viṣṇumuddiśya kartavyā dharmā bhāgavatāḥ śubhāḥ
vyādha uvāca
viṣṇumuddiśya kartavyā dharmā bhāgavatāḥ śubhāḥ ||
tatrā'pi mādhavīyāśca ityuktaṃ tu tvayā purā
||1||विष्णुमुद्दिश्य कर्तव्या धर्मा भागवताः शुभाः ॥
तत्राऽपि माधवीयाश्च इत्युक्तं तु त्वया पुरा
sa viṣṇuḥ kīdṛśo brahmankiṃ vā tasya hi lakṣaṇam ||
kiṃ mānaṃ tasya sadbhāvaiḥ kairjñeyo bhagavānvibhuḥ
||2||स विष्णुः कीदृशो ब्रह्मन्किं वा तस्य हि लक्षणम् ॥
किं मानं तस्य सद्भावैः कैर्ज्ञेयो भगवान्विभुः
kīdṛśā vaiṣṇavā dharmāḥ kenā'sau prīyate hariḥ ||
etadācakṣva me brahmankiṃkarāya mahāmate
||3||कीदृशा वैष्णवा धर्माः केनाऽसौ प्रीयते हरिः ॥
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्किंकराय महामते
iti pṛṣṭastu vyādhena punaḥ prāha sa vai dvijaḥ ||
praṇamya jagatāmīśaṃ nārāyaṇamanāmayam
||4||इति पृष्टस्तु व्याधेन पुनः प्राह स वै द्विजः ॥
प्रणम्य जगतामीशं नारायणमनामयम्
śaṃkha uvāca
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi viṣṇurūpamakalmaṣam ||
yadacintyaṃ viriṃcyādyairmunibhirbhāvitātmabhiḥ
||5||शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि विष्णुरूपमकल्मषम् ॥
यदचिन्त्यं विरिंच्याद्यैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः
pūrṇaśaktiḥ pūrṇaguṇo nirdiṣṭaḥ sakaleśvaraḥ ||
nirguṇo niṣkalo'naṃtaḥ saccidānandavigrahaḥ
||6||पूर्णशक्तिः पूर्णगुणो निर्दिष्टः सकलेश्वरः ॥
निर्गुणो निष्कलोऽनंतः सच्चिदानन्दविग्रहः
yadetadakhilaṃ viśvaṃ carācaramanīdṛśam ||
sādhiśaṃsā''śrayaṃ yacca yadvaśe niyataṃ sthitam
||7||यदेतदखिलं विश्वं चराचरमनीदृशम् ॥
साधिशंसाऽऽश्रयं यच्च यद्वशे नियतं स्थितम्
atha te lakṣaṇaṃ vacmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ ||
utpattisthitisaṃhārā hyāvṛttirniyamastathā
||8||अथ ते लक्षणं वच्मि ब्रह्मणः परमात्मनः ॥
उत्पत्तिस्थितिसंहारा ह्यावृत्तिर्नियमस्तथा
prakāśau bandhamokṣau ca vṛttiryasmādbhavaṃtyamī ||
sa viṣṇurbrahmasaṃjño'sau kavīnāṃ saṃmato vibhuḥ
||9||प्रकाशौ बन्धमोक्षौ च वृत्तिर्यस्माद्भवंत्यमी ॥
स विष्णुर्ब्रह्मसंज्ञोऽसौ कवीनां संमतो विभुः
sākṣādbrahmeti taṃ prāhuḥ paścādbrahmādikānapi ||
brahmaśabdaṃ sopapadaṃ brahmādiṣu vido viduḥ
||10||साक्षाद्ब्रह्मेति तं प्राहुः पश्चाद्ब्रह्मादिकानपि ॥
ब्रह्मशब्दं सोपपदं ब्रह्मादिषु विदो विदुः
nānyeṣāṃ brahmatā kvā'pi tacchaktyekāṃśabhāginām ||
tadetacchāstragamyaṃ hi janmādyasya mahāvibhoḥ
||11||नान्येषां ब्रह्मता क्वाऽपि तच्छक्त्येकांशभागिनाम् ॥
तदेतच्छास्त्रगम्यं हि जन्माद्यस्य महाविभोः
śāstraṃ ca vedāḥ smṛtayaḥ purāṇaṃ vai tadātmakam ||
itihāsaḥ paṃcarātraṃ bhārataṃ ca mahāmate
||12||शास्त्रं च वेदाः स्मृतयः पुराणं वै तदात्मकम् ॥
इतिहासः पंचरात्रं भारतं च महामते
etaireva mahāviṣṇurjñeyo nānyaiḥ kathaṃcana ||
nāvedavidamuṃ viṣṇuṃ manute ca naraḥ kvacit
||13||एतैरेव महाविष्णुर्ज्ञेयो नान्यैः कथंचन ॥
नावेदविदमुं विष्णुं मनुते च नरः क्वचित्
neṃdriyairnānumānaiśca na tarkaiḥ śakyate vibhum ||
jñātuṃ nārāyaṇaṃ devaṃ vedavedyaṃ sanātanam
||14||नेंद्रियैर्नानुमानैश्च न तर्कैः शक्यते विभुम् ॥
ज्ञातुं नारायणं देवं वेदवेद्यं सनातनम्
asyaiva janmakarmāṇi guṇāñjñātvā yathāmati ||
mucyaṃte jīvasaṃghāśca sadā tadvaśavartinaḥ
||15||अस्यैव जन्मकर्माणि गुणाञ्ज्ञात्वा यथामति ॥
मुच्यंते जीवसंघाश्च सदा तद्वशवर्तिनः
kramādviṣṇośca māhātmyaṃ yathā sātiśayaṃ bhavet ||
ekaikasminsthitā śaktirdevarṣipitṛmātṛke
||16||क्रमाद्विष्णोश्च माहात्म्यं यथा सातिशयं भवेत् ॥
एकैकस्मिन्स्थिता शक्तिर्देवर्षिपितृमातृके
pratyakṣeṇā''gamenāpi tathaivā'numayā'pi ca ||
ādau narottamaṃ vidyādbale jñāne sukhe tathā
||17||प्रत्यक्षेणाऽऽगमेनापि तथैवाऽनुमयाऽपि च ॥
आदौ नरोत्तमं विद्याद्बले ज्ञाने सुखे तथा
tasmādbhūtaṃ śataguṇaṃ vidyājjñānādibhirvṛtam ||
bhūtānmanuṣyagaṃdharvānvidyācchataguṇādhikān
||18||तस्माद्भूतं शतगुणं विद्याज्ज्ञानादिभिर्वृतम् ॥
भूतान्मनुष्यगंधर्वान्विद्याच्छतगुणाधिकान्
tattvābhimānino devāstebhyo vidyācchatādhikān ||
tattvābhimānidevebhyaḥ saptaiva ṛṣayo varāḥ
||19||तत्त्वाभिमानिनो देवास्तेभ्यो विद्याच्छताधिकान् ॥
तत्त्वाभिमानिदेवेभ्यः सप्तैव ऋषयो वराः
saptarṣibhyo varo hyagniragneḥ sūryādayastathā ||
sūryādgururguroḥ prāṇaḥ prāṇādiṃdro mahābalaḥ
||20||सप्तर्षिभ्यो वरो ह्यग्निरग्नेः सूर्यादयस्तथा ॥
सूर्याद्गुरुर्गुरोः प्राणः प्राणादिंद्रो महाबलः
indrācca girijā devī devyāḥ śaṃbhurjagadguruḥ ||
śaṃbhorbuddhirmahādevī buddheḥ prāṇo balādhikaḥ
||21||इन्द्राच्च गिरिजा देवी देव्याः शंभुर्जगद्गुरुः ॥
शंभोर्बुद्धिर्महादेवी बुद्धेः प्राणो बलाधिकः
na prāṇātparamaṃ kiṃcitprāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
prāṇājjātamidaṃ viśvaṃ prāṇātmakamidaṃ jagat
||22||न प्राणात्परमं किंचित्प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
प्राणाज्जातमिदं विश्वं प्राणात्मकमिदं जगत्
prāṇe protamidaṃ sarvaṃ prāṇādeva hi ceṣṭate ||
sarvādhāramimaṃ prāhuḥ sūtraṃ nīlāṃbudaprabham
||23||प्राणे प्रोतमिदं सर्वं प्राणादेव हि चेष्टते ॥
सर्वाधारमिमं प्राहुः सूत्रं नीलांबुदप्रभम्
lakṣmīkaṭākṣamātreṇa prāṇasyāsya sthitirbhavet ||
sā lakṣmīrdevadevasya kṛpāleśaikabhājinī
||24||लक्ष्मीकटाक्षमात्रेण प्राणस्यास्य स्थितिर्भवेत् ॥
सा लक्ष्मीर्देवदेवस्य कृपालेशैकभाजिनी
na viṣṇoḥ paramaṃ kiṃcinna samo vā kathaṃcana ||
vyādha uvāca ||
kathaṃ jīveṣvayaṃ prāṇaḥsūtranāmā'dhiko'bhavat
||25||न विष्णोः परमं किंचिन्न समो वा कथंचन ॥
व्याध उवाच ॥
कथं जीवेष्वयं प्राणःसूत्रनामाऽधिकोऽभवत्
nirṇayo vā kathaṃ hyasya prāṇādhikyaṃ kathaṃ vibho ||
etadācakṣva me brahmankathaṃ prāṇādvibhuḥ paraḥ
||26||निर्णयो वा कथं ह्यस्य प्राणाधिक्यं कथं विभो ॥
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्कथं प्राणाद्विभुः परः
śaṃkha uvāca
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi yatpṛṣṭo nirṇayastathā ||
prāṇādhikyaṃ samuddiśya jīvaiśca sakalairapi
||27||शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि यत्पृष्टो निर्णयस्तथा ॥
प्राणाधिक्यं समुद्दिश्य जीवैश्च सकलैरपि
purā nārāyaṇo devaḥ padmasṛṣṭau sanātanaḥ ||
sṛṣṭvā brahmādikāndevānidaṃ prāha janārdanaḥ
||28||पुरा नारायणो देवः पद्मसृष्टौ सनातनः ॥
सृष्ट्वा ब्रह्मादिकान्देवानिदं प्राह जनार्दनः
sāmrājye'haṃ sthāpayeyaṃ brahmāṇaṃ vaḥ patiṃ prabhum ||
yo yuṣmāsvadhiko devo yauvarājye sureśvarāḥ
||29||साम्राज्येऽहं स्थापयेयं ब्रह्माणं वः पतिं प्रभुम् ॥
यो युष्मास्वधिको देवो यौवराज्ये सुरेश्वराः
taṃ sthāpayata śīlāḍhyaṃ śauryaudāryaguṇānvitam ||
ityuktā vibhunā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ
||30||तं स्थापयत शीलाढ्यं शौर्यौदार्यगुणान्वितम् ॥
इत्युक्ता विभुना देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
evaṃ vivadire'nyonyamahaṃ bhūyāmahaṃ tviti ||
sarve vivadamānāśca sūryaṃ kecitparaṃ viduḥ
||31||एवं विवदिरेऽन्योन्यमहं भूयामहं त्विति ॥
सर्वे विवदमानाश्च सूर्यं केचित्परं विदुः
śakraṃ kecitparaṃ kāmaṃ kecittūṣṇīṃ tu tasthire ||
te nirṇayamapaśyaṃtaḥ praṣṭuṃ nārāyaṇaṃ yayuḥ
||32||शक्रं केचित्परं कामं केचित्तूष्णीं तु तस्थिरे ॥
ते निर्णयमपश्यंतः प्रष्टुं नारायणं ययुः
namaskṛtya punaḥ prāhuḥ sarve prāṃjalayo'marāḥ ||
vicāritaṃ mahāviṣṇo sarvairasmābhiraṃjasā
||33||नमस्कृत्य पुनः प्राहुः सर्वे प्रांजलयोऽमराः ॥
विचारितं महाविष्णो सर्वैरस्माभिरंजसा
asmāsu devamadhikaṃ naiva vidmaḥ kathaṃcana ||
tvameva nirṇayaṃ brūhi devāḥ saṃśayinaḥ khalu
||34||अस्मासु देवमधिकं नैव विद्मः कथंचन ॥
त्वमेव निर्णयं ब्रूहि देवाः संशयिनः खलु
iti pṛṣṭo'maraiḥ sarvaiḥ prahasannidamabravīt ||
dehādasmācca vairājādyasminniṣkrāmati hyayam
||35||इति पृष्टोऽमरैः सर्वैः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥
देहादस्माच्च वैराजाद्यस्मिन्निष्क्रामति ह्ययम्
patiṣyati praviṣṭe tu yasminvai hyutthito bhavet ||
sa devo hyadhiko nūnaṃ nāparastu kathaṃcana
||36||पतिष्यति प्रविष्टे तु यस्मिन्वै ह्युत्थितो भवेत् ॥
स देवो ह्यधिको नूनं नापरस्तु कथंचन
ityuktāste tataḥ sarve tathāstviti vaco'bruvan ||
niścakrāma jayaṃtāhvaḥ pādātpūrvaṃ sureśvaraḥ
||37||इत्युक्तास्ते ततः सर्वे तथास्त्विति वचोऽब्रुवन् ॥
निश्चक्राम जयंताह्वः पादात्पूर्वं सुरेश्वरः
tadā paṃgumamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā ||
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste'calannapi
||38||तदा पंगुममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा ॥
शृण्वन्पिबन्वदञ्जिघ्रन्पश्यन्नास्तेऽचलन्नपि
paścādguhyādviniṣkrāṃto dakṣonāma prajāpatiḥ ||
tadā ṣaṃḍhamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā
||39||पश्चाद्गुह्याद्विनिष्क्रांतो दक्षोनाम प्रजापतिः ॥
तदा षंढममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi ||
paścāddhastādviniṣkrāṃta indraḥ sarvāmareśvaraḥ
||40||शृण्वन्पिबन्वदञ्जिघ्रन्पश्यन्नास्ते चलन्नपि ॥
पश्चाद्धस्ताद्विनिष्क्रांत इन्द्रः सर्वामरेश्वरः
hastahīnamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā ||
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi
||41||हस्तहीनममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा ॥
शृण्वन्पिबन्वदञ्जिघ्रन्पश्यन्नास्ते चलन्नपि
locanābhyāṃ viniṣkrāṃtaḥ sūryastejasvināṃ varaḥ ||
tadā kāṇamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā
||42||लोचनाभ्यां विनिष्क्रांतः सूर्यस्तेजस्विनां वरः ॥
तदा काणममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा
śṛṇvanpibanvadañjighranpaśyannāste calannapi ||
prāṇātpaścādviniṣkrāṃtau nāsatyau viśvabheṣajau ||
ajighrāṇamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā
||43||शृण्वन्पिबन्वदञ्जिघ्रन्पश्यन्नास्ते चलन्नपि ॥
प्राणात्पश्चाद्विनिष्क्रांतौ नासत्यौ विश्वभेषजौ ॥
अजिघ्राणममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा
śṛṇvanpibanvadannaiva jighrannāste'calannapi ||
śrotrāddiśo viniṣkrāṃtā na dehaḥ patitastadā ||
tadāmuṃ badhiraṃ prāhurmṛtaṃ naiva kathaṃcana
||44||शृण्वन्पिबन्वदन्नैव जिघ्रन्नास्तेऽचलन्नपि ॥
श्रोत्राद्दिशो विनिष्क्रांता न देहः पतितस्तदा ॥
तदामुं बधिरं प्राहुर्मृतं नैव कथंचन
pibanvadannapi tadā hyaśṛṇvannacalannapi ||
varuṇo rasanāyāstuviniṣkrāṃtastataḥ param ||
tadā'rasajñamevāhurna dehaḥ patitastadā
||45||पिबन्वदन्नपि तदा ह्यशृण्वन्नचलन्नपि ॥
वरुणो रसनायास्तुविनिष्क्रांतस्ततः परम् ॥
तदाऽरसज्ञमेवाहुर्न देहः पतितस्तदा
jīvaṃścalannadannāste tathā jānañcchavasannapi ||
tato vāco viniṣkrāṃto vahnirvāgīśvaro vibhuḥ
||46||जीवंश्चलन्नदन्नास्ते तथा जानञ्च्छवसन्नपि ॥
ततो वाचो विनिष्क्रांतो वह्निर्वागीश्वरो विभुः
tadā mūkamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā ||
jīvaṃścalannadannāste tathā jānañchvasannapi
||47||तदा मूकममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा ॥
जीवंश्चलन्नदन्नास्ते तथा जानञ्छ्वसन्नपि
paścādrudro viniṣkrāṃto manaso bodhanātmakaḥ ||
tadā jaḍamamuṃ prāhurna dehaḥ patitastadā
||48||पश्चाद्रुद्रो विनिष्क्रांतो मनसो बोधनात्मकः ॥
तदा जडममुं प्राहुर्न देहः पतितस्तदा
jīvaṃścalannadannāste tathā jānañchvasannapi ||
paścātprāṇo viniṣkrāṃto mṛtamenaṃ tadā viduḥ ||
punarevaṃ tadā prāhurdevā vismitamānasāḥ
||49||जीवंश्चलन्नदन्नास्ते तथा जानञ्छ्वसन्नपि ॥
पश्चात्प्राणो विनिष्क्रांतो मृतमेनं तदा विदुः ॥
पुनरेवं तदा प्राहुर्देवा विस्मितमानसाः
dehamutthā payedyastu punarevaṃ vyavasthitaḥ ||
sa eva hyadhiko'smāsu yuvarājā bhaviṣyati
||50||देहमुत्था पयेद्यस्तु पुनरेवं व्यवस्थितः ॥
स एव ह्यधिकोऽस्मासु युवराजा भविष्यति
ityevaṃ tu pratiśrutya viviśuśca yathākramam ||
jayaṃtaḥ prāviśatpādau nottasthau tatkalevaram ||
guhyaṃ ca prāviśaddakṣo nottasthau tatkalevaram ||
indro hastau viveśā'tha nottasthau tatkalevaram
||52||इत्येवं तु प्रतिश्रुत्य विविशुश्च यथाक्रमम् ॥
जयंतः प्राविशत्पादौ नोत्तस्थौ तत्कलेवरम् ॥
गुह्यं च प्राविशद्दक्षो नोत्तस्थौ तत्कलेवरम् ॥
इन्द्रो हस्तौ विवेशाऽथ नोत्तस्थौ तत्कलेवरम्
cakṣuḥ sūryaḥ praviṣṭo'bhūnnottasthau tatkalevaram ||
diśaḥ śrotre praviviśurnottasthau tatkalevaram
||53||चक्षुः सूर्यः प्रविष्टोऽभून्नोत्तस्थौ तत्कलेवरम् ॥
दिशः श्रोत्रे प्रविविशुर्नोत्तस्थौ तत्कलेवरम्
varuṇaḥ prāviśajihvāṃ nottasthau tatkalevaram ||
nāsāṃ viviśaturdasrau nottasthau tatkalevaram
||54||वरुणः प्राविशजिह्वां नोत्तस्थौ तत्कलेवरम् ॥
नासां विविशतुर्दस्रौ नोत्तस्थौ तत्कलेवरम्
vahniśca prāviśadvācaṃ nottasthau tatkalevaram ||
manaśca prāviśadrudro nottasthau tatkalevaram
||55||वह्निश्च प्राविशद्वाचं नोत्तस्थौ तत्कलेवरम् ॥
मनश्च प्राविशद्रुद्रो नोत्तस्थौ तत्कलेवरम्
paścātprāṇo viveśāsau tadottasthau kalevaram ||
tadā devā viniścitya prāṇaṃ devādhikaṃ vibhum
||56||पश्चात्प्राणो विवेशासौ तदोत्तस्थौ कलेवरम् ॥
तदा देवा विनिश्चित्य प्राणं देवाधिकं विभुम्
bale jñāne ca dhairye ca vairāgye prāṇane'pi ca ||
tato'bhiṣecayāṃcakruryauvarājye mahāprabhum
||57||बले ज्ञाने च धैर्ये च वैराग्ये प्राणनेऽपि च ॥
ततोऽभिषेचयांचक्रुर्यौवराज्ये महाप्रभुम्
utkṛṣṭasthitihetutvādukthamekaṃ tadā jaguḥ ||
tasmātprāṇātmakaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṃgamam
||58||उत्कृष्टस्थितिहेतुत्वादुक्थमेकं तदा जगुः ॥
तस्मात्प्राणात्मकं विश्वं सर्वं स्थावरजंगमम्
aṃśaiḥ pūrṇairbalāḍhyaiśca pūrṇo'yaṃ jagatāṃ patiḥ
||59||अंशैः पूर्णैर्बलाढ्यैश्च पूर्णोऽयं जगतां पतिः
na prāṇahīnaṃ jagadasti kiṃcitprāṇena hīnaṃ na ca vai samedhate ||
na prāṇahīnaṃ sthitamatra kiṃcitprāṇena hīnaṃ na ca kiṃcidasti ||
tasmātprāṇaḥ sarvajīvādhiko'bhūdbalādhikaḥ sarvajīvāṃtarātmā
||60||न प्राणहीनं जगदस्ति किंचित्प्राणेन हीनं न च वै समेधते ॥
न प्राणहीनं स्थितमत्र किंचित्प्राणेन हीनं न च किंचिदस्ति ॥
तस्मात्प्राणः सर्वजीवाधिकोऽभूद्बलाधिकः सर्वजीवांतरात्मा
prāṇātko'pi hyadhiko vā samo vā śāstre dṛṣṭaḥ śrutapūrvo na cā''ste
||61||प्राणात्कोऽपि ह्यधिको वा समो वा शास्त्रे दृष्टः श्रुतपूर्वो न चाऽऽस्ते
tattatkāryānugaḥ prāṇo hyeko devo hyanekadhā ||
tasmātprāṇaṃ varaṃ prāhuḥ prāṇopāsanatatparāḥ ||
līlayaiva jagatsraṣṭuṃ hantuṃ pālayituṃ prabhuḥ
||62||तत्तत्कार्यानुगः प्राणो ह्येको देवो ह्यनेकधा ॥
तस्मात्प्राणं वरं प्राहुः प्राणोपासनतत्पराः ॥
लीलयैव जगत्स्रष्टुं हन्तुं पालयितुं प्रभुः
śeṣā'hiśivaśakrādyāścetanāśca jaḍā api ||
vāsudevādṛte ko'pi nainaṃ paribhaviṣyati
||63||शेषाऽहिशिवशक्राद्याश्चेतनाश्च जडा अपि ॥
वासुदेवादृते कोऽपि नैनं परिभविष्यति
sarvadevātmakaḥ prāṇaḥ sarvadevamayo vibhuḥ ||
vāsudevā'nugo nityaṃ tathā viṣṇuvaśasthitaḥ
||64||सर्वदेवात्मकः प्राणः सर्वदेवमयो विभुः ॥
वासुदेवाऽनुगो नित्यं तथा विष्णुवशस्थितः
vāsudevapratīpaṃ tu na śṛṇoti na paśyati ||
devāḥ pratīpaṃ kurvaṃti rudrādyāḥ sureśvarāḥ
||65||वासुदेवप्रतीपं तु न शृणोति न पश्यति ॥
देवाः प्रतीपं कुर्वंति रुद्राद्याः सुरेश्वराः
pratīpaṃ kvā'pi kurute na prāṇaḥ sarvagocaraḥ ||
tasmātprāṇo mahāviṣṇorbalamāhurmanīṣiṇaḥ
||66||प्रतीपं क्वाऽपि कुरुते न प्राणः सर्वगोचरः ॥
तस्मात्प्राणो महाविष्णोर्बलमाहुर्मनीषिणः
evaṃ jñātvā mahāviṣṇormāhātmyaṃ lakṣaṇaṃ tathā ||
pūrvabandhānugaṃ liṃgaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ
||67||एवं ज्ञात्वा महाविष्णोर्माहात्म्यं लक्षणं तथा ॥
पूर्वबन्धानुगं लिंगं जीर्णां त्वचमिवोरगः
visṛjya paramaṃ yāti nārāyaṇamanāmayam ||
śrutvā śaṃkhoditaṃ vākyaṃ punarvyādhaḥ prasannadhīḥ
||68||विसृज्य परमं याति नारायणमनामयम् ॥
श्रुत्वा शंखोदितं वाक्यं पुनर्व्याधः प्रसन्नधीः
praśrayā'vanato bhūtvā punaḥ papraccha taṃ munim ||
brahmanmahānubhāvasya prāṇasyā'sya jagadguroḥ
||69||प्रश्रयाऽवनतो भूत्वा पुनः पप्रच्छ तं मुनिम् ॥
ब्रह्मन्महानुभावस्य प्राणस्याऽस्य जगद्गुरोः
na khyāto mahimā loke kathaṃ sarveśvarasya vai ||
devānāṃ ca munīnāṃ ca bhūpānāṃ ca mahātmanām
||70||न ख्यातो महिमा लोके कथं सर्वेश्वरस्य वै ॥
देवानां च मुनीनां च भूपानां च महात्मनाम्
mahimā śrūyate loke purāṇeṣu sahasraśaḥ ||
etadācakṣva me brahmañchrotuṃ kautūhalaṃ hi me
||71||महिमा श्रूयते लोके पुराणेषु सहस्रशः ॥
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्छ्रोतुं कौतूहलं हि मे
śaṃkha uvāca
purā prāṇo hariṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam ||
aśvamedhairyaṣṭukāmo gaṅgātīraṃ yayau mudā
||72||पुरा प्राणो हरिं देवं नारायणमनामयम् ॥
अश्वमेधैर्यष्टुकामो गङ्गातीरं ययौ मुदा
halaiścakāra bhūśuddhiṃ nānāmunigaṇairyutaḥ ||
antarvalmīkalīnastu kaṇvo nāma samādhigaḥ ||
halotkṛṣṭo viniṣkrāṃtaḥ krodhādidamuvāca ha ||
dṛṣṭvā puraḥ sthitaṃ prāṇaṃ śaśāpa ha mahāvibhum
||74||हलैश्चकार भूशुद्धिं नानामुनिगणैर्युतः ॥
अन्तर्वल्मीकलीनस्तु कण्वो नाम समाधिगः ॥
हलोत्कृष्टो विनिष्क्रांतः क्रोधादिदमुवाच ह ॥
दृष्ट्वा पुरः स्थितं प्राणं शशाप ह महाविभुम्
adyaprabhṛti na khyātiṃ mahimā bhuvanatraye ||
tava prāpnoti deveśa bhūloke tu viśeṣataḥ
||75||अद्यप्रभृति न ख्यातिं महिमा भुवनत्रये ॥
तव प्राप्नोति देवेश भूलोके तु विशेषतः
prakhyātāste bhaviṣyaṃti hyavatārā jagattraye ||
ityukto muninā tena vāyuḥ kodhāttamabravīt ||
vināparādhaṃ śapto'smi titikṣuṃ māṃ nirāgasam ||
tasmātkaṇva mahābāho gurudrohī bhavā''śu ca
||77||प्रख्यातास्ते भविष्यंति ह्यवतारा जगत्त्रये ॥
इत्युक्तो मुनिना तेन वायुः कोधात्तमब्रवीत् ॥
विनापराधं शप्तोऽस्मि तितिक्षुं मां निरागसम् ॥
तस्मात्कण्व महाबाहो गुरुद्रोही भवाऽऽशु च
loke ninditavṛttiśca bhavetyāha sadāgatiḥ ||
tataḥ prabhṛti loke'sminprāṇasyā'sya mahāprabho
||78||लोके निन्दितवृत्तिश्च भवेत्याह सदागतिः ॥
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्प्राणस्याऽस्य महाप्रभो
na khyāto mahimā loke bhūloke tu viśeṣataḥ ||
śāpātkaṇvo guruṃ jagdhvā sūryaśiṣyo'bhavattadā
||79||न ख्यातो महिमा लोके भूलोके तु विशेषतः ॥
शापात्कण्वो गुरुं जग्ध्वा सूर्यशिष्योऽभवत्तदा
ityetatkathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭaṃ tu tvayā'dhunā ||
yacchrotavyamito vyādha pṛccha māṃ mā vicāraya
||80||इत्येतत्कथितं सर्वं यत्पृष्टं तु त्वयाऽधुना ॥
यच्छ्रोतव्यमितो व्याध पृच्छ मां मा विचारय
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde vāyuśāpakathanaṃnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||