brahmannikṣvākutanayo jalā'dānācca cātakaḥ
maithila uvāca
brahmannikṣvākutanayo jalā'dānācca cātakaḥ ||
trivāramabhavatpaścānmadgṛhe godhikā tathā
||1||ब्रह्मन्निक्ष्वाकुतनयो जलाऽदानाच्च चातकः ॥
त्रिवारमभवत्पश्चान्मद्गृहे गोधिका तथा
karmānuguṇametaddhi yuktaṃ tasyākṛtātmanaḥ ||
satāmasevanāttasya gṛdhratvaṃ sārameyatā
||2||कर्मानुगुणमेतद्धि युक्तं तस्याकृतात्मनः ॥
सतामसेवनात्तस्य गृध्रत्वं सारमेयता
saptavāramiti proktaṃ tanme bhāti ca nocitam ||
saṃto na dūṣitāstena na tathā kṛpaṇā api
||3||सप्तवारमिति प्रोक्तं तन्मे भाति च नोचितम् ॥
संतो न दूषितास्तेन न तथा कृपणा अपि
tasmādasevinastasya phalā'bhāvo bhaveddhruvam ||
nānarthakaraṇābhāvādidaṃ hi parapīḍanam
||4||तस्मादसेविनस्तस्य फलाऽभावो भवेद्ध्रुवम् ॥
नानर्थकरणाभावादिदं हि परपीडनम्
animittamidaṃ kasmātkuyonitvamavāptavān ||
tadetaṃ saṃśayaṃ chiṃdhi śiṣyasyā''tmapriyasya ca
||5||अनिमित्तमिदं कस्मात्कुयोनित्वमवाप्तवान् ॥
तदेतं संशयं छिंधि शिष्यस्याऽऽत्मप्रियस्य च
iti rājñā susaṃpṛṣṭaḥ śrutadevo mahāyaśāḥ ||
sādhusādhviti saṃbhāṣya vaco vyāhartumādadhe
||6||इति राज्ञा सुसंपृष्टः श्रुतदेवो महायशाः ॥
साधुसाध्विति संभाष्य वचो व्याहर्तुमादधे
śrutadeva uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yatpṛṣṭaṃ tu tvayā'nagha ||
śivāyai ca śivenoktaṃ kailāsaśikhare'male
||7||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ ॥
शिवायै च शिवेनोक्तं कैलासशिखरेऽमले
sṛṣṭvemānsakalām̐llokānpaścātteṣāmavasthitim ||
āmuṣmikīmaihikīṃ ca dvividhāṃ paryakalpayat
||8||सृष्ट्वेमान्सकलाँल्लोकान्पश्चात्तेषामवस्थितिम् ॥
आमुष्मिकीमैहिकीं च द्विविधां पर्यकल्पयत्
hetutrayaṃ ca pratyekaṃ hetusthityai mahāprabhuḥ ||
jalasevā cānnasevā sevā caivauṣadhasya ca
||9||हेतुत्रयं च प्रत्येकं हेतुस्थित्यै महाप्रभुः ॥
जलसेवा चान्नसेवा सेवा चैवौषधस्य च
yatra caite mahābhāga hyaihikasthiti hetavaḥ ||
evamāmuṣmike rājaṃstraya everitāḥ śrutau
||10||यत्र चैते महाभाग ह्यैहिकस्थिति हेतवः ॥
एवमामुष्मिके राजंस्त्रय एवेरिताः श्रुतौ
sādhusevā viṣṇusevā sevā dharmapathasya ca ||
purā sampāditā hyete paralokasya hetavaḥ
||11||साधुसेवा विष्णुसेवा सेवा धर्मपथस्य च ॥
पुरा सम्पादिता ह्येते परलोकस्य हेतवः
gṛhe saṃpāditaṃ yadvatpātheyaṃ paddhatau yathā ||
aihikā hetavo rājansadyaḥ saṃ(?)pāditārthadāḥ
||12||गृहे संपादितं यद्वत्पाथेयं पद्धतौ यथा ॥
ऐहिका हेतवो राजन्सद्यः सं(?)पादितार्थदाः
kiṃ ceṣṭamapi sādhūnāṃ manaso yadi dussaham ||
kutaścitkāraṇādrājaṃstaccānarthāya kalpate
||13||किं चेष्टमपि साधूनां मनसो यदि दुस्सहम् ॥
कुतश्चित्कारणाद्राजंस्तच्चानर्थाय कल्पते
apriyaṃ kimu vaktavyaṃ duḥkhaheturiti sphuṭam ||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam
||14||अप्रियं किमु वक्तव्यं दुःखहेतुरिति स्फुटम् ॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
pāpaghnaṃ mahadāścaryaṃ śṛṇvatāṃ romaharṣaṇam ||
yajñadīkṣāmupagataḥ purā dakṣaḥ prajāpatiḥ
||15||पापघ्नं महदाश्चर्यं शृण्वतां रोमहर्षणम् ॥
यज्ञदीक्षामुपगतः पुरा दक्षः प्रजापतिः
āhvānārthaṃ bhūtapateragamadrajatācalam ||
taṃ dṛṣṭvā notthitaḥ śaṃbhustasyaiva hitakāmyayā
||16||आह्वानार्थं भूतपतेरगमद्रजताचलम् ॥
तं दृष्ट्वा नोत्थितः शंभुस्तस्यैव हितकाम्यया
sarvāmaraguruścā'haṃ chandogamyaḥ sanātanaḥ ||
bhṛtyā hyete baliharāścandrendrādyāḥ sureśvarāḥ
||17||सर्वामरगुरुश्चाऽहं छन्दोगम्यः सनातनः ॥
भृत्या ह्येते बलिहराश्चन्द्रेन्द्राद्याः सुरेश्वराः
svāmī bhṛtyāya nottiṣṭhetsvabhāryāyai patistathā ||
guruḥ śiṣyāya nottiṣṭhediti śāstravidāṃ matam
||18||स्वामी भृत्याय नोत्तिष्ठेत्स्वभार्यायै पतिस्तथा ॥
गुरुः शिष्याय नोत्तिष्ठेदिति शास्त्रविदां मतम्
na saṃbandho gurutve ca kāraṇaṃ tviti vai śrutiḥ ||
balaṃ jñānaṃ tapaḥ śāṃtiryatra caivā'dhikaṃ bhavet
||19||न संबन्धो गुरुत्वे च कारणं त्विति वै श्रुतिः ॥
बलं ज्ञानं तपः शांतिर्यत्र चैवाऽधिकं भवेत्
sa guruścetareṣāṃ ca nīcā īyuśca preṣyatām ||
uttiṣṭhanti ca svāmyādyā bhṛtyādīnyadi cā''grahāt
||20||स गुरुश्चेतरेषां च नीचा ईयुश्च प्रेष्यताम् ॥
उत्तिष्ठन्ति च स्वाम्याद्या भृत्यादीन्यदि चाऽऽग्रहात्
āyurvittaṃ yaśasteṣāṃ sadyo naśyati santatiḥ ||
tasmādahaṃ tu nottiṣṭhe priyo'yaṃ śvaśuro mama
||21||आयुर्वित्तं यशस्तेषां सद्यो नश्यति सन्ततिः ॥
तस्मादहं तु नोत्तिष्ठे प्रियोऽयं श्वशुरो मम
iti tasya hitānveṣī noccacālā''sanādvibhuḥ ||
notthitaṃ tu mṛḍaṃ dṛṣṭvā kupito'bhūtprajāpatiḥ
||22||इति तस्य हितान्वेषी नोच्चचालाऽऽसनाद्विभुः ॥
नोत्थितं तु मृडं दृष्ट्वा कुपितोऽभूत्प्रजापतिः
aniṃdadbahudhā tasmai purato girijāpateḥ ||
aho darpamaho darpaṃ daridrasyā'kṛtātmanaḥ
||23||अनिंदद्बहुधा तस्मै पुरतो गिरिजापतेः ॥
अहो दर्पमहो दर्पं दरिद्रस्याऽकृतात्मनः
yasya vittaṃ bahuvayā vṛṣaścarmāvaśeṣitaḥ ||
ata eva kapālāsthidharaḥ pākhaṇḍagocaraḥ
||24||यस्य वित्तं बहुवया वृषश्चर्मावशेषितः ॥
अत एव कपालास्थिधरः पाखण्डगोचरः
vṛthā'haṃkāriṇo daivaṃ kuto dāsyati maṃgalam ||
loke kṛtyena karmāṇi śucīnīti vido viduḥ
||25||वृथाऽहंकारिणो दैवं कुतो दास्यति मंगलम् ॥
लोके कृत्येन कर्माणि शुचीनीति विदो विदुः
dhatte daridraḥ śītārtaḥ pavitraṃ ca gajājinam ||
veśma śmaśānaṃ yasya syādbhujaṃgaḥ kila bhūṣaṇam
||26||धत्ते दरिद्रः शीतार्तः पवित्रं च गजाजिनम् ॥
वेश्म श्मशानं यस्य स्याद्भुजंगः किल भूषणम्
na dhīratā'pi ca jñānaṃ vṛkāttasmātpalāyite ||
bhūtapretapiśācādi durjanaiḥ saṃgato'niśam
||27||न धीरताऽपि च ज्ञानं वृकात्तस्मात्पलायिते ॥
भूतप्रेतपिशाचादि दुर्जनैः संगतोऽनिशम्
na kulaṃ śrūyate kvā'pi nā'sau vai sādhusa mmataḥ ||
vṛthā viśraṃbhitaḥ pūrvaṃ nāradena durātmanā
||28||न कुलं श्रूयते क्वाऽपि नाऽसौ वै साधुस म्मतः ॥
वृथा विश्रंभितः पूर्वं नारदेन दुरात्मना
yenā'haṃ bodhitaḥ prādāṃ kanyāṃ caitāṃ satīṃ mama ||
pṛthagdharmagatā caiṣā sukhaṃ vasatu tadgṛhe
||29||येनाऽहं बोधितः प्रादां कन्यां चैतां सतीं मम ॥
पृथग्धर्मगता चैषा सुखं वसतु तद्गृहे
nāsmābhiḥ ślāghanīyo'sau matsutā'pi kathaṃcana ||
yathā kulālakalaśaścaṃḍālasya vaśaṃ gataḥ
||30||नास्माभिः श्लाघनीयोऽसौ मत्सुताऽपि कथंचन ॥
यथा कुलालकलशश्चंडालस्य वशं गतः
iti dakṣo vimūḍhātmā hyumāṃ nāhūya taṃ mṛḍam ||
bahudhā taṃ vinirbhartsya tūṣṇīmeva gṛhaṃ yayau
||31||इति दक्षो विमूढात्मा ह्युमां नाहूय तं मृडम् ॥
बहुधा तं विनिर्भर्त्स्य तूष्णीमेव गृहं ययौ
yajñavāṭaṃ tato gatvā ṛtvigbhirmunibhiḥ saha ||
īje yajñavidhānena niṃdanneva mahāprabhum
||32||यज्ञवाटं ततो गत्वा ऋत्विग्भिर्मुनिभिः सह ॥
ईजे यज्ञविधानेन निंदन्नेव महाप्रभुम्
brahmaviṣṇū vihāyaiva sarve devāḥ samāgatāḥ ||
siddhacāraṇagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ
||33||ब्रह्मविष्णू विहायैव सर्वे देवाः समागताः ॥
सिद्धचारणगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः
tadā devī satī puṇyā strīcāñcalyātpralobhitā ||
utsukā cotsavaṃ draṣṭuṃ bandhūṃstatra samāgatān
||34||तदा देवी सती पुण्या स्त्रीचाञ्चल्यात्प्रलोभिता ॥
उत्सुका चोत्सवं द्रष्टुं बन्धूंस्तत्र समागतान्
nivāryamāṇā rudreṇa taralā strīsvabhāvataḥ ||
pratyuktā'pi punaścaiva gantavyamiti niścitā
||35||निवार्यमाणा रुद्रेण तरला स्त्रीस्वभावतः ॥
प्रत्युक्ताऽपि पुनश्चैव गन्तव्यमिति निश्चिता
sa nindati sabhāmadhye sadā māṃ varavarṇini ||
taccāsahyaṃ ca tvaṃ śrutvā kāyaṃ satyaṃ prahāsyasi
||36||स निन्दति सभामध्ये सदा मां वरवर्णिनि ॥
तच्चासह्यं च त्वं श्रुत्वा कायं सत्यं प्रहास्यसि
asahyamapi soḍhavyaṃ mayā'pi gṛhamicchatā ||
mayā yathā kṛtaṃ devi tathā tvaṃ naiva vartase ||
tasmānmā gaccha śālāṃ vai na śubhaṃ tu bhaveddhruvam ||
ityevaṃ bodhitā devī cāpalyaṃ punarāgamat
||38||असह्यमपि सोढव्यं मयाऽपि गृहमिच्छता ॥
मया यथा कृतं देवि तथा त्वं नैव वर्तसे ॥
तस्मान्मा गच्छ शालां वै न शुभं तु भवेद्ध्रुवम् ॥
इत्येवं बोधिता देवी चापल्यं पुनरागमत्
niścakrāma satī gehādekākī pādacāriṇī ||
tāṃ dṛṣṭvā vṛṣabhastūṣṇīṃ pṛṣṭhe devīmuvāha saḥ
||39||निश्चक्राम सती गेहादेकाकी पादचारिणी ॥
तां दृष्ट्वा वृषभस्तूष्णीं पृष्ठे देवीमुवाह सः
koṭiśo bhūtasaṃghāśca hyanujagmuḥ satīṃ tadā ||
yajñavāṭaṃ tu sā gatvā patnīśālāṃ yayau purā
||40||कोटिशो भूतसंघाश्च ह्यनुजग्मुः सतीं तदा ॥
यज्ञवाटं तु सा गत्वा पत्नीशालां ययौ पुरा
tūṣṇīmāsa satīṃ dṛṣṭvā khedāttasmādvinirgatā ||
pativākyaṃ tu saṃsmṛtya jagāmottaravedikām
||41||तूष्णीमास सतीं दृष्ट्वा खेदात्तस्माद्विनिर्गता ॥
पतिवाक्यं तु संस्मृत्य जगामोत्तरवेदिकाम्
pitā sabhyāśca tāṃ dṛṣṭvā sthitāstūṣṇīṃ hatāśiṣaḥ ||
sā rudrāhutiparyaṃtaṃ paśyantī pitṛceṣṭitam ||
tyaktvā rudraṃ ca juhvaṃtamuvācā'śrukulekṣaṇā
||42||पिता सभ्याश्च तां दृष्ट्वा स्थितास्तूष्णीं हताशिषः ॥
सा रुद्राहुतिपर्यंतं पश्यन्ती पितृचेष्टितम् ॥
त्यक्त्वा रुद्रं च जुह्वंतमुवाचाऽश्रुकुलेक्षणा
devyuvāca
mahadullaṃghanaṃ puṃsāṃ na prāyaḥ śreyase bhavet ||
lokakartā lokabhartā sarveṣāṃ prabhuravyayaḥ
||43||महदुल्लंघनं पुंसां न प्रायः श्रेयसे भवेत् ॥
लोककर्ता लोकभर्ता सर्वेषां प्रभुरव्ययः
evaṃbhūtasya rudrasya kathaṃ no dīyate haviḥ ||
jātāṃ na kiṃ te durbuddhiṃ haraṃtyanye samāgatāḥ
||44||एवंभूतस्य रुद्रस्य कथं नो दीयते हविः ॥
जातां न किं ते दुर्बुद्धिं हरंत्यन्ये समागताः
na cedṛśā mahātmānaḥ kimeṣāṃ vimukho vidhiḥ
||45||न चेदृशा महात्मानः किमेषां विमुखो विधिः
ityevaṃ bhāṣamāṇāṃ tāṃ pūṣā devo jahāsa ha ||
śmaśrūṇāṃ cālanaṃ cakre bhṛgurhataśubhastathā
||46||इत्येवं भाषमाणां तां पूषा देवो जहास ह ॥
श्मश्रूणां चालनं चक्रे भृगुर्हतशुभस्तथा
bhujapādorukakṣā ṇāṃ sphālanaṃ cakrire pare ||
bahudhā nindanaṃ cakre tatpitā hatabhāgyavān
||47||भुजपादोरुकक्षा णां स्फालनं चक्रिरे परे ॥
बहुधा निन्दनं चक्रे तत्पिता हतभाग्यवान्
tacchrutvā rudrabhāryā sā kopākulitamānasā ||
prāyaścittaṃ śruteḥ kartuṃ dehaṃ tatyāja sā satī ||
homāgnau vedikāmadhye sarveṣāmeva paśyatām
||48||तच्छ्रुत्वा रुद्रभार्या सा कोपाकुलितमानसा ॥
प्रायश्चित्तं श्रुतेः कर्तुं देहं तत्याज सा सती ॥
होमाग्नौ वेदिकामध्ये सर्वेषामेव पश्यताम्
hāhākāro mahānāsīddudruvuḥ pramathā drutam ||
ācakhyurdevadevāya vṛttāntamakhilaṃ tadā
||49||हाहाकारो महानासीद्दुद्रुवुः प्रमथा द्रुतम् ॥
आचख्युर्देवदेवाय वृत्तान्तमखिलं तदा
tacchrutvā sahasotthāya rudraḥ kālāṃtakopamaḥ ||
jaṭāmutpāṭya hastena bhūtale tāmatāḍayat
||50||तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय रुद्रः कालांतकोपमः ॥
जटामुत्पाट्य हस्तेन भूतले तामताडयत्
tato'bhavanmahākāyo vīrabhadro mahābalaḥ ||
sahasrabāhurabhavatkālāṃtakasamaprabhaḥ
||51||ततोऽभवन्महाकायो वीरभद्रो महाबलः ॥
सहस्रबाहुरभवत्कालांतकसमप्रभः
baddhāṃjalipuṭo bhūtvā vyājahāra haraṃ tadā ||
matsṛṣṭistu yadarthaṃ te tadarthaṃ mā niyojaya
||52||बद्धांजलिपुटो भूत्वा व्याजहार हरं तदा ॥
मत्सृष्टिस्तु यदर्थं ते तदर्थं मा नियोजय
ityuktaḥ prāha taṃ kruddho dhūrjaṭiśca puraḥ sthitam
||53||इत्युक्तः प्राह तं क्रुद्धो धूर्जटिश्च पुरः स्थितम्
hana tvaṃ nindakaṃ dakṣaṃ yadarthe matpriyā hatā ||
bhūtasaṃghāstu gacchantu sahaitena mahābalāḥ
||54||हन त्वं निन्दकं दक्षं यदर्थे मत्प्रिया हता ॥
भूतसंघास्तु गच्छन्तु सहैतेन महाबलाः
ityādiṣṭā bhagavatā yayuryajñasabhāṃ tadā ||
jaghnuḥ sarvānmahāvīrāndevāsuranarādikān
||55||इत्यादिष्टा भगवता ययुर्यज्ञसभां तदा ॥
जघ्नुः सर्वान्महावीरान्देवासुरनरादिकान्
pūṣṇaśca hasato daṃtāñjaṭābhūśca babhañja ha ||
śmaśrūṇyutpāṭayāṃcakre bhṛgostasya durātmanaḥ
||56||पूष्णश्च हसतो दंताञ्जटाभूश्च बभञ्ज ह ॥
श्मश्रूण्युत्पाटयांचक्रे भृगोस्तस्य दुरात्मनः
yadyadāsphālitaṃ pūrvaṃ tattacciccheda vīryavān ||
tato dakṣaśiro hartuṃ bahūdyogaṃ cakāra ha
||57||यद्यदास्फालितं पूर्वं तत्तच्चिच्छेद वीर्यवान् ॥
ततो दक्षशिरो हर्तुं बहूद्योगं चकार ह
munimaṃtrapraguptaṃ tu naiva kṛṃtati tadbalāt ||
haro jñātvā tu ciccheda svayametya durātmanaḥ
||58||मुनिमंत्रप्रगुप्तं तु नैव कृंतति तद्बलात् ॥
हरो ज्ञात्वा तु चिच्छेद स्वयमेत्य दुरात्मनः
evaṃ makhagatānhatvā sā'nugaḥ svālayaṃ yayau ||
hatāvaśiṣṭāḥ kecittu brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||59||एवं मखगतान्हत्वा साऽनुगः स्वालयं ययौ ॥
हतावशिष्टाः केचित्तु ब्रह्माणं शरणं ययुः
tairanvito yayau brahmā kailāsaṃ tu śivālayam ||
tato rudraṃ sāntvayitvā vacobhirvividhairapi
||60||तैरन्वितो ययौ ब्रह्मा कैलासं तु शिवालयम् ॥
ततो रुद्रं सान्त्वयित्वा वचोभिर्विविधैरपि
tenaiva sahitaḥ prāgādyajñavāṭaṃ mahāprabhuḥ ||
tenaivojjīvayāmāsa sarvānyajñasamāgatān
||61||तेनैव सहितः प्रागाद्यज्ञवाटं महाप्रभुः ॥
तेनैवोज्जीवयामास सर्वान्यज्ञसमागतान्
khyātyai prādādajamukhaṃ dakṣasya tu tadā śivaḥ ||
ajaśmaśrūṇyadācchaṃbhurbhṛgave tu mahātmane
||62||ख्यात्यै प्रादादजमुखं दक्षस्य तु तदा शिवः ॥
अजश्मश्रूण्यदाच्छंभुर्भृगवे तु महात्मने
pūṣṇaśca daṃtānna prādātpiṣṭādaṃ ca cakāra ha ||
tadaṅgānāṃ vyatikaraṃ keṣāṃcidapi vai śivaḥ
||63||पूष्णश्च दंतान्न प्रादात्पिष्टादं च चकार ह ॥
तदङ्गानां व्यतिकरं केषांचिदपि वै शिवः
śivamāpuśca te sarve brahmaṇā ca śivena ca ||
punaḥ pravartito yajño yathāpūrvaṃ mahātmanaḥ
||64||शिवमापुश्च ते सर्वे ब्रह्मणा च शिवेन च ॥
पुनः प्रवर्तितो यज्ञो यथापूर्वं महात्मनः
yajñānte sarvadevāśca jagmuste svasvamālayam ||
naiṣṭhikaṃ brahmacaryaṃ tu kṛtvā rudro mahātapāḥ
||65||यज्ञान्ते सर्वदेवाश्च जग्मुस्ते स्वस्वमालयम् ॥
नैष्ठिकं ब्रह्मचर्यं तु कृत्वा रुद्रो महातपाः
tepe gaṃgātaṭe rudraḥ punnāgatarumūlagaḥ ||
dakṣātmajā satī devī tyaktadehā pativratā
||66||तेपे गंगातटे रुद्रः पुन्नागतरुमूलगः ॥
दक्षात्मजा सती देवी त्यक्तदेहा पतिव्रता
jajñe himādrermenakyāṃ vavṛdhe tasya veśmani ||
etasminneva kāle tu tārakākhyo mahāsuraḥ
||67||जज्ञे हिमाद्रेर्मेनक्यां ववृधे तस्य वेश्मनि ॥
एतस्मिन्नेव काले तु तारकाख्यो महासुरः
sa tīvratapasā''rādhya brahmāṇaṃ parameṣṭhinam ||
avadhyatvaṃ varaṃ vavre devāsuranaroragaiḥ
||68||स तीव्रतपसाऽऽराध्य ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥
अवध्यत्वं वरं वव्रे देवासुरनरोरगैः
āyudhairastrasaṃghaiśca sarvaireva mahābalaiḥ ||
rudraputraṃ vinā daitya hyavadhyaḥ sakalairapi
||69||आयुधैरस्त्रसंघैश्च सर्वैरेव महाबलैः ॥
रुद्रपुत्रं विना दैत्य ह्यवध्यः सकलैरपि
iti tasmai varaṃ prādādbrahmā lokapitāmahaḥ ||
astrīkatvādaputratvādrudrasyeti tathāstviti
||70||इति तस्मै वरं प्रादाद्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
अस्त्रीकत्वादपुत्रत्वाद्रुद्रस्येति तथास्त्विति
varaṃ gṛhītvā svagṛhaṃ prāpya lokānbabādha ha ||
dāsā devā mārjanādau dāsyo devyaśca tadgṛhe
||71||वरं गृहीत्वा स्वगृहं प्राप्य लोकान्बबाध ह ॥
दासा देवा मार्जनादौ दास्यो देव्यश्च तद्गृहे
tatastatpīḍitā devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||
taiḥ pīḍāṃ varṇitāṃ śrutvā vedhāḥ prāha surānidam
||72||ततस्तत्पीडिता देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
तैः पीडां वर्णितां श्रुत्वा वेधाः प्राह सुरानिदम्
varapradānakāle'haṃ rudraputraṃ vinā surāḥ ||
nakhyaivadhya iti prādāṃ varaṃ tasmai durātmane
||73||वरप्रदानकालेऽहं रुद्रपुत्रं विना सुराः ॥
नख्यैवध्य इति प्रादां वरं तस्मै दुरात्मने
purā satī rudrapatnī satre tyaktakalevarā ||
jātā himavataḥ putrī pārvatīti ca yāṃ viduḥ
||74||पुरा सती रुद्रपत्नी सत्रे त्यक्तकलेवरा ॥
जाता हिमवतः पुत्री पार्वतीति च यां विदुः
rudro himavataḥ pṛṣṭhe tapaścarati duścaram ||
yojayadhvaṃ ca pārvatyā rudraṃ lokeśvaraṃ prabhum
||75||रुद्रो हिमवतः पृष्ठे तपश्चरति दुश्चरम् ॥
योजयध्वं च पार्वत्या रुद्रं लोकेश्वरं प्रभुम्
punardevendrasadane saṃgatairamareśvaraiḥ ||
dhiṣaṇenā'pi sammaṃtrya deveṃdraḥ pākaśāsanaḥ
||76||पुनर्देवेन्द्रसदने संगतैरमरेश्वरैः ॥
धिषणेनाऽपि सम्मंत्र्य देवेंद्रः पाकशासनः
sasmāra ca sa kāryārthaṃ nāradaṃ smarameva ca ||
tatrā''gatau tatastau tu balabhidvākyamabravīt
||77||सस्मार च स कार्यार्थं नारदं स्मरमेव च ॥
तत्राऽऽगतौ ततस्तौ तु बलभिद्वाक्यमब्रवीत्
himavantaṃ bhavāngatvā vacasā taṃ nibodhaya ||
putrī tava prāgdakṣasya harapatnī sutā satī
||78||हिमवन्तं भवान्गत्वा वचसा तं निबोधय ॥
पुत्री तव प्राग्दक्षस्य हरपत्नी सुता सती
tapaścarati te śṛṃge viyuktā daśakanyayā ||
mṛḍastasya saparyāyai viniyojaya tatpriyām
||79||तपश्चरति ते शृंगे वियुक्ता दशकन्यया ॥
मृडस्तस्य सपर्यायै विनियोजय तत्प्रियाम्
tasyaiva patnī bhavitā sa eva bhavitā patiḥ ||
ityā''diṣṭo maghonā ca nāradopetya taṃ girim
||80||तस्यैव पत्नी भविता स एव भविता पतिः ॥
इत्याऽऽदिष्टो मघोना च नारदोपेत्य तं गिरिम्
tathaiva kārayāmāsa devendreṇoditaṃ yathā ||
paścātkāmaṃ samāhūya maghavānida māha ca
||81||तथैव कारयामास देवेन्द्रेणोदितं यथा ॥
पश्चात्कामं समाहूय मघवानिद माह च
devānāṃ ca hitārthāya tathā mṛḍahitāya ca ||
vasantena samāyukto gatvā rudratapovanam
||82||देवानां च हितार्थाय तथा मृडहिताय च ॥
वसन्तेन समायुक्तो गत्वा रुद्रतपोवनम्
guṇānvijṛmbha yitvā tu vāsaṃ tānhṛcchayāvahān ||
yadā sannihitā devī pārvatī tu mṛḍasya ca
||83||गुणान्विजृम्भ यित्वा तु वासं तान्हृच्छयावहान् ॥
यदा सन्निहिता देवी पार्वती तु मृडस्य च
tadā prayujya tvaṃ vāṇānmohayasva mahāprabhum ||
tayostu saṃgame jāte kāryaṃ no'ddhā bhaviṣyati
||84||तदा प्रयुज्य त्वं वाणान्मोहयस्व महाप्रभुम् ॥
तयोस्तु संगमे जाते कार्यं नोऽद्धा भविष्यति
ityādiṣṭaḥ smarastūrṇaṃ pratasthe bāḍhamityatha ||
savasaṃtaḥ saratikaḥ sānugastadvanaṃ yayau
||85||इत्यादिष्टः स्मरस्तूर्णं प्रतस्थे बाढमित्यथ ॥
सवसंतः सरतिकः सानुगस्तद्वनं ययौ
akāle tu vasaṃtartuṃ jṛṃbhayitvā svaśaktitaḥ ||
tadvane sarvato ramye mandā'nilaniṣevite
||86||अकाले तु वसंतर्तुं जृंभयित्वा स्वशक्तितः ॥
तद्वने सर्वतो रम्ये मन्दाऽनिलनिषेविते
kadāciddevadevo'pi pārvatyāśca saparyayā ||
prītaḥ svāṅkaṃ samāropya kiṃcidvyāhartumārabhat
||87||कदाचिद्देवदेवोऽपि पार्वत्याश्च सपर्यया ॥
प्रीतः स्वाङ्कं समारोप्य किंचिद्व्याहर्तुमारभत्
prāṇapriyā saṅgamasya kālo'yamiti niścitaḥ ||
peśalaṃ dhanurādāya sa tasthau harapṛṣṭhataḥ
||88||प्राणप्रिया सङ्गमस्य कालोऽयमिति निश्चितः ॥
पेशलं धनुरादाय स तस्थौ हरपृष्ठतः
kṛtvā javanikāṃ vṛkṣaṃ bāṇamekaṃ mumoca ha ||
dvitīyamapi saṃdhāya cakre moktuṃ mahodyamam
||89||कृत्वा जवनिकां वृक्षं बाणमेकं मुमोच ह ॥
द्वितीयमपि संधाय चक्रे मोक्तुं महोद्यमम्
atha kṣubdhamanā bhūtvā mṛḍaściṃtāmavāpa ha ||
na me manaścaletkvāpi kena vā kaśmalīkṛtam
||90||अथ क्षुब्धमना भूत्वा मृडश्चिंतामवाप ह ॥
न मे मनश्चलेत्क्वापि केन वा कश्मलीकृतम्
iti cintākulo vāme pārśve kāmaṃ dadarśa ha ||
kruddhonmīlya lalāṭākṣaṃ svāṅkāddevīmapāsya ca
||91||इति चिन्ताकुलो वामे पार्श्वे कामं ददर्श ह ॥
क्रुद्धोन्मील्य ललाटाक्षं स्वाङ्काद्देवीमपास्य च
tasyākṣṇaḥ samabhūdagnistīkṣṇo lokavibhīṣaṇaḥ ||
tena dagdho'bhavatsadyo manmathaḥ saśarāsanaḥ
||92||तस्याक्ष्णः समभूदग्निस्तीक्ष्णो लोकविभीषणः ॥
तेन दग्धोऽभवत्सद्यो मन्मथः सशरासनः
kāryasiddhiṃ ca paśyaṃto dudruvuścāmarā divam ||
śaṃkamānāḥ svadaṇḍaṃ ca vasanto ratireva ca
||93||कार्यसिद्धिं च पश्यंतो दुद्रुवुश्चामरा दिवम् ॥
शंकमानाः स्वदण्डं च वसन्तो रतिरेव च
nimīlya locane bhītā devī dūraṃ pradudruve ||
sannidhānaṃ striyo hartuṃ mṛḍopyaṃtaradhīyata
||94||निमील्य लोचने भीता देवी दूरं प्रदुद्रुवे ॥
सन्निधानं स्त्रियो हर्तुं मृडोप्यंतरधीयत
rudrasyeṣṭaṃ prakurvāṇo devaśca manaso hitam ||
lebhe'narthamanirvṛttaṃ vipriyaṃ kurvatastu kim
||95||रुद्रस्येष्टं प्रकुर्वाणो देवश्च मनसो हितम् ॥
लेभेऽनर्थमनिर्वृत्तं विप्रियं कुर्वतस्तु किम्
tasmādikṣvākutanayaḥ sādhūnāmapriyaḥ sadā ||
tasmādātmahitāṃ sevāṃ nā'karonmandadhīḥ satām
||96||तस्मादिक्ष्वाकुतनयः साधूनामप्रियः सदा ॥
तस्मादात्महितां सेवां नाऽकरोन्मन्दधीः सताम्
anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ tasmādduryonireva ca ||
tasmātkuryāttu sādhūnāṃ sevāṃ sarvārthasādhinīm
||97||अनुभूतं महद्दुःखं तस्माद्दुर्योनिरेव च ॥
तस्मात्कुर्यात्तु साधूनां सेवां सर्वार्थसाधिनीम्
rudrasyā'priyakāritvātsmaro bhāvini janmani ||
duḥkhaṃ tu bahulaṃ lebhe janmakāle mahāprabhuḥ
||98||रुद्रस्याऽप्रियकारित्वात्स्मरो भाविनि जन्मनि ॥
दुःखं तु बहुलं लेभे जन्मकाले महाप्रभुः
itihāsamimaṃ puṇyaṃ ye śṛṇvanti divāniśam ||
janmamṛtyujarādibhyo mucyaṃtenā'tra saṃśayaḥ
||99||इतिहासमिमं पुण्यं ये शृण्वन्ति दिवानिशम् ॥
जन्ममृत्युजरादिभ्यो मुच्यंतेनाऽत्र संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde dākṣāyaṇyapamāne dakṣayajñavidhvaṃsapūrvakapārvatī janmādikāmadahanavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||