daridranāśavarṇanam
śrutadeva uvāca
bhūyaḥ śṛṇuṣva bhūpāla māhātmyaṃ pāpanāśanam ||
vaiśākhasya ca māsasya vallabhasya madhudviṣaḥ
||1||भूयः शृणुष्व भूपाल माहात्म्यं पापनाशनम् ॥
वैशाखस्य च मासस्य वल्लभस्य मधुद्विषः
purā pāṃcāladeśe tu rājā puruyaśo'bhavat ||
tanayo bhūriyaśasaḥ puṇyaśīlasya dhīmataḥ
||2||पुरा पांचालदेशे तु राजा पुरुयशोऽभवत् ॥
तनयो भूरियशसः पुण्यशीलस्य धीमतः
pitaryuparate bhūpa rājyastho dharmalālasaḥ ||
śauryaudāryaguṇopeto dhanurvidyāviśāradaḥ
||3||पितर्युपरते भूप राज्यस्थो धर्मलालसः ॥
शौर्यौदार्यगुणोपेतो धनुर्विद्याविशारदः
śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ svadharmeṇa mahāmatiḥ ||
pūrvajanmajalādānāddoṣeṇa mahatā vṛtaḥ
||4||शशास पृथिवीं सर्वां स्वधर्मेण महामतिः ॥
पूर्वजन्मजलादानाद्दोषेण महता वृतः
saṃpaddhānimavāpā'sau kālena kiyatā'nagha ||
hayā gajā mṛtiṃ yātā mahadrogeṇa pīḍitāḥ
||5||संपद्धानिमवापाऽसौ कालेन कियताऽनघ ॥
हया गजा मृतिं याता महद्रोगेण पीडिताः
durbhikṣamatulaṃ cāsīnnirmānuṣyavidhāyakam ||
rājyaṃ kośaṃ tadā cā''sīdgajabhuktakapitthavat
||6||दुर्भिक्षमतुलं चासीन्निर्मानुष्यविधायकम् ॥
राज्यं कोशं तदा चाऽऽसीद्गजभुक्तकपित्थवत्
balahīnaṃ nṛpaṃ jñātvā kośarāṣṭravivarjitam ||
taṃ jetumeṣa samaya iti niścitamānasāḥ
||7||बलहीनं नृपं ज्ञात्वा कोशराष्ट्रविवर्जितम् ॥
तं जेतुमेष समय इति निश्चितमानसाः
ājagmuḥ śataśo bhūpā ripavastasya bhūpateḥ ||
jigyuryuddhena taṃ bhūpaṃ pāṃcālaviṣayādhipam
||8||आजग्मुः शतशो भूपा रिपवस्तस्य भूपतेः ॥
जिग्युर्युद्धेन तं भूपं पांचालविषयाधिपम्
parājitastato rājā viveśa girigahvare ||
śikhinyā bhāryayā sākaṃ dhātryādigaṇasaṃyutaḥ
||9||पराजितस्ततो राजा विवेश गिरिगह्वरे ॥
शिखिन्या भार्यया साकं धात्र्यादिगणसंयुतः
ajñātapaddhatiścānyairbahuduḥkhasamākulaḥ ||
tripaṃcāśatsamāścaiva nītāstena vilīyatā
||10||अज्ञातपद्धतिश्चान्यैर्बहुदुःखसमाकुलः ॥
त्रिपंचाशत्समाश्चैव नीतास्तेन विलीयता
cintayāmāsa bhūpālaḥ kimetaditi bhūriśaḥ ||
karmaṇā janmaśuddho'haṃ mātṛpitṛhite rataḥ
||11||चिन्तयामास भूपालः किमेतदिति भूरिशः ॥
कर्मणा जन्मशुद्धोऽहं मातृपितृहिते रतः
gurubhaktaḥ sadākṣiṇyo brahmaṇyo dharmatatparaḥ ||
dayāvānsarvabhūteṣu devabhakto jitendriyaḥ
||12||गुरुभक्तः सदाक्षिण्यो ब्रह्मण्यो धर्मतत्परः ॥
दयावान्सर्वभूतेषु देवभक्तो जितेन्द्रियः
na bhrātā me na putro me na ca me suhṛdo hitāḥ ||
dayāpauruṣavikhyātāḥ kulīnasyā'pi me kutaḥ
||13||न भ्राता मे न पुत्रो मे न च मे सुहृदो हिताः ॥
दयापौरुषविख्याताः कुलीनस्याऽपि मे कुतः
kena vā karmaṇā cāptaṃ dāridryaṃ bhūriduḥkhadam ||
kena vā'pajayo me'dya kena vā vanavāsitā
||14||केन वा कर्मणा चाप्तं दारिद्र्यं भूरिदुःखदम् ॥
केन वाऽपजयो मेऽद्य केन वा वनवासिता
iti cintākulo rājā guruṃ sasmāra khinnadhīḥ ||
yājopayājakau nāma sarvajñau munisattamau
||15||इति चिन्ताकुलो राजा गुरुं सस्मार खिन्नधीः ॥
याजोपयाजकौ नाम सर्वज्ञौ मुनिसत्तमौ
ājagmaturmunīdrau tau rājñāhūtau mahāmatī ||
tau dṛṣṭvā sahasotthāya rājā pāṃcālavallabhaḥ
||16||आजग्मतुर्मुनीद्रौ तौ राज्ञाहूतौ महामती ॥
तौ दृष्ट्वा सहसोत्थाय राजा पांचालवल्लभः
nanāma śirasā bhaktyā pravāsenā'tipīḍitaḥ ||
rājacihnavihīnaśca kenāpyajñātapaddhatiḥ
||17||ननाम शिरसा भक्त्या प्रवासेनाऽतिपीडितः ॥
राजचिह्नविहीनश्च केनाप्यज्ञातपद्धतिः
tūṣṇīṃ tasthau muhūrtaṃ hi patitvā bhuvi pādayoḥ ||
dorbhyāmutthāpitastābhyāṃ parimṛṣṭā'śrulocanaḥ
||18||तूष्णीं तस्थौ मुहूर्तं हि पतित्वा भुवि पादयोः ॥
दोर्भ्यामुत्थापितस्ताभ्यां परिमृष्टाऽश्रुलोचनः
vidhivatpūjayāmāsa vanyairevā'rhaṇaiḥ śubhaiḥ ||
sūpaviṣṭau tu tau viprau papracchā''natakandharaḥ 511 ||
brāhmaṇau vadataṃ duḥkhakāraṇaṃ ca kṣitīśituḥ ||
karmaṇā janmaśuddhasya pitṛdevapriyasya ca
||20||विधिवत्पूजयामास वन्यैरेवाऽर्हणैः शुभैः ॥
सूपविष्टौ तु तौ विप्रौ पप्रच्छाऽऽनतकन्धरः ५११ ॥
ब्राह्मणौ वदतं दुःखकारणं च क्षितीशितुः ॥
कर्मणा जन्मशुद्धस्य पितृदेवप्रियस्य च
pāpabhīroḥ kṛpālośca gurubhaktasya me kutaḥ ||
dāridryaṃ kośahāniśca ripubhiśca parābhavaḥ
||21||पापभीरोः कृपालोश्च गुरुभक्तस्य मे कुतः ॥
दारिद्र्यं कोशहानिश्च रिपुभिश्च पराभवः
kasmādaraṇyavāsaśca kuta ekākitā mama ||
na putro na ca me bhrātā na hitāḥ suhṛdaśca me
||22||कस्मादरण्यवासश्च कुत एकाकिता मम ॥
न पुत्रो न च मे भ्राता न हिताः सुहृदश्च मे
durbhikṣaṃ vā kutaścāsīddeśe matpālite'naghe ||
etadvistārya me brūtaṃ kāraṇaṃ munipuṃgavau
||23||दुर्भिक्षं वा कुतश्चासीद्देशे मत्पालितेऽनघे ॥
एतद्विस्तार्य मे ब्रूतं कारणं मुनिपुंगवौ
ityuktau tau muniśreṣṭhau bhūtenātyantaduḥkhinā ||
pratyūcaturmahātmānau kiṃciddhyānaparāyaṇau
||24||इत्युक्तौ तौ मुनिश्रेष्ठौ भूतेनात्यन्तदुःखिना ॥
प्रत्यूचतुर्महात्मानौ किंचिद्ध्यानपरायणौ
yājopayājakāvūcatuḥ
śṛṇu bhūpa pravakṣyāvastava duḥkhasya kāraṇam ||
purā bhūpa mahāpāpī vyādhastvaṃ daśajanmasu
||25||शृणु भूप प्रवक्ष्यावस्तव दुःखस्य कारणम् ॥
पुरा भूप महापापी व्याधस्त्वं दशजन्मसु
niṣṭhuraḥ sarvalokānāṃ sadā hiṃsāparāyaṇaḥ ||
dharmaleśākaraḥ kvāpi na damo na ca vai śamaḥ
||26||निष्ठुरः सर्वलोकानां सदा हिंसापरायणः ॥
धर्मलेशाकरः क्वापि न दमो न च वै शमः
na jihvā vakti nāmāni viṣṇorvāpi kathaṃcana ||
cetaḥ smarati govindacaraṇāṃburuhadvayam
||27||न जिह्वा वक्ति नामानि विष्णोर्वापि कथंचन ॥
चेतः स्मरति गोविन्दचरणांबुरुहद्वयम्
na praṇāmaḥ kṛtaḥ kvāpi śirasā paramātmane ||
navajanmāni te bhūpa gatānyevaṃ durātmanaḥ
||28||न प्रणामः कृतः क्वापि शिरसा परमात्मने ॥
नवजन्मानि ते भूप गतान्येवं दुरात्मनः
daśame janmani prāpte vyādhastvaṃ sahya bhūdhare ||
niṣṭhuraḥ sarvalokānāṃ narāṇāṃ tvaṃ narāṃtakaḥ
||29||दशमे जन्मनि प्राप्ते व्याधस्त्वं सह्य भूधरे ॥
निष्ठुरः सर्वलोकानां नराणां त्वं नरांतकः
dayāhīnaḥ śastrajīvī sadā hiṃsāparāyaṇaḥ ||
nirguṇaḥ sakalatrastvaṃ mārgapīḍākaraḥ śaṭhaḥ
||30||दयाहीनः शस्त्रजीवी सदा हिंसापरायणः ॥
निर्गुणः सकलत्रस्त्वं मार्गपीडाकरः शठः
prajānāṃ gauḍadeśyānāṃ rākṣaso mānuṣāśanaḥ ||
evaṃ cābdānyatītāni naijaṃ hitamajānataḥ
||31||प्रजानां गौडदेश्यानां राक्षसो मानुषाशनः ॥
एवं चाब्दान्यतीतानि नैजं हितमजानतः
bālāpatyamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ ca vadhāttava ||
dayāhīnasya durbuddherjanmanyasminnaputratā
||32||बालापत्यमृगाणां च पक्षिणां च वधात्तव ॥
दयाहीनस्य दुर्बुद्धेर्जन्मन्यस्मिन्नपुत्रता
viśvāsaghātakatvena bhrātaro naiva sodarāḥ ||
mārgapīḍākaratvena suhṛjjanavivarjitaḥ
||33||विश्वासघातकत्वेन भ्रातरो नैव सोदराः ॥
मार्गपीडाकरत्वेन सुहृज्जनविवर्जितः
sādhūnāṃ ca tiraskārācchatrubhiste parājayaḥ ||
kadāpyadattadoṣeṇa dāridyaṃ patitaṃ gṛhe
||34||साधूनां च तिरस्काराच्छत्रुभिस्ते पराजयः ॥
कदाप्यदत्तदोषेण दारिद्यं पतितं गृहे
sadaivodvegakāritvātpravāsaste durāsadaḥ ||
sarveṣāmapriyatvācca duḥkhamatyaṃtaduḥsaham
||35||सदैवोद्वेगकारित्वात्प्रवासस्ते दुरासदः ॥
सर्वेषामप्रियत्वाच्च दुःखमत्यंतदुःसहम्
nirāhāropyataḥ pūrvaṃ sadā krūreṇa karmaṇā ||
tasmādrājyāpahāraste janmanyasminmahāmate
||36||निराहारोप्यतः पूर्वं सदा क्रूरेण कर्मणा ॥
तस्माद्राज्यापहारस्ते जन्मन्यस्मिन्महामते
atha te satkulīnatve hetūṃścāpi bravīmyaham ||
yadā'bhūrgauḍadeśīyo hyaṃtime vyādhajanmani
||37||अथ ते सत्कुलीनत्वे हेतूंश्चापि ब्रवीम्यहम् ॥
यदाऽभूर्गौडदेशीयो ह्यंतिमे व्याधजन्मनि
svakarmanirate krūre vipine kaṇṭakāvile ||
tiṣṭhatyevaṃ dayāhīne sarvabhūtāṃtake pathi
||38||स्वकर्मनिरते क्रूरे विपिने कण्टकाविले ॥
तिष्ठत्येवं दयाहीने सर्वभूतांतके पथि
vaiśyāvājagmaturdivyau dhanāḍhyau gharmapīḍitau ||
muniśca karṣaṇonāma vedavedāṃgapāragaḥ
||39||वैश्यावाजग्मतुर्दिव्यौ धनाढ्यौ घर्मपीडितौ ॥
मुनिश्च कर्षणोनाम वेदवेदांगपारगः
jaṭācīradharaḥ puṇyaḥ kamaṇḍaluparigrahaḥ ||
tāndṛṣṭvā dhanurādāya mārgaṃ ruddhvā vyavasthitaḥ
||40||जटाचीरधरः पुण्यः कमण्डलुपरिग्रहः ॥
तान्दृष्ट्वा धनुरादाय मार्गं रुद्ध्वा व्यवस्थितः
anudrutya śarī vaiśyau kṛtvā chinnaśarīrakau ||
tayorekaṃ ca tvaṃ hatvā gṛhītvā'khila tatpaṇam
||41||अनुद्रुत्य शरी वैश्यौ कृत्वा छिन्नशरीरकौ ॥
तयोरेकं च त्वं हत्वा गृहीत्वाऽखिल तत्पणम्
aparaṃ hantumudyukte sa dudrāva bhayāddrutam ||
paṇaṃ gulme vinikṣipya bhītaḥ prāṇaparīpsakaḥ
||42||अपरं हन्तुमुद्युक्ते स दुद्राव भयाद्द्रुतम् ॥
पणं गुल्मे विनिक्षिप्य भीतः प्राणपरीप्सकः
karṣaṇo'pi muniḥ śīghraṃ vyādhānmṛtiviśaṃkayā ||
ātape dhāvamānaḥ saṃstṛṣāgharmaprapīḍitaḥ
||43||कर्षणोऽपि मुनिः शीघ्रं व्याधान्मृतिविशंकया ॥
आतपे धावमानः संस्तृषाघर्मप्रपीडितः
mūrcchāmāpa galatsvedaḥ saṃjñāmātrāvaśeṣitaḥ ||
vihāyainaṃ dudruve ca vaiśyo jīvanatatparaḥ
||44||मूर्च्छामाप गलत्स्वेदः संज्ञामात्रावशेषितः ॥
विहायैनं दुद्रुवे च वैश्यो जीवनतत्परः
tvaṃ tāvanudrutau dṛṣṭvā mūrchitaṃ pathi bhūsuram ||
paṇaṃ kutra vinikṣiptaṃ kiyaddūraṃ gato vaṇik
||45||त्वं तावनुद्रुतौ दृष्ट्वा मूर्छितं पथि भूसुरम् ॥
पणं कुत्र विनिक्षिप्तं कियद्दूरं गतो वणिक्
iti pṛṣṭaṃ dvijaṃ śrāṃtamujjīvayitumudyataḥ ||
phūtkṛtvā karṇayostasya nāgaraṃ smṛtikāraṇam
||46||इति पृष्टं द्विजं श्रांतमुज्जीवयितुमुद्यतः ॥
फूत्कृत्वा कर्णयोस्तस्य नागरं स्मृतिकारणम्
palvalasthodakenaiva kṛmikardamasaṃyujā ||
netre saṃmṛjya śrāṃtasya parṇaiḥ saṃvījya tanmukhe
||47||पल्वलस्थोदकेनैव कृमिकर्दमसंयुजा ॥
नेत्रे संमृज्य श्रांतस्य पर्णैः संवीज्य तन्मुखे
sasaṃjñaṃ ca muniṃ kṛtvā tvamāttha svasthamānasaḥ ||
mā śaṃkā te mune kāryā mattaḥ śastrabhṛto vane
||48||ससंज्ञं च मुनिं कृत्वा त्वमात्थ स्वस्थमानसः ॥
मा शंका ते मुने कार्या मत्तः शस्त्रभृतो वने
niṣkiṃcanaḥ sukhī loke kutaste bhayamulbaṇam ||
bhinnapātreṇa jīrṇena na me kiṃcidbhaviṣyati
||49||निष्किंचनः सुखी लोके कुतस्ते भयमुल्बणम् ॥
भिन्नपात्रेण जीर्णेन न मे किंचिद्भविष्यति
etāvadvada me vidvanvaṇikkutra palāyitaḥ ||
kutra gulme dhanaṃ kṣiptaṃ tena śīghraṃ palāyatā
||50||एतावद्वद मे विद्वन्वणिक्कुत्र पलायितः ॥
कुत्र गुल्मे धनं क्षिप्तं तेन शीघ्रं पलायता
anyathā tvāṃ haniṣyāmi yadi mithyā vadiṣyasi ||
karṣaṇa uvāca ||
dhanaṃ gulme vinikṣiptaṃ mārgādasmātpalāyitaḥ
||51||अन्यथा त्वां हनिष्यामि यदि मिथ्या वदिष्यसि ॥
कर्षण उवाच ॥
धनं गुल्मे विनिक्षिप्तं मार्गादस्मात्पलायितः
iti prāha bhayātsopi pṛṣṭaḥ prāṇaparīpsayā ||
gaccha vipra sukhaṃ mārgaṃ matto bhītiṃ vihāya va
||52||इति प्राह भयात्सोपि पृष्टः प्राणपरीप्सया ॥
गच्छ विप्र सुखं मार्गं मत्तो भीतिं विहाय व
ito vidūre salilaṃ taḍāge vartate śubham ||
tatpītvā salilaṃ puṇyaṃ gaccha grāmaṃ gataśramaḥ
||53||इतो विदूरे सलिलं तडागे वर्तते शुभम् ॥
तत्पीत्वा सलिलं पुण्यं गच्छ ग्रामं गतश्रमः
adhunaivāgamiṣyaṃti rājakīyāḥ pathā janāḥ ||
matpadānveṣaṇe saktāḥ śrutvā rāvaṃ vaṇikpateḥ
||54||अधुनैवागमिष्यंति राजकीयाः पथा जनाः ॥
मत्पदान्वेषणे सक्ताः श्रुत्वा रावं वणिक्पतेः
tṛṣārtamanugaṃtuṃ me na śakyaṃ tvāṃ tato dvija ||
vījayānena parṇena gharmaḥ kiṃcidgamiṣyati
||55||तृषार्तमनुगंतुं मे न शक्यं त्वां ततो द्विज ॥
वीजयानेन पर्णेन घर्मः किंचिद्गमिष्यति
tasmai dattvā palāśaṃ ca tvamāgā vipinaṃ punaḥ ||
tena puṇyaprabhāvena vaiśākhe gharmagharghare
||56||तस्मै दत्त्वा पलाशं च त्वमागा विपिनं पुनः ॥
तेन पुण्यप्रभावेन वैशाखे घर्मघर्घरे
svakāryārthaṃ kṛtenāpi munestrāṇāya paddhatau ||
janmāsītte mahāpuṇye rājavaṃśe'tivistṛte
||57||स्वकार्यार्थं कृतेनापि मुनेस्त्राणाय पद्धतौ ॥
जन्मासीत्ते महापुण्ये राजवंशेऽतिविस्तृते
yadīcchasi sukhaṃ rājyaṃ dhanadhānyādisaṃpadaḥ ||
svargāpavargau yadi vā sāyujyaṃ vā hareḥ padam
||58||यदीच्छसि सुखं राज्यं धनधान्यादिसंपदः ॥
स्वर्गापवर्गौ यदि वा सायुज्यं वा हरेः पदम्
kuru vaiśākhadharmāṃstvaṃ sarvasaukhyamavāpsyasi ||
māso'yaṃ mādhavo nāma tṛtīyā cākṣayāhvayā
||59||कुरु वैशाखधर्मांस्त्वं सर्वसौख्यमवाप्स्यसि ॥
मासोऽयं माधवो नाम तृतीया चाक्षयाह्वया
gāṃ ca sakṛtprasūtākhyāṃ dehi viprāya sīdate ||
tena te kośapūrtiḥ syācchayyāṃ dehi sukhaṃ bhavet
||60||गां च सकृत्प्रसूताख्यां देहि विप्राय सीदते ॥
तेन ते कोशपूर्तिः स्याच्छय्यां देहि सुखं भवेत्
kuru cchatrapradānaṃ ca sāmrājyaṃ te bhaviṣyati ||
snānaṃ kuru yathānyāyaṃ tathaivārcaya mādhavam
||61||कुरु च्छत्रप्रदानं च साम्राज्यं ते भविष्यति ॥
स्नानं कुरु यथान्यायं तथैवार्चय माधवम्
dehi tvaṃ pratimāṃ divyāṃ kṛtvā tena jayo bhavet ||
ātmatulyaguṇānputrānyadi kāmayase nṛpa
||62||देहि त्वं प्रतिमां दिव्यां कृत्वा तेन जयो भवेत् ॥
आत्मतुल्यगुणान्पुत्रान्यदि कामयसे नृप
sarvabhūtahitārthāya prapādānaṃ ca tvaṃ kuru ||
vaiśākhoktānimāndharmānsamyagācara bhūmipa
||63||सर्वभूतहितार्थाय प्रपादानं च त्वं कुरु ॥
वैशाखोक्तानिमान्धर्मान्सम्यगाचर भूमिप
tena te sakalā lokā vaśaṃ yāṃti na saṃśayaḥ ||
niṣkāmakena cittena yadi dharmānkariṣyasi
||64||तेन ते सकला लोका वशं यांति न संशयः ॥
निष्कामकेन चित्तेन यदि धर्मान्करिष्यसि
vaiśākhe puṇyamāse'sminprītaye madhughātinaḥ ||
pratyakṣo bhavitā viṣṇustavanirmalacetasaḥ
||65||वैशाखे पुण्यमासेऽस्मिन्प्रीतये मधुघातिनः ॥
प्रत्यक्षो भविता विष्णुस्तवनिर्मलचेतसः
yena cācaritāḥ puṃsā dharmāhyete śubhāvahāḥ ||
teṣāṃ ca hyakṣayā lokāḥ purāṇe kavayo viduḥ
||66||येन चाचरिताः पुंसा धर्माह्येते शुभावहाः ॥
तेषां च ह्यक्षया लोकाः पुराणे कवयो विदुः
etatsarvaṃ tava proktaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam ||
iti rājānamāmaṃtrya brāhmaṇau ca purodhasau
||67||एतत्सर्वं तव प्रोक्तं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥
इति राजानमामंत्र्य ब्राह्मणौ च पुरोधसौ
yājopayājakaunāma jagmatustau yathāgatau ||
tato rājā mahāvīryaḥ purodhobhyāṃ ca bodhitaḥ
||68||याजोपयाजकौनाम जग्मतुस्तौ यथागतौ ॥
ततो राजा महावीर्यः पुरोधोभ्यां च बोधितः
vaiśākhadharmātsakalāṃścakāra śraddhayā'nvitaḥ ||
yathopadiṣṭaṃ ca tathā madhusūdanamarcayat
||69||वैशाखधर्मात्सकलांश्चकार श्रद्धयाऽन्वितः ॥
यथोपदिष्टं च तथा मधुसूदनमर्चयत्
tato labdhaprabhāvaḥ sanbaṃdhubhiḥ sakalairvṛtaḥ ||
pāṃcālanagarīṃ prāpa hataśeṣabalānvitaḥ
||70||ततो लब्धप्रभावः सन्बंधुभिः सकलैर्वृतः ॥
पांचालनगरीं प्राप हतशेषबलान्वितः
tatastu śatravo bhūpā upaśrutya ca bhūpateḥ ||
praveśaṃ ca purasyā'tha punarājagmuruddhatāḥ
||71||ततस्तु शत्रवो भूपा उपश्रुत्य च भूपतेः ॥
प्रवेशं च पुरस्याऽथ पुनराजग्मुरुद्धताः
tadā pāṃcālabhūpena nṛpāṇāmabhavadraṇam ||
jigye sarvānmahābāhūneka eva mahārathaḥ
||72||तदा पांचालभूपेन नृपाणामभवद्रणम् ॥
जिग्ये सर्वान्महाबाहूनेक एव महारथः
palāyiteṣu bhūpeṣu nānādeśapathiṣvapi ||
rājñāṃ kośagajānaśvānsvayaṃ jagrāha vīryavān
||73||पलायितेषु भूपेषु नानादेशपथिष्वपि ॥
राज्ञां कोशगजानश्वान्स्वयं जग्राह वीर्यवान्
aśvānāṃ nirbudaṃ caiva gajānāṃ ca trikoṭikam ||
rathānāmarbudaṃ caiva dīrghagrīvāyutaṃ tathā
||74||अश्वानां निर्बुदं चैव गजानां च त्रिकोटिकम् ॥
रथानामर्बुदं चैव दीर्घग्रीवायुतं तथा
rāsabhāṇāṃ trilakṣāṇi prāpayāmāsa tāṃ purīm ||
vaiśākhadharmamāhātmyātkṣaṇātsarve ca bhūbhṛtaḥ
||75||रासभाणां त्रिलक्षाणि प्रापयामास तां पुरीम् ॥
वैशाखधर्ममाहात्म्यात्क्षणात्सर्वे च भूभृतः
karadā bhagnasaṃkalpāḥ pādākrāṃtā babhūvire ||
subhikṣamatulaṃ cāsītpāṃcālaviṣayeṣu ca
||76||करदा भग्नसंकल्पाः पादाक्रांता बभूविरे ॥
सुभिक्षमतुलं चासीत्पांचालविषयेषु च
ekacchatramabhūdrājyaṃ prasādānmadhughātinaḥ ||
putrāḥ paṃcā'pi tasyāsañcchauryyaudāryaguṇānvitāḥ
||77||एकच्छत्रमभूद्राज्यं प्रसादान्मधुघातिनः ॥
पुत्राः पंचाऽपि तस्यासञ्च्छौर्य्यौदार्यगुणान्विताः
dhṛṣṭakīrtirdhṛṣṭaketurdhṛṣṭadyumnastathā'pare ||
vijayaścitraketuśca mayūradhvajasannibhāḥ
||78||धृष्टकीर्तिर्धृष्टकेतुर्धृष्टद्युम्नस्तथाऽपरे ॥
विजयश्चित्रकेतुश्च मयूरध्वजसन्निभाः
anuraktāḥ prajāścāsandharmeṇa pratipālitāḥ ||
vaiśākhasya pratāpena pratyayastatkṣaṇādabhūt
||79||अनुरक्ताः प्रजाश्चासन्धर्मेण प्रतिपालिताः ॥
वैशाखस्य प्रतापेन प्रत्ययस्तत्क्षणादभूत्
punaścakāra tāndharmānpāṃcālanagarīśvaraḥ ||
akāmukena cittena prītaye madhughātinaḥ
||80||पुनश्चकार तान्धर्मान्पांचालनगरीश्वरः ॥
अकामुकेन चित्तेन प्रीतये मधुघातिनः
dharmeṇānena saṃtuṣṭo bhagavānmadhusūdanaḥ ||
akṣayāyāṃ tṛtīyāyāṃ pratyakṣaḥ samajāyata
||81||धर्मेणानेन संतुष्टो भगवान्मधुसूदनः ॥
अक्षयायां तृतीयायां प्रत्यक्षः समजायत
taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā paramātmānamacyutam ||
nārāyaṇaṃ caturbāhuṃ śaṃkhacakagadādharam
||82||तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा परमात्मानमच्युतम् ॥
नारायणं चतुर्बाहुं शंखचकगदाधरम्
pītāṃbaradharaṃ devaṃ vanamālāvibhūṣitam ||
salakṣmīkaṃ sānugaṃ ca garuḍopari saṃsthitam
||83||पीतांबरधरं देवं वनमालाविभूषितम् ॥
सलक्ष्मीकं सानुगं च गरुडोपरि संस्थितम्
nirīkṣya duḥsahaṃ tejaḥ sadyo mīlitalocanaḥ ||
utpatansaṃpatanharṣānmattonmatta iva bhraman
||84||निरीक्ष्य दुःसहं तेजः सद्यो मीलितलोचनः ॥
उत्पतन्संपतन्हर्षान्मत्तोन्मत्त इव भ्रमन्
pulakāṃkitasarvāṃgo galadvāṣpākulekṣaṇaḥ ||
tuṣṭāva parayā bhaktyā prāṃjaliḥ praṇato bhuvi
||85||पुलकांकितसर्वांगो गलद्वाष्पाकुलेक्षणः ॥
तुष्टाव परया भक्त्या प्रांजलिः प्रणतो भुवि
iti śrīskāṃde mahā purāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsa māhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde pāṃcāladeśādhipaterjayaprāpti daridranāśavarṇanaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||