dānanirūpaṇam
nārada uvāca
yo martyo dvijavaryāya paryaṃkaṃ tu dadāti hi ||
yatra svasthaḥ sukhaṃ śete śītānilaniṣevitaḥ
||1||यो मर्त्यो द्विजवर्याय पर्यंकं तु ददाति हि ॥
यत्र स्वस्थः सुखं शेते शीतानिलनिषेवितः
dharmasādhanabhūte hi dehe nairujyamāpnute ||
taṃ dattvā sakalaṃ tāpaṃ nirasya gatakalmaṣaḥ
||2||धर्मसाधनभूते हि देहे नैरुज्यमाप्नुते ॥
तं दत्त्वा सकलं तापं निरस्य गतकल्मषः
akhaṇḍapadavīṃ yāti yogināmapi durlabhām ||
vaiśākhe gharmataptānāṃ śrāntānāṃ tu dvijanmanām
||3||अखण्डपदवीं याति योगिनामपि दुर्लभाम् ॥
वैशाखे घर्मतप्तानां श्रान्तानां तु द्विजन्मनाम्
dattvā śramāpahaṃ divyaṃ paryaṃkaṃ manujeśvara ||
na jātu sīdate loke janmamṛtyujarādibhiḥ
||4||दत्त्वा श्रमापहं दिव्यं पर्यंकं मनुजेश्वर ॥
न जातु सीदते लोके जन्ममृत्युजरादिभिः
gṛhītvā brāhmaṇo yatra śete cājīvamāsthitaḥ ||
āsīne sakalaṃ pāpaṃ jñānato'jñānataḥ kṛtam
||5||गृहीत्वा ब्राह्मणो यत्र शेते चाजीवमास्थितः ॥
आसीने सकलं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतः कृतम्
vilayaṃ yāti rājeṃdra karpūra iva cāgninā ||
śayane brahmanirvāṇaṃ sa naro yāti niścitam
||6||विलयं याति राजेंद्र कर्पूर इव चाग्निना ॥
शयने ब्रह्मनिर्वाणं स नरो याति निश्चितम्
yo dadyātkaśipuṃ māse vaiśākhe snānavallabhe ||
sarvabhogasamāyuktastasminneva hi janmani
||7||यो दद्यात्कशिपुं मासे वैशाखे स्नानवल्लभे ॥
सर्वभोगसमायुक्तस्तस्मिन्नेव हि जन्मनि
sānvayo vartate nūnaṃ rogādibhiranāhataḥ ||
āyuṣyaṃ paramārogyaṃ yaśo dhairyaṃ ca viṃdati
||8||सान्वयो वर्तते नूनं रोगादिभिरनाहतः ॥
आयुष्यं परमारोग्यं यशो धैर्यं च विंदति
nādhārmikaḥ kule tasya jāyate śatapauruṣam ||
bhuktvā tu sakalānbhogāṃstataḥ pañcatvameṣyati
||9||नाधार्मिकः कुले तस्य जायते शतपौरुषम् ॥
भुक्त्वा तु सकलान्भोगांस्ततः पञ्चत्वमेष्यति
nirdhūtākhilapāpastu brahmanirvāṇamṛcchati ||
śro triyāya dvijeṃdrāya yo dadyādupabarhaṇam
||10||निर्धूताखिलपापस्तु ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥
श्रो त्रियाय द्विजेंद्राय यो दद्यादुपबर्हणम्
sukhaṃ nidrā vinā yena na nṛṇāṃ jāyate kvacit ||
sarveṣāmāśrayo bhūtvā bhuvi sāmrājyamaśnute
||11||सुखं निद्रा विना येन न नृणां जायते क्वचित् ॥
सर्वेषामाश्रयो भूत्वा भुवि साम्राज्यमश्नुते
punaḥ sukhī punarbhogī punardharmaparāyaṇaḥ ||
āsaptajanma rājeṃdra jāyate sarvato jayī
||12||पुनः सुखी पुनर्भोगी पुनर्धर्मपरायणः ॥
आसप्तजन्म राजेंद्र जायते सर्वतो जयी
paścātsaptakulairyukto brahmabhūyāya kalpate ||
tārṇaṃ kaṭaṃ tu yo dadyātkaṭamanyadathāpi vā
||13||पश्चात्सप्तकुलैर्युक्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
तार्णं कटं तु यो दद्यात्कटमन्यदथापि वा
tatra śete svayaṃ viṣṇuryatrasthaḥ parameśvaraḥ ||
yathā jalagatā corṇā na jalairbhidyate kvacit
||14||तत्र शेते स्वयं विष्णुर्यत्रस्थः परमेश्वरः ॥
यथा जलगता चोर्णा न जलैर्भिद्यते क्वचित्
tathā saṃsārago jantuḥ saṃsāre na ca badhyate ||
āsane śayane saktaḥ kaṭadaḥ sarvataḥ sukhī
||15||तथा संसारगो जन्तुः संसारे न च बध्यते ॥
आसने शयने सक्तः कटदः सर्वतः सुखी
praśraye śayanārthāya yo dadyātkaṭakaṃbalam ||
tāvanmātreṇa muktaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
||16||प्रश्रये शयनार्थाय यो दद्यात्कटकंबलम् ॥
तावन्मात्रेण मुक्तः स्यान्नात्र कार्या विचारणा
nidrayā hīyate duḥkhaṃ nidrayā hīyate śramaḥ ||
sā nidrā kaṭasaṃsthasya sukhaṃ saṃjāyate dhuvam
||17||निद्रया हीयते दुःखं निद्रया हीयते श्रमः ॥
सा निद्रा कटसंस्थस्य सुखं संजायते धुवम्
yo dayātkaṃbalaṃ rājanvaiśākhe mādhavā''game ||
apamṛtyoḥ kālamṛtyormukto jīvati vai śatam
||18||यो दयात्कंबलं राजन्वैशाखे माधवाऽऽगमे ॥
अपमृत्योः कालमृत्योर्मुक्तो जीवति वै शतम्
dadyādvastraṃ sūkṣmataraṃ dvijeṃdre gharmakarśite ||
pūrṇamāyuḥ samāpnoti paratra ca parāṃ gatim
||19||दद्याद्वस्त्रं सूक्ष्मतरं द्विजेंद्रे घर्मकर्शिते ॥
पूर्णमायुः समाप्नोति परत्र च परां गतिम्
atastāpaharaṃ divyaṃ karpūraṃ tu dvijātaye ||
dattvā mokṣamavāpnoti duḥkhaśāṃtiṃ ca viṃdati
||20||अतस्तापहरं दिव्यं कर्पूरं तु द्विजातये ॥
दत्त्वा मोक्षमवाप्नोति दुःखशांतिं च विंदति
kusumāni ca yo dadyātkukumaṃ ca dvijātaye ||
sārvabhaumo bhavedrājā sarvalokavaśaṃkaraḥ
||21||कुसुमानि च यो दद्यात्कुकुमं च द्विजातये ॥
सार्वभौमो भवेद्राजा सर्वलोकवशंकरः
putrapautrādibhogāṃśca bhuktvā mokṣamavāpnuyāt ||
tvagasthigatasaṃtāpaṃ sadyo harati candanam
||22||पुत्रपौत्रादिभोगांश्च भुक्त्वा मोक्षमवाप्नुयात् ॥
त्वगस्थिगतसंतापं सद्यो हरति चन्दनम्
tāpatrayavinirmuktastaddattvā mokṣamāpnuyāt ||
auśīraṃ cāṣakaṃ kauśaṃ yo dadyājjalavāsitam
||23||तापत्रयविनिर्मुक्तस्तद्दत्त्वा मोक्षमाप्नुयात् ॥
औशीरं चाषकं कौशं यो दद्याज्जलवासितम्
sarvabhogeṣu rājeṃdra sa tu devasahāyavān ||
pāpahāniṃ duḥkhahāniṃ prāpya nirvṛtimāpnuyāt
||24||सर्वभोगेषु राजेंद्र स तु देवसहायवान् ॥
पापहानिं दुःखहानिं प्राप्य निर्वृतिमाप्नुयात्
gorocaṃ mṛganābhiṃ ca dadyādvaiśākhadharmavit ||
tāpatrayavinirmuktaḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati
||25||गोरोचं मृगनाभिं च दद्याद्वैशाखधर्मवित् ॥
तापत्रयविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति
tāṃbūlaṃ ca sakarpūraṃ yo dadyānmeṣage ravau ||
sārvabhaumasukhaṃ bhuktvā paraṃ nirvāṇamṛcchati
||26||तांबूलं च सकर्पूरं यो दद्यान्मेषगे रवौ ॥
सार्वभौमसुखं भुक्त्वा परं निर्वाणमृच्छति
śatapatrīṃ ca yūthīṃ ca meṣamāse dadannaraḥ ||
sa sārvabhaumo bhavati paścānmokṣaṃ ca viṃdati
||27||शतपत्रीं च यूथीं च मेषमासे ददन्नरः ॥
स सार्वभौमो भवति पश्चान्मोक्षं च विंदति
ketakīṃ mallikāṃ vā'pi yo dadyānmādhavā''game ||
sa tu mokṣamavāpnoti madhuśāsanaśāsanāt
||28||केतकीं मल्लिकां वाऽपि यो दद्यान्माधवाऽऽगमे ॥
स तु मोक्षमवाप्नोति मधुशासनशासनात्
pūgīphalaṃ tu yo dadyātsugandhaṃ tu dvijātaye ||
nārikelaphalaṃ rājaṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||29||पूगीफलं तु यो दद्यात्सुगन्धं तु द्विजातये ॥
नारिकेलफलं राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु
sapta janma bhavedvipro dhanāḍhyo vedapāragaḥ ||
paścātsaptakulairyukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||30||सप्त जन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥
पश्चात्सप्तकुलैर्युक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
viśrāmamaṇḍapaṃ yastu kṛtvā dadyāddvijanmane ||
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ nāhaṃ śaknomi bhūpate
||31||विश्राममण्डपं यस्तु कृत्वा दद्याद्द्विजन्मने ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं नाहं शक्नोमि भूपते
succhāyāmaṇḍapaṃ yastu sikatā''kīrṇamañjasā ||
saprapaṃ kārayedyastu sa tu lokādhipo bhavet
||32||सुच्छायामण्डपं यस्तु सिकताऽऽकीर्णमञ्जसा ॥
सप्रपं कारयेद्यस्तु स तु लोकाधिपो भवेत्
mārgodyānaṃ taḍāgaṃ vā kūpaṃ maṇḍapameva ca ||
yaḥ karoti sa dharmātmā tasya putraistu kiṃ phalam
||33||मार्गोद्यानं तडागं वा कूपं मण्डपमेव च ॥
यः करोति स धर्मात्मा तस्य पुत्रैस्तु किं फलम्
kūpastaḍāgamudyānaṃ maṇḍapaṃ ca prapā tathā ||
saddharmakaraṇaṃ putraḥ saṃtānaṃ saptadhocyate
||34||कूपस्तडागमुद्यानं मण्डपं च प्रपा तथा ॥
सद्धर्मकरणं पुत्रः संतानं सप्तधोच्यते
eteṣvanyatamābhāve nordhvaṃ gacchaṃti mānavāḥ ||
sacchāstra śravaṇaṃ tīrthayātrā sajanasaṃgatiḥ
||35||एतेष्वन्यतमाभावे नोर्ध्वं गच्छंति मानवाः ॥
सच्छास्त्र श्रवणं तीर्थयात्रा सजनसंगतिः
jaladānaṃ cānnadānamaśvatthāropaṇaṃ tathā ||
putraśceti ca saṃtānaṃ sapteme'tivido viduḥ
||36||जलदानं चान्नदानमश्वत्थारोपणं तथा ॥
पुत्रश्चेति च संतानं सप्तेमेऽतिविदो विदुः
nāsaṃtatirlabhellokānkṛtvā dharmaśatānyapi ||
tasmātsaṃtānamanvicchetsaṃtāneṣvekato vrajet
||37||नासंततिर्लभेल्लोकान्कृत्वा धर्मशतान्यपि ॥
तस्मात्संतानमन्विच्छेत्संतानेष्वेकतो व्रजेत्
paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva mṛgāṇāṃ caiva bhūruhām ||
nordhvalokaṃ sukhaṃ yāti manuṣyāṇāṃ tu kā kathā
||38||पशूनां पक्षिणां चैव मृगाणां चैव भूरुहाम् ॥
नोर्ध्वलोकं सुखं याति मनुष्याणां तु का कथा
pūgīphalasamāyuktaṃ nāgavallīdalairyutam ||
kapūrāgurusaṃyuktaṃ dadattāṃbūlamuttamam
||39||पूगीफलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् ॥
कपूरागुरुसंयुक्तं ददत्तांबूलमुत्तमम्
śārīraiḥ sakalaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ ||
tāṃbūlado yaśo dhairyaṃ śriyamāpnoti niścitam
||40||शारीरैः सकलैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥
तांबूलदो यशो धैर्यं श्रियमाप्नोति निश्चितम्
rogī dattvā virogaḥ syādarogī mokṣamāpnuyāt ||
vaiśākhe māsi yo dadyāttakraṃ tāpavināśanam
||41||रोगी दत्त्वा विरोगः स्यादरोगी मोक्षमाप्नुयात् ॥
वैशाखे मासि यो दद्यात्तक्रं तापविनाशनम्
vidyāvāndhanavānbhūmau jāyate nātra saṃśayaḥ ||
na takrasadṛśaṃ dānaṃ gharmakāleṣu vidyate
||42||विद्यावान्धनवान्भूमौ जायते नात्र संशयः ॥
न तक्रसदृशं दानं घर्मकालेषु विद्यते
tasmāttakraṃ pradātavyamadhvaśrāṃtadvijātaye ||
jaṃbīrasurasopetaṃ lasallavaṇamiśritam
||43||तस्मात्तक्रं प्रदातव्यमध्वश्रांतद्विजातये ॥
जंबीरसुरसोपेतं लसल्लवणमिश्रितम्
yastakramarucighnaṃ tu dattvā mokṣamavāpnuyāt ||
yo dadyāddadhikhaṃḍaṃ tu vaiśākhe gharmaśāṃtaye
||44||यस्तक्रमरुचिघ्नं तु दत्त्वा मोक्षमवाप्नुयात् ॥
यो दद्याद्दधिखंडं तु वैशाखे घर्मशांतये
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ nāhaṃ śaknomi bhūmipa ||
yo dadyāttaṃḍulāndivyānmadhusūdanavallabhe
||45||तस्य पुण्यफलं वक्तुं नाहं शक्नोमि भूमिप ॥
यो दद्यात्तंडुलान्दिव्यान्मधुसूदनवल्लभे
sa labhetpūrṇamāyuṣyaṃ sarvayajñaphalaṃ labhet ||
yo ghṛtaṃ tejaso rūpaṃ gavyaṃ dadyāddvijātaye ||
so'śvamedhaphalaṃ prāpya modate viṣṇumaṃdire
||46||स लभेत्पूर्णमायुष्यं सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥
यो घृतं तेजसो रूपं गव्यं दद्याद्द्विजातये ॥
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य मोदते विष्णुमंदिरे
urvāruguḍasaṃmiśraṃ vaiśākhe meṣage ravau ||
sarvapāpavinirmuktaḥ śvetadvīpe vaseddhruvam
||47||उर्वारुगुडसंमिश्रं वैशाखे मेषगे रवौ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः श्वेतद्वीपे वसेद्ध्रुवम्
yaścekṣudaṃḍaṃ sāyāhne divā tāpopaśāntaye ||
brāhmaṇāya ca yo dadyāttasya puṇyamanaṃtakam
||48||यश्चेक्षुदंडं सायाह्ने दिवा तापोपशान्तये ॥
ब्राह्मणाय च यो दद्यात्तस्य पुण्यमनंतकम्
vaiśākhe pānakaṃ dattvā sāyāhne śramaśāntaye ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇoḥ sāyujyamāpnuyāt
||49||वैशाखे पानकं दत्त्वा सायाह्ने श्रमशान्तये ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात्
saphalaṃ pānakaṃ meṣamāse sāyaṃ dvijātaye ||
dadyāttena pitṝṇāṃ tu sudhāpānaṃ na saṃśayaḥ
||50||सफलं पानकं मेषमासे सायं द्विजातये ॥
दद्यात्तेन पितॄणां तु सुधापानं न संशयः
vaiśākhe pānakaṃ cūtasupakvaphalasaṃyutam ||
tasya sarvāṇi pāpāni vināśaṃ yāṃti niścitam
||51||वैशाखे पानकं चूतसुपक्वफलसंयुतम् ॥
तस्य सर्वाणि पापानि विनाशं यांति निश्चितम्
yo dadyāccaitradarśe tu kumbhaṃ pūrṇaṃ tu pānakaiḥ ||
gayāśrāddhaśataṃ tena kṛtameva na saṃśayaḥ
||52||यो दद्याच्चैत्रदर्शे तु कुम्भं पूर्णं तु पानकैः ॥
गयाश्राद्धशतं तेन कृतमेव न संशयः
kastūrī karpuropetaṃ mallikośīrasaṃyutam ||
kalaśaṃ pānakaiḥ pūrṇaṃ caitradarśe tu mānavaḥ ||
dadyātpitṝnsamuddiśya sa ṣaṇṇavatido bhavet
||53||कस्तूरी कर्पुरोपेतं मल्लिकोशीरसंयुतम् ॥
कलशं पानकैः पूर्णं चैत्रदर्शे तु मानवः ॥
दद्यात्पितॄन्समुद्दिश्य स षण्णवतिदो भवेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde dānanirūpaṇaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||