yamaduḥkhanirūpaṇam
yama uvāca
śṛṇu me vacanaṃ nātha lopito'haṃ pitāmaha ||
maraṇādadhikaṃ manye matpadasya ca khaṇḍanam
||1||शृणु मे वचनं नाथ लोपितोऽहं पितामह ॥
मरणादधिकं मन्ये मत्पदस्य च खण्डनम्
niyogī na niyogaṃ hi karoti kamalāsana ||
prabhorvittaṃ samaśnāti sa bhavetkāṣṭhakīṭakaḥ
||2||नियोगी न नियोगं हि करोति कमलासन ॥
प्रभोर्वित्तं समश्नाति स भवेत्काष्ठकीटकः
yo'śnāti lobhādvittāni prajñāvāṃśca mahīpate ||
sa tiryagyoni narake yāti kalpaśatatrayam
||3||योऽश्नाति लोभाद्वित्तानि प्रज्ञावांश्च महीपते ॥
स तिर्यग्योनि नरके याति कल्पशतत्रयम्
niḥspṛho nā''caredyastu niyogaṃ padmasaṃbhava ||
bhuktvā tu narakānghorānsa pumānvāyaso bhavet
||4||निःस्पृहो नाऽऽचरेद्यस्तु नियोगं पद्मसंभव ॥
भुक्त्वा तु नरकान्घोरान्स पुमान्वायसो भवेत्
ātmakāryaparo yastu svāmikāryaṃ viluṃpati ||
bhavedveśmani pāpātmā ākhuḥ kalpaśatatrayam
||5||आत्मकार्यपरो यस्तु स्वामिकार्यं विलुंपति ॥
भवेद्वेश्मनि पापात्मा आखुः कल्पशतत्रयम्
niyogī yaśca bhūtvā vai tiṣṭhannityaṃ svaveśmani ||
śaktastu kāryakaraṇe mārjāro jāyate naraḥ
||6||नियोगी यश्च भूत्वा वै तिष्ठन्नित्यं स्ववेश्मनि ॥
शक्तस्तु कार्यकरणे मार्जारो जायते नरः
so'haṃ deva tavādeśātprajā dharmeṇa sādhaye ||
puṇyena puṇyakartāraṃ pāpaṃ pāpena karmaṇā
||7||सोऽहं देव तवादेशात्प्रजा धर्मेण साधये ॥
पुण्येन पुण्यकर्तारं पापं पापेन कर्मणा
samyagvicārya munibhirdharmaśāstrānvitaiḥ prabho ||
kalpādau vartamānasya yātanā dāpayanmama
||8||सम्यग्विचार्य मुनिभिर्धर्मशास्त्रान्वितैः प्रभो ॥
कल्पादौ वर्तमानस्य यातना दापयन्मम
kartuṃ niyogamevaṃ hi tvadīyo naiva śaknuyām ||
rājñā kīrtimatā bhagno niyogastava ca kṣitau
||9||कर्तुं नियोगमेवं हि त्वदीयो नैव शक्नुयाम् ॥
राज्ञा कीर्तिमता भग्नो नियोगस्तव च क्षितौ
bhayādasya jagannātha pṛthivīṃ sāgarāmbarām ||
vaiśākhadharmasahitāṃ pālayanvartate kvacit
||10||भयादस्य जगन्नाथ पृथिवीं सागराम्बराम् ॥
वैशाखधर्मसहितां पालयन्वर्तते क्वचित्
vihāya sarvadharmāṃśca vihāya pitṛpūjanam ||
vihāyā'gnisaparyāṃ tu tīrtha yātrādisatkriyāḥ
||11||विहाय सर्वधर्मांश्च विहाय पितृपूजनम् ॥
विहायाऽग्निसपर्यां तु तीर्थ यात्रादिसत्क्रियाः
yogasāṃkhyāvubhau tyaktvā tyaktvā prāṇanirodhanam ||
tyaktvā homaṃ ca svādhyāyaṃ kṛtvā pāpāni bhūriśaḥ
||12||योगसांख्यावुभौ त्यक्त्वा त्यक्त्वा प्राणनिरोधनम् ॥
त्यक्त्वा होमं च स्वाध्यायं कृत्वा पापानि भूरिशः
prayānti vaiṣṇavaṃ lokaṃ kṛtvā vaiśākhasatkriyāḥ ||
manujāḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ tathaiva ca pitāmahaiḥ
||13||प्रयान्ति वैष्णवं लोकं कृत्वा वैशाखसत्क्रियाः ॥
मनुजाः पितृभिः सार्द्धं तथैव च पितामहैः
teṣāmatītapitaraḥ pitṝṇāṃ pitarastathā ||
tathā mātāmahā yāṃti teṣāṃ vai janakādayaḥ
||14||तेषामतीतपितरः पितॄणां पितरस्तथा ॥
तथा मातामहा यांति तेषां वै जनकादयः
teṣāmapi ca netāro janitrīṇāṃ ca pūrvajāḥ ||
etadduḥkhaṃ punardeva mama mastakabhedanam
||15||तेषामपि च नेतारो जनित्रीणां च पूर्वजाः ॥
एतद्दुःखं पुनर्देव मम मस्तकभेदनम्
priyāyāḥ pitaro yānti mārjayitvā lipiṃ mama ||
pitṝṇāṃ bījajo yastu dhātryā kukṣau dhṛto vibho
||16||प्रियायाः पितरो यान्ति मार्जयित्वा लिपिं मम ॥
पितॄणां बीजजो यस्तु धात्र्या कुक्षौ धृतो विभो
yadaṃkena kṛtaṃ karma tadekenaiva bhujyate ||
tannirasya kṛtaṃ sarvaṃ jānaṃstvekaḥ kule tu yaḥ
||17||यदंकेन कृतं कर्म तदेकेनैव भुज्यते ॥
तन्निरस्य कृतं सर्वं जानंस्त्वेकः कुले तु यः
tārayettāvubhau pakṣau ṣaḍviṃśoparyalaṃ vibho ||
priyāyāścā'pi vai tāta sarve vai kukṣisaṃbhavāḥ
||18||तारयेत्तावुभौ पक्षौ षड्विंशोपर्यलं विभो ॥
प्रियायाश्चाऽपि वै तात सर्वे वै कुक्षिसंभवाः
te'pi sarve jagannātha yānti viṣṇoḥ paraṃ padam ||
na me prayojanaṃ deva niyogenedṛśena vai
||19||तेऽपि सर्वे जगन्नाथ यान्ति विष्णोः परं पदम् ॥
न मे प्रयोजनं देव नियोगेनेदृशेन वै
vaiśākhadharmanirataḥ sa māṃ tyaktvā vrajeddharim ||
triḥsaptakulamuddhatya tyaktapāpo'tiśobhanaḥ
||20||वैशाखधर्मनिरतः स मां त्यक्त्वा व्रजेद्धरिम् ॥
त्रिःसप्तकुलमुद्धत्य त्यक्तपापोऽतिशोभनः
sa tyaktvā mama mārgaṃ hi prayāti harimaṃdiram ||
na yajñaistādṛśairdeva gatiṃ prāpnoti mānavaḥ
||21||स त्यक्त्वा मम मार्गं हि प्रयाति हरिमंदिरम् ॥
न यज्ञैस्तादृशैर्देव गतिं प्राप्नोति मानवः
sarvatīrthairna dānādyairna tapobhiśca na vrataiḥ ||
api vā sakalairdharmairyukto nā'pnoti tāṃ gatim
||22||सर्वतीर्थैर्न दानाद्यैर्न तपोभिश्च न व्रतैः ॥
अपि वा सकलैर्धर्मैर्युक्तो नाऽप्नोति तां गतिम्
prayāgapātādraṇamadhyapātādbhṛgośca pātānmaraṇācca kāśyām ||
na tāṃ gatiṃ yāṃti janāśca sarve vaiśākhaniṣṭhena ca yā prapadyate
||23||प्रयागपाताद्रणमध्यपाताद्भृगोश्च पातान्मरणाच्च काश्याम् ॥
न तां गतिं यांति जनाश्च सर्वे वैशाखनिष्ठेन च या प्रपद्यते
prātaḥ snātvā devapūjāṃ ca kṛtvā śrutvā kathāṃ māsamāhātmyasaṃjñām ||
dharmānkṛtvā cocitānvaiṣṇavāṃśca sa vai bhavedviṣṇulokaikanāthaḥ
||24||प्रातः स्नात्वा देवपूजां च कृत्वा श्रुत्वा कथां मासमाहात्म्यसंज्ञाम् ॥
धर्मान्कृत्वा चोचितान्वैष्णवांश्च स वै भवेद्विष्णुलोकैकनाथः
apramāṇamahaṃ manye lokaṃ viṣṇorjagatpateḥ ||
yo na pūryeta koṭyoghaiḥ sarvataḥ kamalāsana
||25||अप्रमाणमहं मन्ये लोकं विष्णोर्जगत्पतेः ॥
यो न पूर्येत कोट्योघैः सर्वतः कमलासन
mādhavāvasatheneha samastena pitāmaham ||
vikarmasthā'vikarmasthāḥ śucayo'śucayastathā
||26||माधवावसथेनेह समस्तेन पितामहम् ॥
विकर्मस्थाऽविकर्मस्थाः शुचयोऽशुचयस्तथा
kṛtvā vaiśākhakṛtyāni lokā yānti nṛpā''jñayā ||
yo'smākaṃ hi mahacchatrurbhavatāṃ ca viśeṣataḥ
||27||कृत्वा वैशाखकृत्यानि लोका यान्ति नृपाऽऽज्ञया ॥
योऽस्माकं हि महच्छत्रुर्भवतां च विशेषतः
nigrāhyo jagatāṃ nātha bhavatā'sau mahīpatiḥ ||
hitvā hi sakalāndharmānsakṛdvaiśākhasnānataḥ
||28||निग्राह्यो जगतां नाथ भवताऽसौ महीपतिः ॥
हित्वा हि सकलान्धर्मान्सकृद्वैशाखस्नानतः
asaṃskṛtajanā yāṃti vaikuṇṭhaṃ harimaṃdiram ||
asmābhistu kṛtopekṣo liṇupādaikasaṃśrayaḥ
||29||असंस्कृतजना यांति वैकुण्ठं हरिमंदिरम् ॥
अस्माभिस्तु कृतोपेक्षो लिणुपादैकसंश्रयः
samastaṃ neṣyate lokaṃ pārthivo nātra saṃśayaḥ ||
eṣa daṇḍapaṭo hyadya tava padbhyāṃ niveditaḥ
||30||समस्तं नेष्यते लोकं पार्थिवो नात्र संशयः ॥
एष दण्डपटो ह्यद्य तव पद्भ्यां निवेदितः
lokapālatvamatulamarjitaṃ tena bhūbhujā ||
kimapatyena jātena mātuḥ kleśaṃkareṇa vai
||31||लोकपालत्वमतुलमर्जितं तेन भूभुजा ॥
किमपत्येन जातेन मातुः क्लेशंकरेण वै
yo na pātayate śatruṃ jyeṣṭhamāsīva bhāskaraḥ ||
vṛthāsutā hi yuvatirjātā ceddhi kuputriṇī
||32||यो न पातयते शत्रुं ज्येष्ठमासीव भास्करः ॥
वृथासुता हि युवतिर्जाता चेद्धि कुपुत्रिणी
na tasyāḥ sphurate kīrtirghanasyeva śatahradā ||
yatpiturnoddharetpāpādvidyayā vā balena vā
||33||न तस्याः स्फुरते कीर्तिर्घनस्येव शतह्रदा ॥
यत्पितुर्नोद्धरेत्पापाद्विद्यया वा बलेन वा
māturjaṭharajo rogaḥ sa prasūto dharātale ||
dharme cā'rthe ca kāme ca yatpratīpo bhavetsutaḥ
||34||मातुर्जठरजो रोगः स प्रसूतो धरातले ॥
धर्मे चाऽर्थे च कामे च यत्प्रतीपो भवेत्सुतः
mātṛhā hyucyate sadbhiḥ sa putraḥ puruṣādhamaḥ ||
tanmātā nṛpapatnī ca lokavikhyātasatkriyā
||35||मातृहा ह्युच्यते सद्भिः स पुत्रः पुरुषाधमः ॥
तन्माता नृपपत्नी च लोकविख्यातसत्क्रिया
ekaiva vīrasūrloke vīraḥ sa nātra saṃśayaḥ ||
yathā vai kīrtimāñjāto mallipermārjanāya vai
||36||एकैव वीरसूर्लोके वीरः स नात्र संशयः ॥
यथा वै कीर्तिमाञ्जातो मल्लिपेर्मार्जनाय वै
nedaṃ vyavasitaṃ deva kenacitkṣatriyeṇa hi ||
purāṇeṣu jagannātha na śrutaṃ paṭamārjanam
||37||नेदं व्यवसितं देव केनचित्क्षत्रियेण हि ॥
पुराणेषु जगन्नाथ न श्रुतं पटमार्जनम्
so'haṃ na jānāmi jagatpatīśa ṛte kṣitīśaṃ haritatparaṃ tam ||
pracodayantaṃ paṭahaṃ sughoṣādvilopayānaṃ mama veśmamārgam
||38||सोऽहं न जानामि जगत्पतीश ऋते क्षितीशं हरितत्परं तम् ॥
प्रचोदयन्तं पटहं सुघोषाद्विलोपयानं मम वेश्ममार्गम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde yamaduḥkhanirūpaṇaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||