bhāgavatadharmakathanam
"vālmīke:pūrvajanmasyakathā "vyādha-uvāca
kiṃ jīvā vibhunā sṛṣṭāḥ koṭiśo'tha sahasraśaḥ ||
dṛśyante bhinnakarmāṇo nānāmārgāḥ sanātanāḥ
||1||किं जीवा विभुना सृष्टाः कोटिशोऽथ सहस्रशः ॥
दृश्यन्ते भिन्नकर्माणो नानामार्गाः सनातनाः
naikasvabhāvā ete hi kuta eva mahāmate ||
sarvaṃ tatpṛcchate mahyaṃ vistarāttattvato vada
||2||नैकस्वभावा एते हि कुत एव महामते ॥
सर्वं तत्पृच्छते मह्यं विस्तरात्तत्त्वतो वद
"śaṃkha uvāca
trividhā jīvasaṃghā hi rajaḥsattvatamoguṇāḥ ||
rājasā rājasaṃ karma tāmasāstāmasaṃ tathā
||3||त्रिविधा जीवसंघा हि रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥
राजसा राजसं कर्म तामसास्तामसं तथा
sāttvikāḥ sāttvikaṃ karma kurvaṃtyete yathākramam ||
kvacicca guṇavaiṣamyameteṣāṃ saṃsṛtau bhavet
||4||सात्त्विकाः सात्त्विकं कर्म कुर्वंत्येते यथाक्रमम् ॥
क्वचिच्च गुणवैषम्यमेतेषां संसृतौ भवेत्
tenaivoccāvacaṃ karma kurvaṃtaḥ phalabhāginaḥ ||
kvacitsukhaṃ kvacidduḥkhaṃ kvaciccobhayameva ca
||5||तेनैवोच्चावचं कर्म कुर्वंतः फलभागिनः ॥
क्वचित्सुखं क्वचिद्दुःखं क्वचिच्चोभयमेव च
guṇānāmeva vaiṣamyātprāpnuvanti narā ime ||
prakṛtisthā ime jīvā baddhā etairguṇaistribhiḥ
||6||गुणानामेव वैषम्यात्प्राप्नुवन्ति नरा इमे ॥
प्रकृतिस्था इमे जीवा बद्धा एतैर्गुणैस्त्रिभिः
guṇakarmā'nurūpeṇa karmaṇāṃ vyatyayaḥ phalam ||
guṇānuguṇyaṃ bhūyaste prakṛtiṃ yāntyamī janāḥ
||7||गुणकर्माऽनुरूपेण कर्मणां व्यत्ययः फलम् ॥
गुणानुगुण्यं भूयस्ते प्रकृतिं यान्त्यमी जनाः
prakṛtisthāḥ prākṛtikā guṇakarmā'bhimūrchitāḥ ||
gatiṃ prākṛtikīṃ yāṃti vyatyayaḥ prakṛterna hi
||8||प्रकृतिस्थाः प्राकृतिका गुणकर्माऽभिमूर्छिताः ॥
गतिं प्राकृतिकीं यांति व्यत्ययः प्रकृतेर्न हि
tāmasā duḥkhabahulāḥ sadā tāmasavṛttayaḥ ||
nirdayā niṣṭhurā loke sadā dveṣaikajīvinaḥ
||9||तामसा दुःखबहुलाः सदा तामसवृत्तयः ॥
निर्दया निष्ठुरा लोके सदा द्वेषैकजीविनः
rākṣasādyāḥ piśācāṃtāstāmasīṃ yāṃti vai gatim ||
rājasā miśramatayaḥ kartāraḥ puṇyapāpayoḥ
||10||राक्षसाद्याः पिशाचांतास्तामसीं यांति वै गतिम् ॥
राजसा मिश्रमतयः कर्तारः पुण्यपापयोः
puṇyātsvargaṃ prāpnuvanti kvacitpāpācca yātanām ||
ata ete mandabhāgyā āvartaṃte punaḥ punaḥ
||11||पुण्यात्स्वर्गं प्राप्नुवन्ति क्वचित्पापाच्च यातनाम् ॥
अत एते मन्दभाग्या आवर्तंते पुनः पुनः
dharmaśīlā dayāvantaḥ śraddhāvanto'nasūyakāḥ ||
sāttvikāḥ sāttvikīṃ vṛttimanutiṣṭhaṃta āsate
||12||धर्मशीला दयावन्तः श्रद्धावन्तोऽनसूयकाः ॥
सात्त्विकाः सात्त्विकीं वृत्तिमनुतिष्ठंत आसते
te cordhvaṃ yāṃti vimalā guṇāpāye mahaujasaḥ ||
vibhinnakarmaṇāṃ cātaḥ pṛthagbhāvāḥ pṛthagvidhāḥ
||13||ते चोर्ध्वं यांति विमला गुणापाये महौजसः ॥
विभिन्नकर्मणां चातः पृथग्भावाः पृथग्विधाः
guṇakarmānurūpeṇa teṣāṃ viṣṇurmahāprabhuḥ ||
karmāṇi kārayatyaddhā svasvarūpāptaye vibhuḥ
||14||गुणकर्मानुरूपेण तेषां विष्णुर्महाप्रभुः ॥
कर्माणि कारयत्यद्धा स्वस्वरूपाप्तये विभुः
viṣṇorvaiṣamyanairghṛṇye pūrṇakāmasya vai nahi ||
sṛṣṭiṃ sthitiṃ hṛtiṃ caiva samāmeva karotyayam
||15||विष्णोर्वैषम्यनैर्घृण्ये पूर्णकामस्य वै नहि ॥
सृष्टिं स्थितिं हृतिं चैव समामेव करोत्ययम्
svaguṇādeva te sarve karmaṇaḥ phalabhāginaḥ ||
ārāmoptānyathā sarvānsamaṃ varṣayati drumān
||16||स्वगुणादेव ते सर्वे कर्मणः फलभागिनः ॥
आरामोप्तान्यथा सर्वान्समं वर्षयति द्रुमान्
ekakulyājalā hyaṃga drumāśca prakṛtiṃ gatāḥ ||
nārāmoptari vaiṣamyaṃ nairghṛṇyaṃ vā kathaṃcana
||17||एककुल्याजला ह्यंग द्रुमाश्च प्रकृतिं गताः ॥
नारामोप्तरि वैषम्यं नैर्घृण्यं वा कथंचन
"vyādha uvāca
janānāṃ pūrṇabhogānāṃ kadā muktirbhavenmune ||
sṛṣṭikāle'thavā hyaṃtakāle vā sthāpanasya ca
||18||जनानां पूर्णभोगानां कदा मुक्तिर्भवेन्मुने ॥
सृष्टिकालेऽथवा ह्यंतकाले वा स्थापनस्य च
kvacicca sṛṣṭikālasya saṃhārasyā'pi vai sthiteḥ ||
etadvistārya me brahmanbhagavacceṣṭitaṃ vada
||19||क्वचिच्च सृष्टिकालस्य संहारस्याऽपि वै स्थितेः ॥
एतद्विस्तार्य मे ब्रह्मन्भगवच्चेष्टितं वद
śaṃkha uvāca
caturyugasahasrāṇi brahmaṇo dinamucyate ||
rātriśca tāvatī tasya hyahorātraṃ dinaṃ bhavet
||20||चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते ॥
रात्रिश्च तावती तस्य ह्यहोरात्रं दिनं भवेत्
daśapañcadinānyāhuḥ pakṣaṃ māso dvayātmakaḥ ||
māsadvayamṛtuṃ prāhurayanaṃ ca ṛtutrayam
||21||दशपञ्चदिनान्याहुः पक्षं मासो द्वयात्मकः ॥
मासद्वयमृतुं प्राहुरयनं च ऋतुत्रयम्
ayane dve vatsaraḥ syāttādṛkcchatasamā yadi ||
gacchaṃti brahmaṇo hyasya brahmakalpaṃ tadā viduḥ
||22||अयने द्वे वत्सरः स्यात्तादृक्च्छतसमा यदि ॥
गच्छंति ब्रह्मणो ह्यस्य ब्रह्मकल्पं तदा विदुः
tāvānhi pralayaḥ kāla iti vedavidāṃ matam ||
pralayastrividhaḥ prokto mānavo mānavātyaye
||23||तावान्हि प्रलयः काल इति वेदविदां मतम् ॥
प्रलयस्त्रिविधः प्रोक्तो मानवो मानवात्यये
dainaṃdino dvitīyo hi brahmaṇo divasātyaye ||
brahmaṇo'tha laye paścādbrāhmaṃ ca pralayaṃ viduḥ ||
brahmaṇastu muhūrte tu manostu pralayaṃ viduḥ ||
pralayeṣu vyatīteṣu caturdaśasu vai kramāt
||25||दैनंदिनो द्वितीयो हि ब्रह्मणो दिवसात्यये ॥
ब्रह्मणोऽथ लये पश्चाद्ब्राह्मं च प्रलयं विदुः ॥
ब्रह्मणस्तु मुहूर्ते तु मनोस्तु प्रलयं विदुः ॥
प्रलयेषु व्यतीतेषु चतुर्दशसु वै क्रमात्
dainaṃdinalayaṃ prāhuḥ pralayānāṃ sthitiṃ punaḥ ||
trayāṇāmeva lokānāṃ layo manvaṃtare bhavet
||26||दैनंदिनलयं प्राहुः प्रलयानां स्थितिं पुनः ॥
त्रयाणामेव लोकानां लयो मन्वंतरे भवेत्
cetanānāṃ tadā nāśo na lokānāṃ kṣayo bhavet ||
udakaireva pūrtiśca yathā pūrvaṃ tathā punaḥ
||27||चेतनानां तदा नाशो न लोकानां क्षयो भवेत् ॥
उदकैरेव पूर्तिश्च यथा पूर्वं तथा पुनः
manvaṃtarāṃte bhūyāttu cetanānāṃ punarbhavaḥ ||
dainaṃdinalaye vyādha sarvasyāpi kṣayo bhavet
||28||मन्वंतरांते भूयात्तु चेतनानां पुनर्भवः ॥
दैनंदिनलये व्याध सर्वस्यापि क्षयो भवेत्
satyalokaṃ vinā sarve lokā naśyaṃti sādhipāḥ ||
sacetanāḥ sādhibhūtāḥ prasupte caturānane
||29||सत्यलोकं विना सर्वे लोका नश्यंति साधिपाः ॥
सचेतनाः साधिभूताः प्रसुप्ते चतुरानने
tattvābhimānino devāḥ kecicca munayastathā ||
śiṣyaṃti suptāḥ sarve'pi satyalokavyavasthitāḥ
||30||तत्त्वाभिमानिनो देवाः केचिच्च मुनयस्तथा ॥
शिष्यंति सुप्ताः सर्वेऽपि सत्यलोकव्यवस्थिताः
tiṣṭhaṃti suptimāpannā yāvatkalpamatīṃdriyāḥ ||
punarniśātyaye brahmā yathāpūrvamakalpayat
||31||तिष्ठंति सुप्तिमापन्ना यावत्कल्पमतींद्रियाः ॥
पुनर्निशात्यये ब्रह्मा यथापूर्वमकल्पयत्
ṛṣīndevānpitṝm̐llokāndharmānvarṇānpṛthakpṛthak ||
punardaśāvatārā hi viṣṇordevasya cakriṇaḥ
||32||ऋषीन्देवान्पितॄँल्लोकान्धर्मान्वर्णान्पृथक्पृथक् ॥
पुनर्दशावतारा हि विष्णोर्देवस्य चक्रिणः
niyamena bhavaṃtyete tathānye'pi ca bhūriśaḥ ||
devatā ṛṣayaścaiva ākalpaṃ ca girāṃ pateḥ
||33||नियमेन भवंत्येते तथान्येऽपि च भूरिशः ॥
देवता ऋषयश्चैव आकल्पं च गिरां पतेः
punarevā'bhivartaṃte brahmaṇā saha muktigāḥ ||
bhūpāśca sādhavo ye ca siddhiṃ prāptāḥ paraṃgatāḥ
||34||पुनरेवाऽभिवर्तंते ब्रह्मणा सह मुक्तिगाः ॥
भूपाश्च साधवो ये च सिद्धिं प्राप्ताः परंगताः
tenaiva cābhivartaṃte satyalokavyavasthitāḥ ||
tadrāśigāḥ punaryāṃti tannāmnā śrutisaṃsthitāḥ
||35||तेनैव चाभिवर्तंते सत्यलोकव्यवस्थिताः ॥
तद्राशिगाः पुनर्यांति तन्नाम्ना श्रुतिसंस्थिताः
tattadgotreṣu jāyaṃte tattatkarmaratāḥ sadā ||
daityānāmapi sarveṣāṃ yadā kaliyugātyayaḥ
||36||तत्तद्गोत्रेषु जायंते तत्तत्कर्मरताः सदा ॥
दैत्यानामपि सर्वेषां यदा कलियुगात्ययः
kalinā saha gacchaṃti svāṃ gatiṃ nirayālayāḥ ||
teṣāṃ ca rāśisaṃsthā ye tannāmāno'pare'pi ca
||37||कलिना सह गच्छंति स्वां गतिं निरयालयाः ॥
तेषां च राशिसंस्था ये तन्नामानोऽपरेऽपि च
jāyante karmaṇā svena tattatkarmavidhāyakāḥ ||
sṛṣṭikālaṃ pravakṣyāmi muktikālaṃ tathaiva ca
||38||जायन्ते कर्मणा स्वेन तत्तत्कर्मविधायकाः ॥
सृष्टिकालं प्रवक्ष्यामि मुक्तिकालं तथैव च
brahmādīnāṃ ca devānāṃ samāhitamanā bhava ||
nimeṣo devadevasya brahmakalpasamo mataḥ
||39||ब्रह्मादीनां च देवानां समाहितमना भव ॥
निमेषो देवदेवस्य ब्रह्मकल्पसमो मतः
tasyāvasāne conmeṣo devadevaśikhāmaṇeḥ ||
nimeṣāṃ'te bhavedicchā sraṣṭuṃ lokāṃśca kukṣigān
||40||तस्यावसाने चोन्मेषो देवदेवशिखामणेः ॥
निमेषांऽते भवेदिच्छा स्रष्टुं लोकांश्च कुक्षिगान्
so'paśyatsvodare sarvāñjīvasaṃghānanekaśaḥ ||
sṛjyānmuktānamṛnsarvām̐ liṃgabhaṃgamupāgatān
||41||सोऽपश्यत्स्वोदरे सर्वाञ्जीवसंघाननेकशः ॥
सृज्यान्मुक्तानमृन्सर्वाँ लिंगभंगमुपागतान्
suptāḥ sṛtisthāḥ sarve'pi tamogā api sarvaśaḥ ||
pūrvakalpe liṃgabhaṃgamāpannā vidhipūrvakāḥ
||42||सुप्ताः सृतिस्थाः सर्वेऽपि तमोगा अपि सर्वशः ॥
पूर्वकल्पे लिंगभंगमापन्ना विधिपूर्वकाः
mānavāṃtā jīvakośā jīvanmuktāśca muktigāḥ ||
pūrvakalpe vimuktāśca brahmādyā mānavāṃtakāḥ
||43||मानवांता जीवकोशा जीवन्मुक्ताश्च मुक्तिगाः ॥
पूर्वकल्पे विमुक्ताश्च ब्रह्माद्या मानवांतकाः
dhyānasaṃsthā hi tiṣṭhaṃti viṣṇukukṣigatā api ||
unmeṣasyādime bhāge caturvyūhātmako vibhuḥ
||44||ध्यानसंस्था हि तिष्ठंति विष्णुकुक्षिगता अपि ॥
उन्मेषस्यादिमे भागे चतुर्व्यूहात्मको विभुः
bhūtvā tu pūrvasādguṇyādvāsudevācca vyūhagāt ||
dattvā tu brahmaṇo muktiṃ sāyujyākhyāṃ mahāvibhuḥ
||45||भूत्वा तु पूर्वसाद्गुण्याद्वासुदेवाच्च व्यूहगात् ॥
दत्त्वा तु ब्रह्मणो मुक्तिं सायुज्याख्यां महाविभुः
dattvā tadanu sāyujyaṃ tattvajñānaṃ mahātmanām ||
sārūpyaṃ caiva keṣāṃcitsāmīpyaṃ ca tathā vibhuḥ
||46||दत्त्वा तदनु सायुज्यं तत्त्वज्ञानं महात्मनाम् ॥
सारूप्यं चैव केषांचित्सामीप्यं च तथा विभुः
sālokyaṃ ca tathā'nyeṣāṃ dattvā devo janārdanaḥ ||
aniruddhavaśe sarvānsthitām̐llokānalokayat
||47||सालोक्यं च तथाऽन्येषां दत्त्वा देवो जनार्दनः ॥
अनिरुद्धवशे सर्वान्स्थिताँल्लोकानलोकयत्
pradyumnasya vaśe dattvā sṛṣṭiṃ kartuṃ mano dadhe ||
māyāṃ jayāṃ kṛtiṃ śāṃtimupayeme svayaṃ hariḥ ||
caturvyūhaiḥ pūrṇaguṇairvāsudevādikaiḥ kramāt ||
tābhiryukto mahāviṣṇuścaturvyūhātmako vibhuḥ
||49||प्रद्युम्नस्य वशे दत्त्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे ॥
मायां जयां कृतिं शांतिमुपयेमे स्वयं हरिः ॥
चतुर्व्यूहैः पूर्णगुणैर्वासुदेवादिकैः क्रमात् ॥
ताभिर्युक्तो महाविष्णुश्चतुर्व्यूहात्मको विभुः
bhinnakarmāśayaṃ lokaṃ pūrṇakāmo vyajījanat ||
unmeṣāṃte punarviṣṇuryogamāyāṃ samāśritaḥ
||50||भिन्नकर्माशयं लोकं पूर्णकामो व्यजीजनत् ॥
उन्मेषांते पुनर्विष्णुर्योगमायां समाश्रितः
saṃkarṣaṇādvyūhagācca haratyetaccarācaram ||
tadetatsarvamākhyātaṃ kāryaṃ ciṃtyaṃ mahātmanaḥ
||51||संकर्षणाद्व्यूहगाच्च हरत्येतच्चराचरम् ॥
तदेतत्सर्वमाख्यातं कार्यं चिंत्यं महात्मनः
yadaciṃtyaṃ durvibhāvyaṃ brahmādyairapi yogibhiḥ ||
"vyādha uvāca ||
ke vā bhāgavatā dharmāḥ kairviṣṇuśca prasīdati
||52||यदचिंत्यं दुर्विभाव्यं ब्रह्माद्यैरपि योगिभिः ॥
"व्याध उवाच ॥
के वा भागवता धर्माः कैर्विष्णुश्च प्रसीदति
tānahaṃ śrotumicchāmi sāṃprataṃ vada no mune ||
śaṃkha uvāca ||
yena cittaviśuddhiḥ syādyaḥ satāmupakārakaḥ
||53||तानहं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतं वद नो मुने ॥
शंख उवाच ॥
येन चित्तविशुद्धिः स्याद्यः सतामुपकारकः
taṃ viddhi sāttvikaṃ dharmaṃ yaśca kenāpya niṃditaḥ ||
śrutismṛtyudito yastu yadi niṣkāmiko bhavet
||54||तं विद्धि सात्त्विकं धर्मं यश्च केनाप्य निंदितः ॥
श्रुतिस्मृत्युदितो यस्तु यदि निष्कामिको भवेत्
yastu lokā'viruddho'pi taṃ dharmaṃ sāttvikaṃviduḥ ||
caturvidhā hi te dharmā varṇāśramavibhāgataḥ
||55||यस्तु लोकाऽविरुद्धोऽपि तं धर्मं सात्त्विकंविदुः ॥
चतुर्विधा हि ते धर्मा वर्णाश्रमविभागतः
nityanaimittikāḥ kāmyā iti te ca tridhā matāḥ|
te sarve svasvadharmāśca yadā viṣṇoḥ samarpitāḥ
||56||नित्यनैमित्तिकाः काम्या इति ते च त्रिधा मताः।
ते सर्वे स्वस्वधर्माश्च यदा विष्णोः समर्पिताः
tadā vai sāttvikā jñeyā dharmā bhāgavatāḥ śubhāḥ ||
devatāṃtaradaivatyāḥ sakāmā rājasā matāḥ
||57||तदा वै सात्त्विका ज्ञेया धर्मा भागवताः शुभाः ॥
देवतांतरदैवत्याः सकामा राजसा मताः
yakṣarakṣaḥpiśācādidaivatyā lokaniṣṭhurāḥ ||
hiṃsātmakā niṃditāśca dharmāste tāmasāḥ smṛtāḥ
||58||यक्षरक्षःपिशाचादिदैवत्या लोकनिष्ठुराः ॥
हिंसात्मका निंदिताश्च धर्मास्ते तामसाः स्मृताः
sattvasthāḥ sāttvikāndharmānviṣṇuprītikarāñcchubhān|
kurvaṃtyanīhayā nityaṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ ||
yeṣāṃ cittaṃ sadā viṣṇau jihvāyāṃ nāma vai vibhoḥ|
pādau ca hṛdaye yeṣāṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ
||60||सत्त्वस्थाः सात्त्विकान्धर्मान्विष्णुप्रीतिकराञ्च्छुभान्।
कुर्वंत्यनीहया नित्यं ते वै भागवताः स्मृताः ॥
येषां चित्तं सदा विष्णौ जिह्वायां नाम वै विभोः।
पादौ च हृदये येषां ते वै भागवताः स्मृताः
sadācāra ratā ye ca sarveṣāmupakārakāḥ ||
sadaiva mamatāhīnāste vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ
||61||सदाचार रता ये च सर्वेषामुपकारकाः ॥
सदैव ममताहीनास्ते वै भागवताः स्मृताः
yeṣāṃ ca śāstre viśvāso gurau sādhuṣu karmasu ||
ye viṣṇu bhaktāḥ satataṃ te vai bhāgavatāḥ smṛtāḥ
||62||येषां च शास्त्रे विश्वासो गुरौ साधुषु कर्मसु ॥
ये विष्णु भक्ताः सततं ते वै भागवताः स्मृताः
yeṣāṃ hi saṃmatā dharmāḥ śāśvatā viṣṇuvallabhāḥ ||
śrutismṛtyuditā ye ca te dharmāḥ śāśvatā matāḥ
||63||येषां हि संमता धर्माः शाश्वता विष्णुवल्लभाः ॥
श्रुतिस्मृत्युदिता ये च ते धर्माः शाश्वता मताः
aṭanaṃ sarvadeśeṣu vīkṣaṇaṃ sarvakarmaṇām ||
śravaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ viṣayā''saktacetasām ||
akiṃcitkarameteṣāṃ ṣaṃḍhasyeva varastriyaḥ ||
sādhūnāṃ darśanenaiva mano dravati vai satām ||
caṃdrasya kaumudīsaṃgāccaṃdrakāṃtaśilā yathā ||
kvacitsacchāstraśravaṇādviṣayai rahitaṃ manaḥ
||66||अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥
श्रवणं सर्वधर्माणां विषयाऽऽसक्तचेतसाम् ॥
अकिंचित्करमेतेषां षंढस्येव वरस्त्रियः ॥
साधूनां दर्शनेनैव मनो द्रवति वै सताम् ॥
चंद्रस्य कौमुदीसंगाच्चंद्रकांतशिला यथा ॥
क्वचित्सच्छास्त्रश्रवणाद्विषयै रहितं मनः
tiṣṭhatyeva satāṃ puṃsāṃ tejorūpaṃ hyakalmaṣam ||
padmabandhoḥ prabhāsaṃgātsūryakāṃtaśilā yathā
||67||तिष्ठत्येव सतां पुंसां तेजोरूपं ह्यकल्मषम् ॥
पद्मबन्धोः प्रभासंगात्सूर्यकांतशिला यथा
niṣkāmairhi janairyaistu śraddhayā samupāśritaḥ ||
yo viṣṇuvallabho nityaṃ dharmo bhāgavato mataḥ
||68||निष्कामैर्हि जनैर्यैस्तु श्रद्धया समुपाश्रितः ॥
यो विष्णुवल्लभो नित्यं धर्मो भागवतो मतः
tairdṛṣṭā vahavo dharmā ihā'mutra phalapradāḥ ||
viṣṇuprītikarāḥ sūkṣmāḥ sarvaduḥkhavimocakāḥ
||69||तैर्दृष्टा वहवो धर्मा इहाऽमुत्र फलप्रदाः ॥
विष्णुप्रीतिकराः सूक्ष्माः सर्वदुःखविमोचकाः
dadhnaḥ sāramivoddhṛtya dharmaṃ vaiśākhasaṃbhavam ||
ramāyai bhagavānāha kṣīrābdhau hitakāmyayā
||70||दध्नः सारमिवोद्धृत्य धर्मं वैशाखसंभवम् ॥
रमायै भगवानाह क्षीराब्धौ हितकाम्यया
mārgacchāyāvinirmāṇaṃ prapādānaṃ ca vai tathā ||
vyajanairvyajanaṃ caiva praśrayāṇāṃ samarpaṇam
||71||मार्गच्छायाविनिर्माणं प्रपादानं च वै तथा ॥
व्यजनैर्व्यजनं चैव प्रश्रयाणां समर्पणम्
chatrasyopānahordānaṃ dānaṃ karpūragandhayoḥ ||
vāpīkūpataḍāgānāṃ nirmāṇaṃ vibhave sati
||72||छत्रस्योपानहोर्दानं दानं कर्पूरगन्धयोः ॥
वापीकूपतडागानां निर्माणं विभवे सति
sāyāhne pānakasyāpi dānaṃ tu kusumasya ca ||
tāṃbūladānaṃ pāpaghnaṃ gorasānāṃ viśeṣataḥ
||73||सायाह्ने पानकस्यापि दानं तु कुसुमस्य च ॥
तांबूलदानं पापघ्नं गोरसानां विशेषतः
lavaṇānvitatakrasya dānaṃ śrāṃtāya vai pathi ||
abhyaṃgakaraṇaṃ caiva dvijapādāvanejanam
||74||लवणान्विततक्रस्य दानं श्रांताय वै पथि ॥
अभ्यंगकरणं चैव द्विजपादावनेजनम्
kaṭakambalaparyaṃkadānaṃ godānameva ca ||
madhuyuktatilānāṃ ca dānaṃ pāpavināśanam
||75||कटकम्बलपर्यंकदानं गोदानमेव च ॥
मधुयुक्ततिलानां च दानं पापविनाशनम्
sāyāhne cekṣudaṇḍānāṃ dānamurvārukasya ca ||
rasāyanapradānaṃ ca pitṛnirvāpaṇaṃ tathā
||76||सायाह्ने चेक्षुदण्डानां दानमुर्वारुकस्य च ॥
रसायनप्रदानं च पितृनिर्वापणं तथा
ete dharmāpi śiṣyoktā māse'sminmādhavapriye ||
prātaḥ sūryodaye snātvā śṛṇvandvijakuleritam
||77||एते धर्मापि शिष्योक्ता मासेऽस्मिन्माधवप्रिये ॥
प्रातः सूर्योदये स्नात्वा शृण्वन्द्विजकुलेरितम्
nityakarmāṇi kṛtvaivaṃ madhusūdanamarcayet ||
kathāṃ mādhavamāsīyāṃ śṛṇuyācca samāhitaḥ
||78||नित्यकर्माणि कृत्वैवं मधुसूदनमर्चयेत् ॥
कथां माधवमासीयां शृणुयाच्च समाहितः
tailābhyaṃgaṃ varjayecca kāṃsyapātre tu bhojanam ||
niṣiddhabhakṣaṇaṃ caiva vṛthā''lāpaṃ tu varjayet
||79||तैलाभ्यंगं वर्जयेच्च कांस्यपात्रे तु भोजनम् ॥
निषिद्धभक्षणं चैव वृथाऽऽलापं तु वर्जयेत्
alābuṃ gṛṃjaraṃ caiva laśunaṃ tilapiṣṭakam ||
āranālaṃ bhissaṭaṃ ca ghṛtakośātakīṃ tathā
||80||अलाबुं गृंजरं चैव लशुनं तिलपिष्टकम् ॥
आरनालं भिस्सटं च घृतकोशातकीं तथा
upodakīṃ kaliṃgaṃ ca śigruśākaṃ ca varjayet ||
niṣpāvāni kulitthāni masūrāṇi ca varjayet
||81||उपोदकीं कलिंगं च शिग्रुशाकं च वर्जयेत् ॥
निष्पावानि कुलित्थानि मसूराणि च वर्जयेत्
vṛṃtākāni kaliṃgāni kodravāṇi ca varjayet ||
taṃdulīyakaśākaṃ ca kausumbhaṃ mūlakaṃ tathā
||82||वृंताकानि कलिंगानि कोद्रवाणि च वर्जयेत् ॥
तंदुलीयकशाकं च कौसुम्भं मूलकं तथा
auduṃbaraṃ bilvaphalaṃ tathā śleṣmā takīphalam ||
sarvathā varjayedvidvānmāse'sminmādhavapriye
||83||औदुंबरं बिल्वफलं तथा श्लेष्मा तकीफलम् ॥
सर्वथा वर्जयेद्विद्वान्मासेऽस्मिन्माधवप्रिये
eteṣvanyatamaṃ bhuktvā sa caṃḍālo bhaveddhruvam ||
tiryagyoniśataṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā
||84||एतेष्वन्यतमं भुक्त्वा स चंडालो भवेद्ध्रुवम् ॥
तिर्यग्योनिशतं याति नात्र कार्या विचारणा
evaṃ māsavrataṃ kuryātprītaye madhughātinaḥ ||
evaṃ vrate samāpte tu pratimāṃ kārayedvibhoḥ
||85||एवं मासव्रतं कुर्यात्प्रीतये मधुघातिनः ॥
एवं व्रते समाप्ते तु प्रतिमां कारयेद्विभोः
madhusūdanadaivatyāṃ savastrāṃ ca sadakṣiṇām ||
svarcitāṃ vibhavaiḥ sarvairbrāhmaṇāya nivedayet
||86||मधुसूदनदैवत्यां सवस्त्रां च सदक्षिणाम् ॥
स्वर्चितां विभवैः सर्वैर्ब्राह्मणाय निवेदयेत्
vaiśākhasitadvādaśyāṃ dadyāddadhyannamaṃjasā ||
sodakumbhaṃ satāṃbūlaṃ saphalaṃ ca sadakṣiṇam
||87||वैशाखसितद्वादश्यां दद्याद्दध्यन्नमंजसा ॥
सोदकुम्भं सतांबूलं सफलं च सदक्षिणम्
dadāmi dharmarājāya tena prīṇātu vai yamaḥ ||
apasavyātsamuccārya nāmagotre pitustataḥ
||88||ददामि धर्मराजाय तेन प्रीणातु वै यमः ॥
अपसव्यात्समुच्चार्य नामगोत्रे पितुस्ततः
dadyāddadhyannamakṣayyaṃ pitṝṇāṃ tṛptihetave ||
gurubhyaśca tathā dadyātpaścāddadyācca viṣṇave
||89||दद्याद्दध्यन्नमक्षय्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे ॥
गुरुभ्यश्च तथा दद्यात्पश्चाद्दद्याच्च विष्णवे
śītalodakadadhyannaṃ kāṃsyapātrasthamuttamam ||
sadakṣiṇaṃ satāṃbūlaṃ sabhakṣyaṃ ca phalānvitam
||90||शीतलोदकदध्यन्नं कांस्यपात्रस्थमुत्तमम् ॥
सदक्षिणं सतांबूलं सभक्ष्यं च फलान्वितम्
dadāmi viṣṇave tubhyaṃ viṣṇulokajigīṣayā ||
iti dattvā yathāśaktyā gāṃ ca dadyātkuṭuṃbine
||91||ददामि विष्णवे तुभ्यं विष्णुलोकजिगीषया ॥
इति दत्त्वा यथाशक्त्या गां च दद्यात्कुटुंबिने
evaṃ māsavrataṃ kuryādyo daṃbhena vivarjitaḥ ||
sa sarvaiḥ pātakairhīnaḥ kulamuddhṛtya vai śatam
||92||एवं मासव्रतं कुर्याद्यो दंभेन विवर्जितः ॥
स सर्वैः पातकैर्हीनः कुलमुद्धृत्य वै शतम्
paśyatāmeva bhūtānāṃ bhittvā vai sūryamaṃḍalam ||
yāti viṣṇoḥ paraṃ dhāma yogināmapi durlabham
||93||पश्यतामेव भूतानां भित्त्वा वै सूर्यमंडलम् ॥
याति विष्णोः परं धाम योगिनामपि दुर्लभम्
vyākhyātyevaṃ dvijakulavare mādhavīyāṃśca ||
dharmānviṣṇvādīṣṭānatimahitarānvyādhapṛṣṭānsamastān
||94||व्याख्यात्येवं द्विजकुलवरे माधवीयांश्च ॥
धर्मान्विष्ण्वादीष्टानतिमहितरान्व्याधपृष्टान्समस्तान्
vaṭaḥ sadyaḥ paśyatāmeva bhūmau papātāho pañacaśākhī drumo'yam ||
vṛkṣāttasmātkoṭare saṃsthito hi vyālaḥ kaściddīrghadehī karālaḥ ||
hitvā dehaṃ pāpayoniṃ ca sadyaḥ sa vai tasthau prāṃjalirnamramūrdhā
||95||वटः सद्यः पश्यतामेव भूमौ पपाताहो पञचशाखी द्रुमोऽयम् ॥
वृक्षात्तस्मात्कोटरे संस्थितो हि व्यालः कश्चिद्दीर्घदेही करालः ॥
हित्वा देहं पापयोनिं च सद्यः स वै तस्थौ प्रांजलिर्नम्रमूर्धा
_____________________________
||96||_____________________________
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde bhāgavatadharmakathanaṃnāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||