24||तेन पुण्यप्रभावेन सद्यः कामोऽक्षिगोचरः ॥
अभूत्तस्यै महाराज लोके चावार्य वीर्यवान्
pūrvakalpe'pyayamapi rājā dharmaparāyaṇaḥ ||
vaiśākhoktānmahādharmānnākarottena vai smaraḥ
||25||पूर्वकल्पेऽप्ययमपि राजा धर्मपरायणः ॥
वैशाखोक्तान्महाधर्मान्नाकरोत्तेन वै स्मरः
dehahāniṃ prapede'sau putro'pi paramātmanaḥ ||
vṛthā nīte tu vaiśākhe meṣasaṃsthe divākare
||26||देहहानिं प्रपेदेऽसौ पुत्रोऽपि परमात्मनः ॥
वृथा नीते तु वैशाखे मेषसंस्थे दिवाकरे
avastheyaṃ ca devānāṃ manuṣyāṇāṃ tu kā kathā ||
tryaṃbakeṃ'tarhite paścānnirāśā girikanyakā
||27||अवस्थेयं च देवानां मनुष्याणां तु का कथा ॥
त्र्यंबकेंऽतर्हिते पश्चान्निराशा गिरिकन्यका
tūṣṇīṃ sthitāṃ tadā bhrāṃtāṃ tāṃ dṛṣṭvā himavāngiriḥ ||
cakitaḥ svagṛhaṃ ninye dorbhyāṃ tāṃ parirabhya ca
||28||तूष्णीं स्थितां तदा भ्रांतां तां दृष्ट्वा हिमवान्गिरिः ॥
चकितः स्वगृहं निन्ये दोर्भ्यां तां परिरभ्य च
rūpaudāryaguṇāndṛṣṭvā harasyaiva mahātmanaḥ ||
sa eva me patirbhūyāditi tanniṣṭhamānasā
||29||रूपौदार्यगुणान्दृष्ट्वा हरस्यैव महात्मनः ॥
स एव मे पतिर्भूयादिति तन्निष्ठमानसा
gaṃgopakūlamāpede tapastaptuṃ dhṛtavratā ||
nivāritā'pi sā devī pitrā mātrā svakairjanaiḥ
||30||गंगोपकूलमापेदे तपस्तप्तुं धृतव्रता ॥
निवारिताऽपि सा देवी पित्रा मात्रा स्वकैर्जनैः
arcayantī mahāliṃgaṃ nirāhārā jaṭādharā ||
divyavarṣasahasrānte pratyakṣo'bhūnmaheśvaraḥ
||31||अर्चयन्ती महालिंगं निराहारा जटाधरा ॥
दिव्यवर्षसहस्रान्ते प्रत्यक्षोऽभून्महेश्वरः
bhūtvā varṇyapi sāyāhne parṇaśālāmukhe vibhuḥ ||
svaniṣṭhamanaso dārḍhyaṃ vākyairnānāvidhairapi
||32||भूत्वा वर्ण्यपि सायाह्ने पर्णशालामुखे विभुः ॥
स्वनिष्ठमनसो दार्ढ्यं वाक्यैर्नानाविधैरपि
jñātvā varādaraṃ bhadre varayeti mahāprabhuḥ ||
sā vavre'tha patiṃ rudraṃ tvaṃ bhaveti varānanā
||33||ज्ञात्वा वरादरं भद्रे वरयेति महाप्रभुः ॥
सा वव्रेऽथ पतिं रुद्रं त्वं भवेति वरानना
sa tathaiva varaṃ dattvā ṛṣīnsasmāra sapta ca ||
ājagmuste'pi munayaḥ sthitāḥ prāñjalayaḥ puraḥ
||34||स तथैव वरं दत्त्वा ऋषीन्सस्मार सप्त च ॥
आजग्मुस्तेऽपि मुनयः स्थिताः प्राञ्जलयः पुरः
ṛṣīṇāṃ jñāpayāmāsa kanyāṃ praṣṭuṃ himālayam ||
tathā''diṣṭā bhagavatā kanyārthaṃ himavadgṛham
||35||ऋषीणां ज्ञापयामास कन्यां प्रष्टुं हिमालयम् ॥
तथाऽऽदिष्टा भगवता कन्यार्थं हिमवद्गृहम्
prāpurvihāyasā sarve dyotayanto diśo daśa ||
pratyujjagāma sa giriḥ saptaitānbrahmavittamān
||36||प्रापुर्विहायसा सर्वे द्योतयन्तो दिशो दश ॥
प्रत्युज्जगाम स गिरिः सप्तैतान्ब्रह्मवित्तमान्
saṃpūjya vidhivatsarvānsukhāsīnānapṛcchata ||
dhanyo'smi kṛtakṛtyo'smi yadbhavato gṛhā''gatāḥ
||37||संपूज्य विधिवत्सर्वान्सुखासीनानपृच्छत ॥
धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि यद्भवतो गृहाऽऽगताः
bhavadāgamanaṃ manye mama janmaphalaṃ tviti ||
na kṛtyaṃ vidyate'smābhiḥ pūrṇārthānāṃ mahātmanām
||38||भवदागमनं मन्ये मम जन्मफलं त्विति ॥
न कृत्यं विद्यतेऽस्माभिः पूर्णार्थानां महात्मनाम्
tathā'pi brūta kāryaṃ vo yatkartavyaṃ mayā'dhunā ||
ityuktāste tathā procurhimavaṃtaṃ mahāgirim
||39||तथाऽपि ब्रूत कार्यं वो यत्कर्तव्यं मयाऽधुना ॥
इत्युक्तास्ते तथा प्रोचुर्हिमवंतं महागिरिम्
tvayā svasadṛśaṃ vākyamuktaṃ giripate dṛḍham ||
asmadāgamane hetuṃ vakṣyāmaste mahodaye
||40||त्वया स्वसदृशं वाक्यमुक्तं गिरिपते दृढम् ॥
अस्मदागमने हेतुं वक्ष्यामस्ते महोदये
kanyā te pārvatī nāma pūrvaṃ dakṣātmajā satī ||
jātā tava kumārī yā yajñe tyaktakalevarā
||41||कन्या ते पार्वती नाम पूर्वं दक्षात्मजा सती ॥
जाता तव कुमारी या यज्ञे त्यक्तकलेवरा
asyāḥ pāṇigrahe dakṣaḥ śaṃbhurnā'nyo jagattraye ||
deyā sā śaṃbhave devī bhavatā''naṃtyamicchatā
||42||अस्याः पाणिग्रहे दक्षः शंभुर्नाऽन्यो जगत्त्रये ॥
देया सा शंभवे देवी भवताऽऽनंत्यमिच्छता
pūrvajanmasahasreṣu bhavatā sukṛtaṃ kṛtam ||
idānīṃ tava diṣṭyā tu paripākamupāgatam
||43||पूर्वजन्मसहस्रेषु भवता सुकृतं कृतम् ॥
इदानीं तव दिष्ट्या तु परिपाकमुपागतम्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā saṃhṛṣṭā''tmā mahāgiriḥ ||
vyājahāra punarvākyaṃ putrī valkaladhāriṇī
||44||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संहृष्टाऽऽत्मा महागिरिः ॥
व्याजहार पुनर्वाक्यं पुत्री वल्कलधारिणी
gaṃgātīre nirāhārā tapastapati duścaram ||
kāṅkṣamāṇā patiṃ śaṃbhuṃ tasyā iṣṭamidaṃ tviti
||45||गंगातीरे निराहारा तपस्तपति दुश्चरम् ॥
काङ्क्षमाणा पतिं शंभुं तस्या इष्टमिदं त्विति
dattā kanyā mayā tasmai tryaṃbakāya mahātmane ||
śīghraṃ gatvā bhavaṃtastu yatra śambhurmahāprabhuḥ
||46||दत्ता कन्या मया तस्मै त्र्यंबकाय महात्मने ॥
शीघ्रं गत्वा भवंतस्तु यत्र शम्भुर्महाप्रभुः
prītyā himavatā dattāṃ gṛhāṇeti nivedya ca ||
bhavaṃta eva kurvaṃtu caitadvaivāhikīṃ kriyām
||47||प्रीत्या हिमवता दत्तां गृहाणेति निवेद्य च ॥
भवंत एव कुर्वंतु चैतद्वैवाहिकीं क्रियाम्
ityuktāste himavatā tamāmaṃtrya śivaṃ yayuḥ ||
lakṣmyādyā yoṣitaḥ sarvā viṣṇvādyā devatā api
||48||इत्युक्तास्ते हिमवता तमामंत्र्य शिवं ययुः ॥
लक्ष्म्याद्या योषितः सर्वा विष्ण्वाद्या देवता अपि
ṣaṇmātaro'tha munayo draṣṭuṃ jagmurmahotsavam ||
śivaḥ sarvāmaragaṇairmunibhirmātṛbhistathā
||49||षण्मातरोऽथ मुनयो द्रष्टुं जग्मुर्महोत्सवम् ॥
शिवः सर्वामरगणैर्मुनिभिर्मातृभिस्तथा
anvito vṛṣabhārūḍhaḥ pramathānāṃ gaṇairvṛtaḥ ||
bherīśaṃkhamṛdaṃgādyaiḥ kāhalīpaṭahādikaiḥ
||50||अन्वितो वृषभारूढः प्रमथानां गणैर्वृतः ॥
भेरीशंखमृदंगाद्यैः काहलीपटहादिकैः
brahmaghoṣairbaṃdibhiśca prāviśaddhimavatpurīm ||
sumuhūrte śubhe lagne śubhagrahanirīkṣite
||51||ब्रह्मघोषैर्बंदिभिश्च प्राविशद्धिमवत्पुरीम् ॥
सुमुहूर्ते शुभे लग्ने शुभग्रहनिरीक्षिते
vivāhamakarocchailaḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
mahotsavastadā cā''sīttrilokyāṃ prāṇināṃ nṛpa
||52||विवाहमकरोच्छैलः प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
महोत्सवस्तदा चाऽऽसीत्त्रिलोक्यां प्राणिनां नृप
mahotsave nivṛtte tu śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ ||
reme svacchaṃdayā devyā lokadharmānanuvrataḥ
||53||महोत्सवे निवृत्ते तु शंकरो लोकशंकरः ॥
रेमे स्वच्छंदया देव्या लोकधर्माननुव्रतः
ṛddhimaddhimavadgehe deveṃdrabhavanopame ||
śarvaryāṃ naṃdinītīre vanarājiṣu śaṃkaraḥ
||54||ऋद्धिमद्धिमवद्गेहे देवेंद्रभवनोपमे ॥
शर्वर्यां नंदिनीतीरे वनराजिषु शंकरः
mattālidvijasannādamayūraravamaṃḍite ||
divyavarṣasahasrāṇi reme svacchaṃdayā vibhuḥ
||55||मत्तालिद्विजसन्नादमयूररवमंडिते ॥
दिव्यवर्षसहस्राणि रेमे स्वच्छंदया विभुः
strīṇāmiṃdravarābhāvāttasminkāle nṛpottama ||
puṃsaḥ saṃgātpunargarbho nārīṇāṃ sravati dhuvam
||56||स्त्रीणामिंद्रवराभावात्तस्मिन्काले नृपोत्तम ॥
पुंसः संगात्पुनर्गर्भो नारीणां स्रवति धुवम्
pratyahaṃ ramaṇāddevyāṃ nābhūdgarbho harādbata ||
devānāmabhavaccintā putrālābhādvarādvibho
||57||प्रत्यहं रमणाद्देव्यां नाभूद्गर्भो हराद्बत ॥
देवानामभवच्चिन्ता पुत्रालाभाद्वराद्विभो
sarve saṃgatya saṃmaṃtrya mitha evaṃ babhāṣire ||
kāmīvā'bhūdratau nityaṃ sakto devyā haraḥ svarāṭ
||58||सर्वे संगत्य संमंत्र्य मिथ एवं बभाषिरे ॥
कामीवाऽभूद्रतौ नित्यं सक्तो देव्या हरः स्वराट्
nā'smākaṃ siddhyate kāryaṃ nityaṃ garbhasya saṃsravāt ||
punā ratiryathā nā'bhūttathā'smābhirvidhīyatām
||59||नाऽस्माकं सिद्ध्यते कार्यं नित्यं गर्भस्य संस्रवात् ॥
पुना रतिर्यथा नाऽभूत्तथाऽस्माभिर्विधीयताम्
mitha evaṃ tu saṃbhāṣya vyacinvankṣaṇamatra te ||
agniṃ kṛtye viniścitya hyūcurmānapuraḥsaram
||60||मिथ एवं तु संभाष्य व्यचिन्वन्क्षणमत्र ते ॥
अग्निं कृत्ये विनिश्चित्य ह्यूचुर्मानपुरःसरम्
agne mukhaṃ tvaṃ devānāṃ tvaṃ bandhurgatireva ca ||
idānīmapi gaccha tvaṃ ramate yatra vai haraḥ
||61||अग्ने मुखं त्वं देवानां त्वं बन्धुर्गतिरेव च ॥
इदानीमपि गच्छ त्वं रमते यत्र वै हरः
ratyante darśayā''tmānaṃ punā ratiryathā na vai ||
tvāṃ dṛṣṭvā vrīḍitā devī tataścāpasareddhruvam
||62||रत्यन्ते दर्शयाऽऽत्मानं पुना रतिर्यथा न वै ॥
त्वां दृष्ट्वा व्रीडिता देवी ततश्चापसरेद्ध्रुवम्
śiṣyo bhūtvā tu ratyante pṛccha tattvaṃ smarāntakam ||
tattvasampraśnavyājena kālaṃ bahu naya prabho
||63||शिष्यो भूत्वा तु रत्यन्ते पृच्छ तत्त्वं स्मरान्तकम् ॥
तत्त्वसम्प्रश्नव्याजेन कालं बहु नय प्रभो
bahukāle gate devī kumāraṃ prasaviṣyati ||
devairevaṃ prārthito'gniromityuktvā haraṃ yayau
||64||बहुकाले गते देवी कुमारं प्रसविष्यति ॥
देवैरेवं प्रार्थितोऽग्निरोमित्युक्त्वा हरं ययौ
vīryotsargātpūrvameva gato vahnī ratāṃtare ||
taṃ dṛṣṭvā vrīḍitā devī vivastrā vimanā yayau
||65||वीर्योत्सर्गात्पूर्वमेव गतो वह्नी रतांतरे ॥
तं दृष्ट्वा व्रीडिता देवी विवस्त्रा विमना ययौ
rati vihāya tvarayā tato rudro'tikopitaḥ ||
vahniṃ prāha gṛhāṇedamabhisṛṣṭaṃ tu durmate
||66||रति विहाय त्वरया ततो रुद्रोऽतिकोपितः ॥
वह्निं प्राह गृहाणेदमभिसृष्टं तु दुर्मते
madvīryaṃ duḥsahaṃ pāpa ratau vighnastvayā'bhavat ||
utsṛjāmi ca madvīryaṃ tvanmukhe havyavāhana
||67||मद्वीर्यं दुःसहं पाप रतौ विघ्नस्त्वयाऽभवत् ॥
उत्सृजामि च मद्वीर्यं त्वन्मुखे हव्यवाहन
ityuktvotsṛṣṭavānvīryaṃ havyavāhamukhe haraḥ ||
taddhṛtvā dahyamānaḥ sansvodare vīryamulbaṇam
||68||इत्युक्त्वोत्सृष्टवान्वीर्यं हव्यवाहमुखे हरः ॥
तद्धृत्वा दह्यमानः सन्स्वोदरे वीर्यमुल्बणम्
ciṃtayāno yayau dhāma devānāṃ yajñapūruṣaḥ ||
kathaṃcitprāṇato mukto devebhyastannyavedayat
||69||चिंतयानो ययौ धाम देवानां यज्ञपूरुषः ॥
कथंचित्प्राणतो मुक्तो देवेभ्यस्तन्न्यवेदयत्
devā vahnīritaṃ śrutvā harṣaśokau samāyayuḥ ||
sthitaṃ vīryamiti hrādaṃ kathaṃ tu prasavo bhavet
||70||देवा वह्नीरितं श्रुत्वा हर्षशोकौ समाययुः ॥
स्थितं वीर्यमिति ह्रादं कथं तु प्रसवो भवेत्
iti duḥkhaṃ tadā cā''sīdvahneḥ kukṣau tu śāṃbhavam ||
vavṛdhe teja ākṣiptaṃ daśa māsā gatāstadā
||71||इति दुःखं तदा चाऽऽसीद्वह्नेः कुक्षौ तु शांभवम् ॥
ववृधे तेज आक्षिप्तं दश मासा गतास्तदा
nā'paśyatprasavopāyaṃ bahuduḥkhaparāyaṇaḥ ||
devānvai śaraṇaṃ prāpa garbhamocanahetave
||72||नाऽपश्यत्प्रसवोपायं बहुदुःखपरायणः ॥
देवान्वै शरणं प्राप गर्भमोचनहेतवे
te devā vahninā sākaṃ prāpurgaṃgāṃ yaśasvinīm ||
gaṃgā stotreṇa te stutyā prārthayāmāsuraṃjasā
||73||ते देवा वह्निना साकं प्रापुर्गंगां यशस्विनीम् ॥
गंगा स्तोत्रेण ते स्तुत्या प्रार्थयामासुरंजसा
tvaṃ mātā sarvadevānāṃ tvameva jagatāṃ patiḥ ||
devatārthaṃ tu tvaṃ bhadre dhatsva tejastu śāṃbhavam
||74||त्वं माता सर्वदेवानां त्वमेव जगतां पतिः ॥
देवतार्थं तु त्वं भद्रे धत्स्व तेजस्तु शांभवम्
tadvahnervarddhate garbho nāstrītvātprasavo'sya ca ||
tasmādenaṃ ca naḥ sarvānsamuddhara dayāṃ kuru
||75||तद्वह्नेर्वर्द्धते गर्भो नास्त्रीत्वात्प्रसवोऽस्य च ॥
तस्मादेनं च नः सर्वान्समुद्धर दयां कुरु
ityevaṃ prārthitā devī tathāstviti vaco'bravīt ||
devāstu vahnaye prāhurmaṃtraṃ garbhavimocanam
||76||इत्येवं प्रार्थिता देवी तथास्त्विति वचोऽब्रवीत् ॥
देवास्तु वह्नये प्राहुर्मंत्रं गर्भविमोचनम्
tanmaṃtrādgarbhamākṛṣya vyasṛjaddhavyavāhanaḥ ||
gaṃgāyāṃ śāṃbhavaṃ tejo bhāsvallokasuduḥsaham
||77||तन्मंत्राद्गर्भमाकृष्य व्यसृजद्धव्यवाहनः ॥
गंगायां शांभवं तेजो भास्वल्लोकसुदुःसहम्
sā coḍhvā katicinmāsānna śaśāka tataḥ param ||
nirjalā tatprabhāveṇa sphuṭadraktakalevarā
||78||सा चोढ्वा कतिचिन्मासान्न शशाक ततः परम् ॥
निर्जला तत्प्रभावेण स्फुटद्रक्तकलेवरा
bahuduḥkhā''kulā devī pātivratyaprabhāvataḥ ||
ujjahāra svodarasthaṃ garbhaṃ lokaikapāvanī
||79||बहुदुःखाऽऽकुला देवी पातिव्रत्यप्रभावतः ॥
उज्जहार स्वोदरस्थं गर्भं लोकैकपावनी
śarakāṃḍe tu cikṣepa dahyamānaṃ samantataḥ ||
śarakāṃḍaistu saṃbhinnaḥ ṣoḍhā bhinno babhūva ha
||80||शरकांडे तु चिक्षेप दह्यमानं समन्ततः ॥
शरकांडैस्तु संभिन्नः षोढा भिन्नो बभूव ह
ṣaṭkṛ'ttikāḥ samājagmurbrahmaṇā coditāstadā ||
śarakāṃḍe vinirbhinnaṃ ṣoḍhā saṃdhāya śāṃbhavam
||61||षट्कृऽत्तिकाः समाजग्मुर्ब्रह्मणा चोदितास्तदा ॥
शरकांडे विनिर्भिन्नं षोढा संधाय शांभवम्
ṣaṇmukhaṃ puruṣaṃ kṛtvā tvekadehamiti sphuṭam ||
kṛttikā vidhinā''jñaptāstaṃ tathā cakrire dṛḍham
||82||षण्मुखं पुरुषं कृत्वा त्वेकदेहमिति स्फुटम् ॥
कृत्तिका विधिनाऽऽज्ञप्तास्तं तथा चक्रिरे दृढम्
taddehaṃ puruṣākāraṃ ṣaṇmukhaṃ śarakāṃḍagam ||
arakṣyamāṇamevāsīccharakāṃḍeṣu vai ciram
||83||तद्देहं पुरुषाकारं षण्मुखं शरकांडगम् ॥
अरक्ष्यमाणमेवासीच्छरकांडेषु वै चिरम्
ekadā vṛṣabhā'rūḍhau pārvatīparameśvarau ||
śrīśailaṃ gaṃtumanasau tatsthalaṃ parijagmatuḥ
||84||एकदा वृषभाऽरूढौ पार्वतीपरमेश्वरौ ॥
श्रीशैलं गंतुमनसौ तत्स्थलं परिजग्मतुः
tadāsītpārvatī devī sadyaḥ snutapayodharā ||
vismitā cāvadadrudraṃ snutau kasmātpayodharau
||85||तदासीत्पार्वती देवी सद्यः स्नुतपयोधरा ॥
विस्मिता चावदद्रुद्रं स्नुतौ कस्मात्पयोधरौ
kāraṇaṃ brūhi viśvātmannityuktastu haro'bravīt ||
śṛṇu devi pravakṣyāmi putro'dho vartate tava
||86||कारणं ब्रूहि विश्वात्मन्नित्युक्तस्तु हरोऽब्रवीत् ॥
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पुत्रोऽधो वर्तते तव
tvayi vīryamanutsṛṣṭaṃ prāgevā''gāddhavirvahaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā vrīḍitā tvaṃ vai praviṣṭā ca sthalāntaram
||87||त्वयि वीर्यमनुत्सृष्टं प्रागेवाऽऽगाद्धविर्वहः ॥
तं दृष्ट्वा व्रीडिता त्वं वै प्रविष्टा च स्थलान्तरम्
mayā kopādvahni mukhe visṛṣṭaṃ vīryamulbaṇam ||
devānāṃ ca prasādena gaṃgāyāṃ vyasṛjadvibhuḥ
||88||मया कोपाद्वह्नि मुखे विसृष्टं वीर्यमुल्बणम् ॥
देवानां च प्रसादेन गंगायां व्यसृजद्विभुः
gaṃgā ca dahyamānā sā vyakṣipañca śarāntaraṃ ||
tatra ṣoḍhā prabhinnaṃ tu mātṛbhiśca dṛḍhīkṛtam
||89||गंगा च दह्यमाना सा व्यक्षिपञ्च शरान्तरं ॥
तत्र षोढा प्रभिन्नं तु मातृभिश्च दृढीकृतम्
puruṣākṛtimāpede taṃ dṛṣṭvā te stanau sutau ||
pālanīyaṃ mahāvīryaṃ viṣṇunā samavikramam
||90||पुरुषाकृतिमापेदे तं दृष्ट्वा ते स्तनौ सुतौ ॥
पालनीयं महावीर्यं विष्णुना समविक्रमम्
ayame vaurasaḥ putrastava bhāti viniścitam ||
tasmādgṛhāṇa śīghraṃ tvaṃ tenā''khyātiratīva te
||91||अयमे वौरसः पुत्रस्तव भाति विनिश्चितम् ॥
तस्माद्गृहाण शीघ्रं त्वं तेनाऽऽख्यातिरतीव ते
ityā''jñaptā śaṃbhunā sā tamādāyā'rbhakaṃ drutam ||
aṃkamāropya taṃ devī pāyayāmāsa sā stanau
||92||इत्याऽऽज्ञप्ता शंभुना सा तमादायाऽर्भकं द्रुतम् ॥
अंकमारोप्य तं देवी पाययामास सा स्तनौ
devena mohitā devī putrasnehaparā'bhavat ||
punaḥ kailāsamagamatprabhuṇā saha śāṃkarī
||93||देवेन मोहिता देवी पुत्रस्नेहपराऽभवत् ॥
पुनः कैलासमगमत्प्रभुणा सह शांकरी
lālayaṃtī sutaṃ devī saṃtoṣaṃ paramaṃ yayau ||
evaṃ kumārajananaṃ varṇitaṃ te mayā'dbhutam
||94||लालयंती सुतं देवी संतोषं परमं ययौ ॥
एवं कुमारजननं वर्णितं ते मयाऽद्भुतम्
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ kumārajananaṃ śubham ||
putrapautrābhivṛddhiṃ tu labhate nā'tra saṃśayaḥ
||95||य इदं शृणुयान्नित्यं कुमारजननं शुभम् ॥
पुत्रपौत्राभिवृद्धिं तु लभते नाऽत्र संशयः
mahadduḥkhaṃ tu janane harasyā'pi yato'bhavat ||
prītyānuśrutavaiśākhadharmo'pyapratimo bhavet
||96||महद्दुःखं तु जनने हरस्याऽपि यतोऽभवत् ॥
प्रीत्यानुश्रुतवैशाखधर्मोऽप्यप्रतिमो भवेत्
tasmādvaiśākhadharmo hi sarvāghaughavināśanaḥ ||
avaidhavyapradaḥ puṇyaḥ sarvasaṃpadvidhāyakaḥ
||97||तस्माद्वैशाखधर्मो हि सर्वाघौघविनाशनः ॥
अवैधव्यप्रदः पुण्यः सर्वसंपद्विधायकः
anaṃgopi hi sāṃgatvaṃ yatprabhāvātsamāptavān ||
asnātvā cāpyadattvā ca vaiśākho yasya vai gataḥ
||98||अनंगोपि हि सांगत्वं यत्प्रभावात्समाप्तवान् ॥
अस्नात्वा चाप्यदत्त्वा च वैशाखो यस्य वै गतः
api dharmakṛto vā'pi bhavedduḥkhaparaṃparā ||
sarvadharmo hitaḥ syācca yadyeko'yamanuṣṭhitaḥ
||99||अपि धर्मकृतो वाऽपि भवेद्दुःखपरंपरा ॥
सर्वधर्मो हितः स्याच्च यद्येकोऽयमनुष्ठितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāṃbarīṣasaṃvāde kumārotpattikathanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||