vaiśākhaḥ sarvadharmebhyastapodharmebhya eva ca
ambarīṣa uvāca
vaiśākhaḥ sarvadharmebhyastapodharmebhya eva ca ||
sa kathaṃ sarvamāsebhyo dānebhyo'pyadhiko'bhavat
||1||वैशाखः सर्वधर्मेभ्यस्तपोधर्मेभ्य एव च ॥
स कथं सर्वमासेभ्यो दानेभ्योऽप्यधिकोऽभवत्
nārada uvāca
tadvakṣyāmi mahāprājña śṛṇu caikamanā bhava ||
kalpāṃte devarāḍviṣṇuḥ śeṣaśāyī mahāprabhuḥ
||2||तद्वक्ष्यामि महाप्राज्ञ शृणु चैकमना भव ॥
कल्पांते देवराड्विष्णुः शेषशायी महाप्रभुः
kukṣistha lokasaṅgho'yaṃ sa śete pralayārṇave ||
aneko hyekatāṃ prāpya bhūtibhiryogamāyayā
||3||कुक्षिस्थ लोकसङ्घोऽयं स शेते प्रलयार्णवे ॥
अनेको ह्येकतां प्राप्य भूतिभिर्योगमायया
nimeṣasyāvasāne tu śrutibhirbodhitastataḥ ||
kukṣisthajīvasaṃghānāṃ rakṣāṃ cakre dayānidhiḥ
||4||निमेषस्यावसाने तु श्रुतिभिर्बोधितस्ततः ॥
कुक्षिस्थजीवसंघानां रक्षां चक्रे दयानिधिः
tattatkarmaphalaprāptyai sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ mano dadhe ||
tasya nābherabhūtpadma sauvarṇaṃ bhuvanāśrayam
||5||तत्तत्कर्मफलप्राप्त्यै सृष्टिं स्रष्टुं मनो दधे ॥
तस्य नाभेरभूत्पद्म सौवर्णं भुवनाश्रयम्
brahmāṇaṃ janayāmāsa vairājaṃ puruṣāhvayam ||
tasminsasarja bhagavānbhuvanāni caturdaśa
||6||ब्रह्माणं जनयामास वैराजं पुरुषाह्वयम् ॥
तस्मिन्ससर्ज भगवान्भुवनानि चतुर्दश
bhinnakarmāśayānprāṇisaṅghāṃśca vividhānbahūn ||
triguṇānprakṛtiṃ loke maryādāścādhipāṃstathā
||7||भिन्नकर्माशयान्प्राणिसङ्घांश्च विविधान्बहून् ॥
त्रिगुणान्प्रकृतिं लोके मर्यादाश्चाधिपांस्तथा
varṇāśramavibhāgāṃśca dharmaklṛptiṃ ca so'karot ||
vedaiścaturbhistatraiśca sahitānsmṛtibhistathā
||8||वर्णाश्रमविभागांश्च धर्मक्लृप्तिं च सोऽकरोत् ॥
वेदैश्चतुर्भिस्तत्रैश्च सहितान्स्मृतिभिस्तथा
purāṇairitihāsaiśca svājñārūpairmaheśvaraḥ ||
ṛṣīnpravartakāṃścakre dharmaguptyai mahāprabhuḥ
||9||पुराणैरितिहासैश्च स्वाज्ञारूपैर्महेश्वरः ॥
ऋषीन्प्रवर्तकांश्चक्रे धर्मगुप्त्यै महाप्रभुः
taiḥ pravartitadharmāstu varṇāśramavibhāgajāḥ ||
prajāḥ śraddadhire sarvāḥ svocitānviṣṇutoṣadān
||10||तैः प्रवर्तितधर्मास्तु वर्णाश्रमविभागजाः ॥
प्रजाः श्रद्दधिरे सर्वाः स्वोचितान्विष्णुतोषदान्
tāṃstu pravartamānāṃstu svāśramāndraṣṭumīśvaraḥ ||
hṛdistho'pyavyayaḥ sākṣādvibhīṣārthaṃ parīkṣayā
||11||तांस्तु प्रवर्तमानांस्तु स्वाश्रमान्द्रष्टुमीश्वरः ॥
हृदिस्थोऽप्यव्ययः साक्षाद्विभीषार्थं परीक्षया
anūnānkuśalānyatra dharmānkurvaṃti vai prajāḥ ||
sa kālaḥ ko bhavedvidvāniti sarcitayatprabhuḥ
||12||अनूनान्कुशलान्यत्र धर्मान्कुर्वंति वै प्रजाः ॥
स कालः को भवेद्विद्वानिति सर्चितयत्प्रभुः
varṣākālo mayā sṛṣṭaḥ sīdaṃtyastā imāḥ prajāḥ ||
tatrānūnānna kurvaṃti dharmānpaṃkādyupadrutāḥ
||13||वर्षाकालो मया सृष्टः सीदंत्यस्ता इमाः प्रजाः ॥
तत्रानूनान्न कुर्वंति धर्मान्पंकाद्युपद्रुताः
tāndṛṣṭvā kopa eva syātteṣu tuṣṭirna me bhavet ||
mayekṣitā na sīdaṃtu tasmāttānavalokaye
||14||तान्दृष्ट्वा कोप एव स्यात्तेषु तुष्टिर्न मे भवेत् ॥
मयेक्षिता न सीदंतु तस्मात्तानवलोकये
śaradyapi tathā pūrtiḥ karṣaṇānnaiva jāyate ||
kecitpakvaphalāsaktāḥ kecidvṛṣṭibhirarditāḥ
||15||शरद्यपि तथा पूर्तिः कर्षणान्नैव जायते ॥
केचित्पक्वफलासक्ताः केचिद्वृष्टिभिरर्दिताः
kecicchītārditāścaiva tāndṛṣṭvā roṣa eva me ||
vaiguṇyaṃ paśyataścaiva na me toṣo'bhijāyate
||16||केचिच्छीतार्दिताश्चैव तान्दृष्ट्वा रोष एव मे ॥
वैगुण्यं पश्यतश्चैव न मे तोषोऽभिजायते
utthāpanaṃ tu necchaṃti prātarhemaṃta āgate ||
kopo me'nutthitāndṛṣṭvā prātaḥ sūryodaye sati
||17||उत्थापनं तु नेच्छंति प्रातर्हेमंत आगते ॥
कोपो मेऽनुत्थितान्दृष्ट्वा प्रातः सूर्योदये सति
śiśire'pi tathaivārtāḥ prātaḥkāla imāḥ prajāḥ ||
tathā pakvaphalādānāśaktā hyaniśamaṃjasā
||18||शिशिरेऽपि तथैवार्ताः प्रातःकाल इमाः प्रजाः ॥
तथा पक्वफलादानाशक्ता ह्यनिशमंजसा
punaḥ śītārditāḥ prātaḥsnānārthamiti ciṃtitāḥ ||
teṣāṃ tu karmalopaḥ syānnaiva pūrtiḥ kathaṃcana
||19||पुनः शीतार्दिताः प्रातःस्नानार्थमिति चिंतिताः ॥
तेषां तु कर्मलोपः स्यान्नैव पूर्तिः कथंचन
prekṣāyāḥ samayo nā'yamiti ciṃtā''kulo vibhuḥ ||
vasaṃta samayaṃ mene sarvāpattinivārakam
||20||प्रेक्षायाः समयो नाऽयमिति चिंताऽऽकुलो विभुः ॥
वसंत समयं मेने सर्वापत्तिनिवारकम्
snāne dāne tathā yāge kriyāyāṃ bhoga eva ca ||
nānādharmavidhāne ca hyanukūlastvayaṃ hyṛtuḥ
||21||स्नाने दाने तथा यागे क्रियायां भोग एव च ॥
नानाधर्मविधाने च ह्यनुकूलस्त्वयं ह्यृतुः
aprayāsena labhyāni dravyāṇyasubhṛtāṃ dhuvam ||
yena kenāpi dravyeṇa tuṣṭistanubhṛtāṃ bhavet
||22||अप्रयासेन लभ्यानि द्रव्याण्यसुभृतां धुवम् ॥
येन केनापि द्रव्येण तुष्टिस्तनुभृतां भवेत्
viṣṇorādhārabhūtānāṃ taddravyaṃ dharmasādhanam ||
vasaṃte sakalaṃ dravyaṃ prāṇināṃ tu sukhāvaham
||23||विष्णोराधारभूतानां तद्द्रव्यं धर्मसाधनम् ॥
वसंते सकलं द्रव्यं प्राणिनां तु सुखावहम्
dānayogyaṃ dharmayogyaṃ bhogayogyaṃ tu sarvaśaḥ ||
nirdhanānāṃ tu paṅvādi vikalānāṃ mahātmanām
||24||दानयोग्यं धर्मयोग्यं भोगयोग्यं तु सर्वशः ॥
निर्धनानां तु पङ्वादि विकलानां महात्मनाम्
dravyāṇi ca sulabhyāni jalādīni na saṃśayaḥ ||
dravyairetaiḥ svātmahitaṃ dharmaṃ kurvaṃti matpriyāḥ
||25||द्रव्याणि च सुलभ्यानि जलादीनि न संशयः ॥
द्रव्यैरेतैः स्वात्महितं धर्मं कुर्वंति मत्प्रियाः
patraiḥ puṣpaiḥ phalairanyaiḥ śākaiścāpi priyoktibhiḥ ||
sraktāṃbūlaiścandanādyaiḥ pādaprakṣālanādibhiḥ
||26||पत्रैः पुष्पैः फलैरन्यैः शाकैश्चापि प्रियोक्तिभिः ॥
स्रक्तांबूलैश्चन्दनाद्यैः पादप्रक्षालनादिभिः
praśrayādyairaho teṣāṃ varado'hamitīrayan ||
saṃciṃtya bhagavānviṣṇuḥ pratasthe ramayā saha
||27||प्रश्रयाद्यैरहो तेषां वरदोऽहमितीरयन् ॥
संचिंत्य भगवान्विष्णुः प्रतस्थे रमया सह
vanāni sarvataḥ paśyanvikasatkusumāni ca ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ mattālidvijasevitam
||28||वनानि सर्वतः पश्यन्विकसत्कुसुमानि च ॥
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं मत्तालिद्विजसेवितम्
āśramāṇāṃ mahārhāṇāṃ vanagrāmanivāsinām ||
prāṃgaṇādīni ramyāṇi hyudyānāni sthalāni ca
||29||आश्रमाणां महार्हाणां वनग्रामनिवासिनाम् ॥
प्रांगणादीनि रम्याणि ह्युद्यानानि स्थलानि च
ramāyai darśayanviṣṇuḥ saha devairmunīśvaraiḥ ||
siddhacāraṇagandharvakinnaroragarākṣasaiḥ
||30||रमायै दर्शयन्विष्णुः सह देवैर्मुनीश्वरैः ॥
सिद्धचारणगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसैः
stūyamāno'bhyagādgehānvarṇāśramanivāsinām ||
mīnādikarkaṭāṃtaṃ vai sa tiṣṭhanramayā suraiḥ
||31||स्तूयमानोऽभ्यगाद्गेहान्वर्णाश्रमनिवासिनाम् ॥
मीनादिकर्कटांतं वै स तिष्ठन्रमया सुरैः
sārddhaṃ pratīkṣya puruṣānkṛtākṛta saparyayā ||
tatra dharmavatāṃ puṃsāṃ dadātīṣṭānmanorathān
||32||सार्द्धं प्रतीक्ष्य पुरुषान्कृताकृत सपर्यया ॥
तत्र धर्मवतां पुंसां ददातीष्टान्मनोरथान्
mattānna sahate puṃso haratyāyurdhanādikam ||
yadi kurvaṃti vaiśākhe saparyā paramātmanaḥ
||33||मत्तान्न सहते पुंसो हरत्यायुर्धनादिकम् ॥
यदि कुर्वंति वैशाखे सपर्या परमात्मनः
tatrāpi calamūrtīnāṃ sādhūnāṃ yatra vai vibhuḥ ||
māsevanyeṣu yajjātaṃ karmalopaṃ sahiṣyati
||34||तत्रापि चलमूर्तीनां साधूनां यत्र वै विभुः ॥
मासेवन्येषु यज्जातं कर्मलोपं सहिष्यति
yathā deśāgataṃ bhūpaṃ dṛṣṭvā jānapadāḥ prajāḥ ||
yadi taṃ copatiṣṭhanti praśrayādyairmahārhaṇaiḥ
||35||यथा देशागतं भूपं दृष्ट्वा जानपदाः प्रजाः ॥
यदि तं चोपतिष्ठन्ति प्रश्रयाद्यैर्महार्हणैः
tadā karādikaṃ nyūnaṃ pūrṇaṃ jānāti pārthivaḥ ||
punarapyadhikaṃ ceṣṭaṃ tuṣṭo dāsyati niścitam
||36||तदा करादिकं न्यूनं पूर्णं जानाति पार्थिवः ॥
पुनरप्यधिकं चेष्टं तुष्टो दास्यति निश्चितम्
tadā tvakṛtapūjānāṃ daṇḍaṃ teṣāṃ karoti ca ||
tathā viṣṇuḥ svakīyānāṃ vaiśākhe mādhavāgame
||37||तदा त्वकृतपूजानां दण्डं तेषां करोति च ॥
तथा विष्णुः स्वकीयानां वैशाखे माधवागमे
saparyāṃ kurvatāṃ puṃsāṃ dadātīṣṭānmanorathān ||
akurvatāṃ tathā puṃsāṃ dhanādīni haratyalam
||38||सपर्यां कुर्वतां पुंसां ददातीष्टान्मनोरथान् ॥
अकुर्वतां तथा पुंसां धनादीनि हरत्यलम्
dharmagopturmahāviṣṇordevadevasya śārṅgiṇaḥ ||
parīkṣākāla evā'yaṃ tasmānmāsottamo hyayam
||39||धर्मगोप्तुर्महाविष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥
परीक्षाकाल एवाऽयं तस्मान्मासोत्तमो ह्ययम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāṃvarīṣasaṃvāde vaiśākhaśreṣṭhatvanirūpaṇaṃ nāma pañcamodhyāyaḥ || 5 ||