pitṛmuktir
maithileya uvāca
kā hyasmiṃstithayaḥ puṇyā māse vaiśākhasaṃjñake ||
kāni dānāni śastāni tāsu tāsu viśeṣataḥ
||1||का ह्यस्मिंस्तिथयः पुण्या मासे वैशाखसंज्ञके ॥
कानि दानानि शस्तानि तासु तासु विशेषतः
kāḥ prakhyātāśca vai loka etadācakṣva vistarāt ||
śrutadeva uvāca ||
triṃśacca tithayaḥ puṇyā vaiśākhe meṣage ravau
||2||काः प्रख्याताश्च वै लोक एतदाचक्ष्व विस्तरात् ॥
श्रुतदेव उवाच ॥
त्रिंशच्च तिथयः पुण्या वैशाखे मेषगे रवौ
ekādaśyāṃ kṛtaṃ puṇyaṃ koṭikoṭiguṇaṃ bhavet ||
sarvadāneṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam
||3||एकादश्यां कृतं पुण्यं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥
सर्वदानेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम्
samavāpnoti vaiśākha ekādaśyāṃ jalāplutaḥ ||
snānaṃ dānaṃ tapo homo devatārcanasatkriyāḥ
||4||समवाप्नोति वैशाख एकादश्यां जलाप्लुतः ॥
स्नानं दानं तपो होमो देवतार्चनसत्क्रियाः
kathāyāḥ śravaṇaṃ caiva sadyo muktividhāyakam ||
rogādyupahato yastu dāridryeṇā'pi pīḍitaḥ
||5||कथायाः श्रवणं चैव सद्यो मुक्तिविधायकम् ॥
रोगाद्युपहतो यस्तु दारिद्र्येणाऽपि पीडितः
śrutvā kathāmimāṃ puṇyāṃ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ ||
asnātvā cāpyadattvā ca yena nītā imāḥ śubhāḥ
||6||श्रुत्वा कथामिमां पुण्यां कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥
अस्नात्वा चाप्यदत्त्वा च येन नीता इमाः शुभाः
sa goghnaśca kṛtaghnaśca pitṛghnaśca mahānsmṛ taḥ ||
jalāśayāśca svādhīnāḥ svādhīnaṃ ca kalevaram
||7||स गोघ्नश्च कृतघ्नश्च पितृघ्नश्च महान्स्मृ तः ॥
जलाशयाश्च स्वाधीनाः स्वाधीनं च कलेवरम्
mādhavo manasā sevyaḥ kālaśca suguṇottamaḥ ||
sādhavaśca dayāvaṃtaḥ ko na seveta mādhavam
||8||माधवो मनसा सेव्यः कालश्च सुगुणोत्तमः ॥
साधवश्च दयावंतः को न सेवेत माधवम्
daridraiśca dhanāḍhyaiśca paṃgubhiścāṃdhakaistathā ||
ṣaṃḍhaiśca vidhavābhiśca nārībhiśca naraistathā
||9||दरिद्रैश्च धनाढ्यैश्च पंगुभिश्चांधकैस्तथा ॥
षंढैश्च विधवाभिश्च नारीभिश्च नरैस्तथा
kumārayuvavṛddhaiśca rogārtairapi bhūmipa ||
atīvasukhasādhyo hi dharmo vaiśākhagocaraḥ
||10||कुमारयुववृद्धैश्च रोगार्तैरपि भूमिप ॥
अतीवसुखसाध्यो हि धर्मो वैशाखगोचरः
māsamenamanuprāpya dharmānkuru imāñcchubhān ||
ko na yatnaṃ ca kurute tasmātko nvaparaḥ śubhaḥ
||11||मासमेनमनुप्राप्य धर्मान्कुरु इमाञ्च्छुभान् ॥
को न यत्नं च कुरुते तस्मात्को न्वपरः शुभः
yo'tīva sulabhāndharmānna karoti narā'dhamaḥ ||
tasyaiva sulabhā lokā nārakā nātra saṃśayaḥ
||12||योऽतीव सुलभान्धर्मान्न करोति नराऽधमः ॥
तस्यैव सुलभा लोका नारका नात्र संशयः
athātaḥ saṃpravakṣyāmi tasminmāse ca kottamā ||
tāṃ tithiṃ sarvapāpaghnīṃ dadhnaḥ sāramivoddhṛtām
||13||अथातः संप्रवक्ष्यामि तस्मिन्मासे च कोत्तमा ॥
तां तिथिं सर्वपापघ्नीं दध्नः सारमिवोद्धृताम्
caitre māsi mahāpuṇye meṣasaṃsthe divākare ||
pāpaghnī pitṛdaivatyā gayākoṭiphalapradā
||14||चैत्रे मासि महापुण्ये मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
पापघ्नी पितृदैवत्या गयाकोटिफलप्रदा
atraiva śrūyate puṇyā pitṛgāthā purātanī ||
śṛṇu tāṃ satkathāṃ rājansāvarṇau śāsati kṣitim
||15||अत्रैव श्रूयते पुण्या पितृगाथा पुरातनी ॥
शृणु तां सत्कथां राजन्सावर्णौ शासति क्षितिम्
triṃśatkaliyugasyāṃte sarvadharmavivarjite ||
ānarte tu dvijaḥ kaściddharmavarṇa iti śrutaḥ
||16||त्रिंशत्कलियुगस्यांते सर्वधर्मविवर्जिते ॥
आनर्ते तु द्विजः कश्चिद्धर्मवर्ण इति श्रुतः
dṛṣṭvā kaliyuge rājañjanānpāparatānmuniḥ ||
tasyaiva prathame pāde varṇadharmavivarjite
||17||दृष्ट्वा कलियुगे राजञ्जनान्पापरतान्मुनिः ॥
तस्यैव प्रथमे पादे वर्णधर्मविवर्जिते
sa kadācitsatrayāgaṃ munīnāṃ tu mahātmanām ||
agamatpuṣkare kṣetre kurvatāṃ maunadhāriṇām
||18||स कदाचित्सत्रयागं मुनीनां तु महात्मनाम् ॥
अगमत्पुष्करे क्षेत्रे कुर्वतां मौनधारिणाम्
tatra cāsanpuṇyakathā ṛṣīṇāṃ śāstragocarāḥ ||
tatra kecitkaliyugaṃ praśaśaṃsurdhṛtavratāḥ
||19||तत्र चासन्पुण्यकथा ऋषीणां शास्त्रगोचराः ॥
तत्र केचित्कलियुगं प्रशशंसुर्धृतव्रताः
kṛte yadvatsarātsādhyaṃ puṇyaṃ mādhavatoṣaṇam ||
tretāyāṃ māsataḥ sādhyaṃ dvāpare pakṣato nṛpa
||20||कृते यद्वत्सरात्साध्यं पुण्यं माधवतोषणम् ॥
त्रेतायां मासतः साध्यं द्वापरे पक्षतो नृप
tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ kalau viṣṇusmṛterbhavet ||
atyalpamapi vai puṇyaṃ kalau koṭiguṇaṃ bhavet
||21||तस्माद्दशगुणं पुण्यं कलौ विष्णुस्मृतेर्भवेत् ॥
अत्यल्पमपि वै पुण्यं कलौ कोटिगुणं भवेत्
dayā puṇyavihīne tu dānadharmavivarjite ||
dayādānaṃ ca kurute sakṛduccārya vai harim
||22||दया पुण्यविहीने तु दानधर्मविवर्जिते ॥
दयादानं च कुरुते सकृदुच्चार्य वै हरिम्
sa eva cordhvago nūnaṃ durbhikṣe cānnadastathā ||
etatprasaṃgāvasare nārado'bhyetya vai muniḥ
||23||स एव चोर्ध्वगो नूनं दुर्भिक्षे चान्नदस्तथा ॥
एतत्प्रसंगावसरे नारदोऽभ्येत्य वै मुनिः
kareṇaikena śiśnaṃ ca jihvāṃ caikena vai hasan ||
pragṛhyonmattavattatra nanarta munisattamaḥ
||24||करेणैकेन शिश्नं च जिह्वां चैकेन वै हसन् ॥
प्रगृह्योन्मत्तवत्तत्र ननर्त मुनिसत्तमः
sabhyāstadā tamityūcuḥ kimetaditi nārada ||
pratyuvāca sa tānsarvānnṛtyaṃ kurvanhasansudhīḥ ||
254 saṃtoṣādyadiha proktaṃ nṛtyadbhirbhāvitātmabhiḥ ||
siddhā vayaṃ na saṃdehaḥ puṇyo'yaṃ kalirāgataḥ
||26||सभ्यास्तदा तमित्यूचुः किमेतदिति नारद ॥
प्रत्युवाच स तान्सर्वान्नृत्यं कुर्वन्हसन्सुधीः ॥
२५४ संतोषाद्यदिह प्रोक्तं नृत्यद्भिर्भावितात्मभिः ॥
सिद्धा वयं न संदेहः पुण्योऽयं कलिरागतः
tatsatyaṃ na ca saṃdeho bahu svalpena sādhyate ||
smaraṇāttoṣamāyāti keśavaḥ kleśanāśanaḥ
||27||तत्सत्यं न च संदेहो बहु स्वल्पेन साध्यते ॥
स्मरणात्तोषमायाति केशवः क्लेशनाशनः
tathāpi vaḥ pravakṣyāmi durghaṭaṃ ca dvayaṃ dhuvam ||
śiśnasya nigrahaḥ putrā jihvāyā api nityaśaḥ
||28||तथापि वः प्रवक्ष्यामि दुर्घटं च द्वयं धुवम् ॥
शिश्नस्य निग्रहः पुत्रा जिह्वाया अपि नित्यशः
dvayaṃ yaddhi bhavedyasya sa eva syājjanārdanaḥ ||
bhavadbhirnātra sthātavyaṃ tasmātkaliyugāgame
||29||द्वयं यद्धि भवेद्यस्य स एव स्याज्जनार्दनः ॥
भवद्भिर्नात्र स्थातव्यं तस्मात्कलियुगागमे
pākhaṃḍaṃ bhārataṃ hitvā saṃcaradhvaṃ yathāsukham ||
yatra kutrāpi deśeṣu mano yatra prasīdati
||30||पाखंडं भारतं हित्वा संचरध्वं यथासुखम् ॥
यत्र कुत्रापि देशेषु मनो यत्र प्रसीदति
iti tadvacanaṃ śrutvā munayaḥ śaṃsitavratāḥ ||
satraṃ samāpya sahasā yayuste ca yathāsukham
||31||इति तद्वचनं श्रुत्वा मुनयः शंसितव्रताः ॥
सत्रं समाप्य सहसा ययुस्ते च यथासुखम्
dharmavarṇo'pi tacchrutvā tyaktuṃ bhūmiṃ mano dadhe ||
sa vrataṃ cordhvatejaskaṃ dhṛtvā daṇḍakamaḍalū
||32||धर्मवर्णोऽपि तच्छ्रुत्वा त्यक्तुं भूमिं मनो दधे ॥
स व्रतं चोर्ध्वतेजस्कं धृत्वा दण्डकमडलू
jaṭāvalkaladhārī ca bhūtvā caivaṃ yayau punaḥ ||
kalau yuge tvanācārāndraṣṭuṃ vismitamānasaḥ
||33||जटावल्कलधारी च भूत्वा चैवं ययौ पुनः ॥
कलौ युगे त्वनाचारान्द्रष्टुं विस्मितमानसः
tatrā'paśyajjanānghorānpāpācāraratānkhalān ||
pākhaṇḍino dvijāḥ sarve śūdrāḥ pravrājinastathā
||34||तत्राऽपश्यज्जनान्घोरान्पापाचाररतान्खलान् ॥
पाखण्डिनो द्विजाः सर्वे शूद्राः प्रव्राजिनस्तथा
bhartāraṃ dveṣṭi bhāryā ca śiṣyo dveṣṭi guruṃ tathā ||
bhṛtyaśca svāmihaṃtā ca putraḥ pitṛvadhe rataḥ
||35||भर्तारं द्वेष्टि भार्या च शिष्यो द्वेष्टि गुरुं तथा ॥
भृत्यश्च स्वामिहंता च पुत्रः पितृवधे रतः
śūdraprāyā dvijāḥ sarve bastaprāyāśca dhenavaḥ ||
gāthāprāyāstathā vedāḥ kriyāsāmyāḥ śubhāḥ kriyāḥ
||36||शूद्रप्राया द्विजाः सर्वे बस्तप्रायाश्च धेनवः ॥
गाथाप्रायास्तथा वेदाः क्रियासाम्याः शुभाः क्रियाः
bhūtapretapiśācādyāḥ phaladāstatra devatāḥ ||
tā eva śraddhayā'rcaṃti janāḥ pāparatāḥ śitāḥ
||37||भूतप्रेतपिशाचाद्याः फलदास्तत्र देवताः ॥
ता एव श्रद्धयाऽर्चंति जनाः पापरताः शिताः
sarve vyavāyaniratāstadarthe tyaktajīvitāḥ ||
kūṭasākṣyapravaktāraḥ sadā kaitavamānasāḥ
||38||सर्वे व्यवायनिरतास्तदर्थे त्यक्तजीविताः ॥
कूटसाक्ष्यप्रवक्तारः सदा कैतवमानसाः
manasyekaṃ vacasyekaṃ karmaṇyekaṃ sadā kalau ||
sarveṣāṃ haitukī vidyā sā pūjyā nṛpamaṃdire
||39||मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं सदा कलौ ॥
सर्वेषां हैतुकी विद्या सा पूज्या नृपमंदिरे
gītādyāśca kalā vidyā nṛpāṇāṃ ca priyāvahāḥ ||
hīnāśca pūjyatāṃ yāṃti nottamāśca kalau yuge
||40||गीताद्याश्च कला विद्या नृपाणां च प्रियावहाः ॥
हीनाश्च पूज्यतां यांति नोत्तमाश्च कलौ युगे
śrotriyāśca dvijāḥ sarve daridrāḥ syuḥ kalau yuge ||
viṣṇubhaktirnarāṇāṃ tu prāyaśo naiva vartate
||41||श्रोत्रियाश्च द्विजाः सर्वे दरिद्राः स्युः कलौ युगे ॥
विष्णुभक्तिर्नराणां तु प्रायशो नैव वर्तते
prāyaḥ pākhaṃḍabhūyiṣṭhaṃ puṇyakṣetraṃ bhaviṣyati ||
śūdrā dharmapravaktāro jaṭilāstāpasāḥ kalau
||42||प्रायः पाखंडभूयिष्ठं पुण्यक्षेत्रं भविष्यति ॥
शूद्रा धर्मप्रवक्तारो जटिलास्तापसाः कलौ
sarve cālpāyuṣo martyā dayāhīnā śaṭhā janāḥ ||
sarve dharmapravaktāraḥ sarve ca grahaṇotsavāḥ
||43||सर्वे चाल्पायुषो मर्त्या दयाहीना शठा जनाः ॥
सर्वे धर्मप्रवक्तारः सर्वे च ग्रहणोत्सवाः
svārcanaṃ cā'pi hīcchaṃti vṛthā nindāparāyaṇāḥ ||
asūyāniratāḥ sarve prabhoḥ svagṛhamāgate
||44||स्वार्चनं चाऽपि हीच्छंति वृथा निन्दापरायणाः ॥
असूयानिरताः सर्वे प्रभोः स्वगृहमागते
bhrātā ca bhaginīgaṃtā pitā putrīṃ ca vai kalau ||
sarve'pi śūdrīniratāḥ sarve vārāṃganāratāḥ
||45||भ्राता च भगिनीगंता पिता पुत्रीं च वै कलौ ॥
सर्वेऽपि शूद्रीनिरताः सर्वे वारांगनारताः
sādhūnnaiva vijānaṃti bahupāpāṃśca manyate ||
vyaktīkurvaṃti sādhūnāṃ doṣamekaṃ durāgrahāḥ
||46||साधून्नैव विजानंति बहुपापांश्च मन्यते ॥
व्यक्तीकुर्वंति साधूनां दोषमेकं दुराग्रहाः
pāpānāṃ doṣajātāni guṇatvena vadanti hi ||
doṣameva pragṛhṇaṃti kalau tu viguṇā janāḥ
||47||पापानां दोषजातानि गुणत्वेन वदन्ति हि ॥
दोषमेव प्रगृह्णंति कलौ तु विगुणा जनाः
jalaukā dharmasaṃyuktā raktaṃ pivati no payaḥ ||
auṣadhyaḥ sattvahīnā hi ṛtūn vyatyayāstathā
||48||जलौका धर्मसंयुक्ता रक्तं पिवति नो पयः ॥
औषध्यः सत्त्वहीना हि ऋतून् व्यत्ययास्तथा
durbhikṣaṃ sarvarāṣṭreṣu kanyā kāle na sūyate ||
naṭanartakavidyāsu prītimanto narāḥ kalau
||49||दुर्भिक्षं सर्वराष्ट्रेषु कन्या काले न सूयते ॥
नटनर्तकविद्यासु प्रीतिमन्तो नराः कलौ
vedavedāṃtavidyāsu niratā ye guṇādhikāḥ ||
bhṛtyānpaśyaṃti tānmūḍhāste bhraṣṭāścākhilā nṛpa
||50||वेदवेदांतविद्यासु निरता ये गुणाधिकाः ॥
भृत्यान्पश्यंति तान्मूढास्ते भ्रष्टाश्चाखिला नृप
tyaktaśrāddhakriyāḥ sarve tyaktavedoditakriyāḥ ||
jihvāyāṃ viṣṇunāmāni na vartaṃte kadācana ||
śṛṃgārarasa nirvāṇāstadgītānyeva te jaguḥ
||51||त्यक्तश्राद्धक्रियाः सर्वे त्यक्तवेदोदितक्रियाः ॥
जिह्वायां विष्णुनामानि न वर्तंते कदाचन ॥
शृंगाररस निर्वाणास्तद्गीतान्येव ते जगुः
na viṣṇusevā na ca śāstravārtā na yāgadīkṣā na vicāraleśaḥ ||
na tīrthayātrā na ca dānadharmāḥ kalau jane kvā'pi babhūva citram
||52||न विष्णुसेवा न च शास्त्रवार्ता न यागदीक्षा न विचारलेशः ॥
न तीर्थयात्रा न च दानधर्माः कलौ जने क्वाऽपि बभूव चित्रम्
tāndṛṣṭvā gharmavarṇo'pi subhīto'tyantavismitaḥ ||
vaṃśaṃ pāpātkṣayaṃ yāṃtaṃ dṛṣṭvā dvīpāṃtaraṃ yayau
||53||तान्दृष्ट्वा घर्मवर्णोऽपि सुभीतोऽत्यन्तविस्मितः ॥
वंशं पापात्क्षयं यांतं दृष्ट्वा द्वीपांतरं ययौ
sa caransarvadvīpeṣu lokeṣveva tu sarvaśaḥ ||
pitṛlokaṃ yayau dhīmānkadācitkautukānvitaḥ
||54||स चरन्सर्वद्वीपेषु लोकेष्वेव तु सर्वशः ॥
पितृलोकं ययौ धीमान्कदाचित्कौतुकान्वितः
tatrā'paśyanmahāghorāñcchrāmyamāṇāṃśca karmabhiḥ
||55||तत्राऽपश्यन्महाघोराञ्च्छ्राम्यमाणांश्च कर्मभिः
dhāvato rudamānāṃśca patataḥ patitānapi ||
tatrāpaśyaccāndhakūpe patitānsvānpitṝnadhaḥ
||56||धावतो रुदमानांश्च पततः पतितानपि ॥
तत्रापश्यच्चान्धकूपे पतितान्स्वान्पितॄनधः
dūrvāgralaṃbino dīnāndūrvācchede hi śaṃkitān ||
tadā prāptaḥ ko'pi cākhurdūrvāmūlaṃ tadāśrayam
||57||दूर्वाग्रलंबिनो दीनान्दूर्वाच्छेदे हि शंकितान् ॥
तदा प्राप्तः कोऽपि चाखुर्दूर्वामूलं तदाश्रयम्
tena bhāgatrayaṃ cāttameko bhāgovaśeṣitaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā te kṣīyamāṇaṃ mūlaṃ duḥkhena karṣiṇaḥ
||58||तेन भागत्रयं चात्तमेको भागोवशेषितः ॥
तं दृष्ट्वा ते क्षीयमाणं मूलं दुःखेन कर्षिणः
adho dṛṣṭvā cāṃ'dhakūpaṃ taṭapātādibhīṣaṇam ||
duruttāraṃ mahāghoraṃ karmaṇāptaṃ suduḥkhitāḥ
||59||अधो दृष्ट्वा चांऽधकूपं तटपातादिभीषणम् ॥
दुरुत्तारं महाघोरं कर्मणाप्तं सुदुःखिताः
agre cā'pi duruttāramavalaṃbavivarjitam ||
tāndraṣṭvā vismito bhūtvā dayālurvākyamabravīt
||60||अग्रे चाऽपि दुरुत्तारमवलंबविवर्जितम् ॥
तान्द्रष्ट्वा विस्मितो भूत्वा दयालुर्वाक्यमब्रवीत्
ke yūyaṃ patitā hyasminkena dustarakarmaṇā ||
kasya gotre samutpannāḥ kathaṃ vo muktirūrjitā
||61||के यूयं पतिता ह्यस्मिन्केन दुस्तरकर्मणा ॥
कस्य गोत्रे समुत्पन्नाः कथं वो मुक्तिरूर्जिता
etadyūyaṃ vadadhvaṃ me śarma vo'tha bhaviṣyati ||
ityevamuditāstena pitaro'tha suduḥkhitāḥ
||62||एतद्यूयं वदध्वं मे शर्म वोऽथ भविष्यति ॥
इत्येवमुदितास्तेन पितरोऽथ सुदुःखिताः
tamūcuḥ karuṇāṃ vācaṃ dharmaśruti puraḥsarāḥ ||
pitara ūcuḥ ||
vayaṃ śrīvatsagotrīyā bhuvi santānavarjitāḥ
||63||तमूचुः करुणां वाचं धर्मश्रुति पुरःसराः ॥
पितर ऊचुः ॥
वयं श्रीवत्सगोत्रीया भुवि सन्तानवर्जिताः
piṃḍaśrāddhavihīnāśca tena pacyāmahe vayam ||
niḥsantāno'pi no vaṃśo jātaḥ pāpaiḥ kalau yuge
||64||पिंडश्राद्धविहीनाश्च तेन पच्यामहे वयम् ॥
निःसन्तानोऽपि नो वंशो जातः पापैः कलौ युगे
nā'smākaṃ piṃḍadaścāsti vaṃśe pāpātkṣayaṃ gate ||
tenāṃ'dhakūpe patanaṃ nistaṃtūnāṃ durātmanām
||65||नाऽस्माकं पिंडदश्चास्ति वंशे पापात्क्षयं गते ॥
तेनांऽधकूपे पतनं निस्तंतूनां दुरात्मनाम्
eko hi vartate vaṃśe dharmavarṇo mahāyaśāḥ ||
sa viraktaścaranneko na gārhasthamupeyivān
||66||एको हि वर्तते वंशे धर्मवर्णो महायशाः ॥
स विरक्तश्चरन्नेको न गार्हस्थमुपेयिवान्
taṃtunā tena bibhrāmo dūrvānālāvalaṃbitāḥ ||
nistaṃtutvācca tanmūlamākhuḥ khādati pratyaham
||67||तंतुना तेन बिभ्रामो दूर्वानालावलंबिताः ॥
निस्तंतुत्वाच्च तन्मूलमाखुः खादति प्रत्यहम्
ekasyaivā'vaśiṣṭatvātkiṃcinnalo'vaśeṣitaḥ ||
ākhunā khādyamānaśca vartate saumya paśyatām
||68||एकस्यैवाऽवशिष्टत्वात्किंचिन्नलोऽवशेषितः ॥
आखुना खाद्यमानश्च वर्तते सौम्य पश्यताम्
tasya cā''yuḥkṣaye tāta śeṣamākhurhariṣyati ||
paścātkūpe patiṣyāmo duruttāreṃ'dhatāmase
||69||तस्य चाऽऽयुःक्षये तात शेषमाखुर्हरिष्यति ॥
पश्चात्कूपे पतिष्यामो दुरुत्तारेंऽधतामसे
tasmāttvaṃ ca bhuvaṃ gatvā dharmavarṇaṃ prabodhaya ||
asmadvākyairdayāpātrairgārhasthyaṃ vimukhaṃ munim
||70||तस्मात्त्वं च भुवं गत्वा धर्मवर्णं प्रबोधय ॥
अस्मद्वाक्यैर्दयापात्रैर्गार्हस्थ्यं विमुखं मुनिम्
pitaraste bhṛśā'rtā hi narake patitā mayā ||
andhakūpe duruttāre dṛṣṭā dūrvāvalaṃbitāḥ
||71||पितरस्ते भृशाऽर्ता हि नरके पतिता मया ॥
अन्धकूपे दुरुत्तारे दृष्टा दूर्वावलंबिताः
sā dūrvā vaṃśarūpā hi tanmūlaṃ satataṃ mune ||
kālākhyo mūṣakastasya mūlaṃ khādati pratyaham
||72||सा दूर्वा वंशरूपा हि तन्मूलं सततं मुने ॥
कालाख्यो मूषकस्तस्य मूलं खादति प्रत्यहम्
vaṃśanāśo'nukramata ekastvaṃ tvavaśeṣitaḥ ||
tena mūlasya dūrvāyā naṣṭaṃ bhāgatrayaṃ mune
||73||वंशनाशोऽनुक्रमत एकस्त्वं त्ववशेषितः ॥
तेन मूलस्य दूर्वाया नष्टं भागत्रयं मुने
eko bhāgo'vaśiṣṭo'tra yatastvaṃ vartase bhuvi ||
kiṃcitkhādati vai tvā''khustava cā''yuḥkṣayakramāt
||74||एको भागोऽवशिष्टोऽत्र यतस्त्वं वर्तसे भुवि ॥
किंचित्खादति वै त्वाऽऽखुस्तव चाऽऽयुःक्षयक्रमात्
parete tvayi cā'smākaṃ tavā'pi patanaṃ bhavet ||
kūpa evāndhatāmisre saṃtāne'pi kṣayaṃ gate
||75||परेते त्वयि चाऽस्माकं तवाऽपि पतनं भवेत् ॥
कूप एवान्धतामिस्रे संतानेऽपि क्षयं गते
tasmādgārhasthyamāsādya kuru saṃtativardhanam ||
tenā'smākaṃ tavā'pi syādgatirūrdhvā na saṃśayaḥ
||76||तस्माद्गार्हस्थ्यमासाद्य कुरु संततिवर्धनम् ॥
तेनाऽस्माकं तवाऽपि स्याद्गतिरूर्ध्वा न संशयः
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet ||
yajeta vā'śvamedhaṃ ca nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet
||77||एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥
यजेत वाऽश्वमेधं च नीलं वा वृषमुत्सृजेत्
yadyeko'pi ca vaiśākhe māghe vā kārtike'pi ca ||
asmānuddiśya vai snānaṃ śrāddhaṃ dānaṃ kariṣyati
||78||यद्येकोऽपि च वैशाखे माघे वा कार्तिकेऽपि च ॥
अस्मानुद्दिश्य वै स्नानं श्राद्धं दानं करिष्यति
tena cordhvagatirbhūyānnarakāduddhṛtiśca naḥ ||
eko vā viṣṇubhaktaḥ syādeko vā harivāsarī
||79||तेन चोर्ध्वगतिर्भूयान्नरकादुद्धृतिश्च नः ॥
एको वा विष्णुभक्तः स्यादेको वा हरिवासरी
eko vā śṛṇuyādviṣṇoḥ kathāṃ pāpavināśanīm ||
tasyātītaṃ kulaśataṃ bhāvi cā'pi kulaṃ śatam
||80||एको वा शृणुयाद्विष्णोः कथां पापविनाशनीम् ॥
तस्यातीतं कुलशतं भावि चाऽपि कुलं शतम्
api pāpavṛtaṃ kvā'pi narakaṃ naiva paśyati ||
kimanyairbahubhiḥ putrairdayādharmavivarjitaiḥ
||81||अपि पापवृतं क्वाऽपि नरकं नैव पश्यति ॥
किमन्यैर्बहुभिः पुत्रैर्दयाधर्मविवर्जितैः
ye jātā nārcayaṃtyaddhā viṣṇuṃ nārāyaṇaṃ kule ||
nā'putrasya hi loko'sti sarvametajjanā viduḥ
||82||ये जाता नार्चयंत्यद्धा विष्णुं नारायणं कुले ॥
नाऽपुत्रस्य हि लोकोऽस्ति सर्वमेतज्जना विदुः
tatrā'pi ca dayāyuktaṃ tatsaṃtānaṃ ca durlabham ||
iti taṃ bodhayitvā tu vākyairetaiśca sūnṛtaiḥ
||83||तत्राऽपि च दयायुक्तं तत्संतानं च दुर्लभम् ॥
इति तं बोधयित्वा तु वाक्यैरेतैश्च सूनृतैः
viraktasyordhvaretasya gārhasthye tvaṃ matiṃ kuru ||
pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā dharmavarṇo'tivismitaḥ
||84||विरक्तस्योर्ध्वरेतस्य गार्हस्थ्ये त्वं मतिं कुरु ॥
पितॄणां वचनं श्रुत्वा धर्मवर्णोऽतिविस्मितः
praṇamya prāṃjaliḥ prāha rudanvai jātavepathuḥ ||
nāmnāhaṃ dharmavarṇaśca yuṣmadvaṃśyo durāgrahī
||85||प्रणम्य प्रांजलिः प्राह रुदन्वै जातवेपथुः ॥
नाम्नाहं धर्मवर्णश्च युष्मद्वंश्यो दुराग्रही
satre śrutvā tu vacanaṃ nāradasya mahātmanaḥ ||
jihvādārḍhyaṃ guhyadārḍhyaṃ na kasyā'pi kalau yuge
||86||सत्रे श्रुत्वा तु वचनं नारदस्य महात्मनः ॥
जिह्वादार्ढ्यं गुह्यदार्ढ्यं न कस्याऽपि कलौ युगे
dṛṣṭvā bhuvi ca pāpiṣṭhāṃstāñjanānapi śaṃkitaḥ ||
bhīto durjanasaṃgatyā carandvīpāṃtare vasan
||87||दृष्ट्वा भुवि च पापिष्ठांस्ताञ्जनानपि शंकितः ॥
भीतो दुर्जनसंगत्या चरन्द्वीपांतरे वसन्
pādāstrayo gatā hyasya kaleḥ pādeṃ'tyake'pi ca ||
gatāḥ sārddhatrayo bhāgā idānīṃ janakā ime
||88||पादास्त्रयो गता ह्यस्य कलेः पादेंऽत्यकेऽपि च ॥
गताः सार्द्धत्रयो भागा इदानीं जनका इमे
nā'haṃ vedmi bhavadduḥkhaṃ vṛthā janma gataṃ mama ||
yasminkule tvahaṃ jāta ṛṇaṃ pitrorna vai hṛtam
||89||नाऽहं वेद्मि भवद्दुःखं वृथा जन्म गतं मम ॥
यस्मिन्कुले त्वहं जात ऋणं पित्रोर्न वै हृतम्
kiṃ tena jātamātreṇa bhūbhāreṇā'tra śatruṇā ||
yo jāto nārcayedviṣṇuṃ pitṝndevānṛṣīṃstathā
||90||किं तेन जातमात्रेण भूभारेणाऽत्र शत्रुणा ॥
यो जातो नार्चयेद्विष्णुं पितॄन्देवानृषींस्तथा
yuṣmadājñāṃ kariṣyāmi māmā''jñāpayata kṣitau ||
yathā na kalibādhā syāttatra saṃsārato'pi vā
||91||युष्मदाज्ञां करिष्यामि मामाऽऽज्ञापयत क्षितौ ॥
यथा न कलिबाधा स्यात्तत्र संसारतोऽपि वा
kartavyānyapi kṛtyāni mayā putreṇa bhūtale ||
ityuktāstena vaṃśyena dharmavarṇena dhīmatā
||92||कर्तव्यान्यपि कृत्यानि मया पुत्रेण भूतले ॥
इत्युक्तास्तेन वंश्येन धर्मवर्णेन धीमता
kiṃcidāśvastamanasa idamūcurmahīpate ||
putra paśya daśāmetāṃ pitṝṇāṃ te mahātmanām
||93||किंचिदाश्वस्तमनस इदमूचुर्महीपते ॥
पुत्र पश्य दशामेतां पितॄणां ते महात्मनाम्
saṃtatyabhāvātpatatāṃ dūrvāmātrāvalaṃbinām ||
tvaṃ gārhasthyamupālabhya saṃtatyāsmānsamuddhara
||94||संतत्यभावात्पततां दूर्वामात्रावलंबिनाम् ॥
त्वं गार्हस्थ्यमुपालभ्य संतत्यास्मान्समुद्धर
ye ca viṣṇukathāraktā ye smaraṃtyaniśaṃ harim ||
ye sadācāraniratā na tānvai bādhate kaliḥ
||95||ये च विष्णुकथारक्ता ये स्मरंत्यनिशं हरिम् ॥
ये सदाचारनिरता न तान्वै बाधते कलिः
śāligrāmaśilā yasya gṛhe tiṣṭhati mānada ||
athavā bhārataṃ gehe na taṃ vai bādhate kaliḥ
||96||शालिग्रामशिला यस्य गृहे तिष्ठति मानद ॥
अथवा भारतं गेहे न तं वै बाधते कलिः
yaśca vaiśākhanirato māghasnānaparaśca yaḥ ||
kārtike dīpadātā yo na taṃ vai bādhate kaliḥ
||97||यश्च वैशाखनिरतो माघस्नानपरश्च यः ॥
कार्तिके दीपदाता यो न तं वै बाधते कलिः
pratyahaṃ śṛṇuyādyastu kathāṃ viṣṇormahātmanaḥ ||
pāpaghnīṃ mokṣadāṃ divyāṃ na taṃ vai bādhate kaliḥ
||98||प्रत्यहं शृणुयाद्यस्तु कथां विष्णोर्महात्मनः ॥
पापघ्नीं मोक्षदां दिव्यां न तं वै बाधते कलिः
yadgṛhe vaiśvadevaśca yadgṛhe tulasī śubhā ||
yadaṃgaṇe śubhā gauśca na taṃ vai bādhate kaliḥ
||99||यद्गृहे वैश्वदेवश्च यद्गृहे तुलसी शुभा ॥
यदंगणे शुभा गौश्च न तं वै बाधते कलिः
tasmānno bhītirastīha yuge pāpātmake'pi ca ||
śīghraṃ gaccha bhuvaṃ putra māso'yaṃ mādhavāhvayaḥ
||100||तस्मान्नो भीतिरस्तीह युगे पापात्मकेऽपि च ॥
शीघ्रं गच्छ भुवं पुत्र मासोऽयं माधवाह्वयः
sarveṣāmupakārāya meṣasaṃsthe divākare ||
triṃśacca tithayaḥ puṇyā meṣasaṃsthe divākare
||101||सर्वेषामुपकाराय मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
त्रिंशच्च तिथयः पुण्या मेषसंस्थे दिवाकरे
ekaikasyāṃ kṛtaṃ puṇyaṃ koṭikoṭiguṇaṃ bhavet ||
tatrā'pi caitrabahulo darśo nṛṇāṃ ca muktidaḥ
||2||एकैकस्यां कृतं पुण्यं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥
तत्राऽपि चैत्रबहुलो दर्शो नृणां च मुक्तिदः
priyaśca pitṛdevānāṃ sadyo muktividhāyakaḥ ||
ye vai pitṝnsamuddiśya śrāddhaṃ kurvaṃti taddine
||3||प्रियश्च पितृदेवानां सद्यो मुक्तिविधायकः ॥
ये वै पितॄन्समुद्दिश्य श्राद्धं कुर्वंति तद्दिने
sodakuṃbhaṃ piṃḍadānaṃ tadakṣayyaphalaṃ labhet ||
ye ca kurvaṃti vai śrāddhamamāyāṃ ca madhau suta
||4||सोदकुंभं पिंडदानं तदक्षय्यफलं लभेत् ॥
ये च कुर्वंति वै श्राद्धममायां च मधौ सुत
taiḥ kṛtaṃ tu gayākṣetre śrāddhaṃ koṭiguṇaṃ bhavet ||
yadi śrāddhaṃ madhau darśe śākenā'pi karoti ca
||5||तैः कृतं तु गयाक्षेत्रे श्राद्धं कोटिगुणं भवेत् ॥
यदि श्राद्धं मधौ दर्शे शाकेनाऽपि करोति च
koṭiśrāddhaṃ gayāyāṃ tu kṛtaṃ tena na saṃśayaḥ ||
kuṃbhaṃ ca pānakaiḥ pūrṇaṃ karpūrāguruvāsitam
||6||कोटिश्राद्धं गयायां तु कृतं तेन न संशयः ॥
कुंभं च पानकैः पूर्णं कर्पूरागुरुवासितम्
yo na dadyānmadhau darśe sa pitṛghno na saṃśayaḥ ||
yo dadyācca madhau darśe sapānīyaṃ karīrakam
||7||यो न दद्यान्मधौ दर्शे स पितृघ्नो न संशयः ॥
यो दद्याच्च मधौ दर्शे सपानीयं करीरकम्
śrāddhaṃ ca bhaktisaṃyuktaḥ kurute ca kuloddhatim ||
pitṝṇāṃ ca tathā loke nadī cā'mṛtavarṣiṇī
||8||श्राद्धं च भक्तिसंयुक्तः कुरुते च कुलोद्धतिम् ॥
पितॄणां च तथा लोके नदी चाऽमृतवर्षिणी
kuṃbhadānātprasarati śrāddhadānādidāyinām ||
annasūpaghṛtāpūpalehyapāyasakardamān
||9||कुंभदानात्प्रसरति श्राद्धदानादिदायिनाम् ॥
अन्नसूपघृतापूपलेह्यपायसकर्दमान्
tasmājjhaṭiti tvaṃ gaccha yadā vā 'mā bhaviṣyati ||
kuru śrāddhaṃ piṃḍadānaṃ sodakumbhaṃ mahāmate
||110||तस्माज्झटिति त्वं गच्छ यदा वा ऽमा भविष्यति ॥
कुरु श्राद्धं पिंडदानं सोदकुम्भं महामते
sarveṣāmupakārāya gārhasthyaṃ ca samāśraya ||
dharmārthakāmaiḥ saṃtuṣṭaḥ prāpya saṃtānamuttamam
||11||सर्वेषामुपकाराय गार्हस्थ्यं च समाश्रय ॥
धर्मार्थकामैः संतुष्टः प्राप्य संतानमुत्तमम्
punaśca munivṛttistvaṃ sukhaṃ dvīpe susaṃcara ||
ityādiṣṭaḥ pitṛbhiśca tūrṇaṃ bhūmiṃ yayau muniḥ
||12||पुनश्च मुनिवृत्तिस्त्वं सुखं द्वीपे सुसंचर ॥
इत्यादिष्टः पितृभिश्च तूर्णं भूमिं ययौ मुनिः
caitre māse meṣasaṃsthe puṇye māsi divākare ||
prātaḥ snātvā ca saṃtarjya pitṝndevānṛṣīṃstathā
||13||चैत्रे मासे मेषसंस्थे पुण्ये मासि दिवाकरे ॥
प्रातः स्नात्वा च संतर्ज्य पितॄन्देवानृषींस्तथा
sodakuṃbhaṃ tathā śrāddhaṃ kṛtvā pāpavināśanam ||
tena dattvā pitṝṇāṃ ca muktimāvṛttivarjitām
||14||सोदकुंभं तथा श्राद्धं कृत्वा पापविनाशनम् ॥
तेन दत्त्वा पितॄणां च मुक्तिमावृत्तिवर्जिताम्
svayaṃ vivāhamakarotsaṃtatiṃ prāpya vai satīm ||
loke prakhyāpayāmāsa tāṃ tithiṃ pāpanāśanīm
||15||स्वयं विवाहमकरोत्संततिं प्राप्य वै सतीम् ॥
लोके प्रख्यापयामास तां तिथिं पापनाशनीम्
svayaṃ punarmudā bhaktyā gandhamādanamāyayau
||16||स्वयं पुनर्मुदा भक्त्या गन्धमादनमाययौ
tasmātpuṇyatamā caiṣā madhordarśāhvayā tithiḥ ||
nānayā sadṛśī loke tithirdṛṣṭā śrutā'pi vā
||117||तस्मात्पुण्यतमा चैषा मधोर्दर्शाह्वया तिथिः ॥
नानया सदृशी लोके तिथिर्दृष्टा श्रुताऽपि वा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmvarīṣasaṃvāde kalidharmanirūpaṇe pitṛmuktirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||