vaiśākhadharmapraśaṃsā
nārada uvāca
tailābhyaṅgaṃ divāsvāpaṃ tathā vai kāṃsya bhojanam ||
khaṭvā nidrāṃ gṛhe snānaṃ niṣiddhasya ca bhakṣaṇam
||1||तैलाभ्यङ्गं दिवास्वापं तथा वै कांस्य भोजनम् ॥
खट्वा निद्रां गृहे स्नानं निषिद्धस्य च भक्षणम्
vaiśākhe varjayedaṣṭau dvibhu'ktaṃ naktabhojanam ||
padmapatre tu yo bhuṃkte vaiśākhe bratasaṃsthitaḥ
||2||वैशाखे वर्जयेदष्टौ द्विभुऽक्तं नक्तभोजनम् ॥
पद्मपत्रे तु यो भुंक्ते वैशाखे ब्रतसंस्थितः
sa tu pāpavinirmukto viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
vaiśākhe māsi madhyāhne śrautānāṃ tu dvijanmanām ||
pādāvanejanaṃ kuryāttadvrataṃ suvratottamam
||3||स तु पापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति ॥
वैशाखे मासि मध्याह्ने श्रौतानां तु द्विजन्मनाम् ॥
पादावनेजनं कुर्यात्तद्व्रतं सुव्रतोत्तमम्
adhvaśrāntaṃ dvijaṃ yastu madhyāhne svagṛhāgatam ||
upaveśyāsane ramye kṛtvā pādāvanejanam
||5||अध्वश्रान्तं द्विजं यस्तु मध्याह्ने स्वगृहागतम् ॥
उपवेश्यासने रम्ये कृत्वा पादावनेजनम्
dhṛtvā śirasi tāścāpo vidhvastākhilabaṃdhanaḥ ||
gaṃgādisarvatīrtheṣu snāto bhavati niścitam
||6||धृत्वा शिरसि ताश्चापो विध्वस्ताखिलबंधनः ॥
गंगादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति निश्चितम्
asnāyī vā'pyapatrāśī vaiśākhaṃ tu nayedyadi ||
rāsabhī yonimāsādya paścādaśvataro bhavet
||7||अस्नायी वाऽप्यपत्राशी वैशाखं तु नयेद्यदि ॥
रासभी योनिमासाद्य पश्चादश्वतरो भवेत्
dṛḍhāṅgo rogahīnaśca tathā svastho'pi mānavaḥ ||
vaiśākhe tu gṛhe snātvā cāṃḍālīṃ yonimāpnuyāt
||8||दृढाङ्गो रोगहीनश्च तथा स्वस्थोऽपि मानवः ॥
वैशाखे तु गृहे स्नात्वा चांडालीं योनिमाप्नुयात्
vaiśākhe māsi rājendra meṣasaṃsthe divākare ||
na karoti bahiḥsnānaṃ śvānayoniśataṃ vrajet
||9||वैशाखे मासि राजेन्द्र मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
न करोति बहिःस्नानं श्वानयोनिशतं व्रजेत्
asnātvā cāpyadattvā ca vaiśākho yena nīyate ||
sa piśāco bhavennūnamavaiśākhādatho vrajet
||10||अस्नात्वा चाप्यदत्त्वा च वैशाखो येन नीयते ॥
स पिशाचो भवेन्नूनमवैशाखादथो व्रजेत्
yo na dadyājjalaṃ cānnaṃ vaiśākhe lobhamānasaḥ ||
pāpahāniṃ duḥkhahāniṃ naivāpnoti na saṃśayaḥ
||11||यो न दद्याज्जलं चान्नं वैशाखे लोभमानसः ॥
पापहानिं दुःखहानिं नैवाप्नोति न संशयः
nadīsnānaṃ tu yaḥ kuryādvaiśākhe viṣṇutatparaḥ ||
janmatrayārjitātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||12||नदीस्नानं तु यः कुर्याद्वैशाखे विष्णुतत्परः ॥
जन्मत्रयार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
samudraganadīsnānaṃ kuryātprātarbhagodaye ||
saptajanmārjitaiḥ pāpaistatkṣaṇādeva mucyate
||13||समुद्रगनदीस्नानं कुर्यात्प्रातर्भगोदये ॥
सप्तजन्मार्जितैः पापैस्तत्क्षणादेव मुच्यते
kuryāduṣasi yaḥ snānaṃ saptagaṅgāsu mānavaḥ ||
koṭijanmārjitātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||14||कुर्यादुषसि यः स्नानं सप्तगङ्गासु मानवः ॥
कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
jāhnavī vṛddhagaṅgā ca kāliṃdī ca sarasvatī ||
kāverī narmadā veṇī saptagaṃgāḥ prakīrtitāḥ
||15||जाह्नवी वृद्धगङ्गा च कालिंदी च सरस्वती ॥
कावेरी नर्मदा वेणी सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः
devakhāteṣu yaḥ kuryātprātarvaiśākhamajjanam ||
janmārabhya kṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||16||देवखातेषु यः कुर्यात्प्रातर्वैशाखमज्जनम् ॥
जन्मारभ्य कृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
vaiśākhe māsi saṃprāpte yo vāpīṣvavagāhanam ||
prātaḥ kuryānmahārāja mahāpātakanāśanam
||17||वैशाखे मासि संप्राप्ते यो वापीष्ववगाहनम् ॥
प्रातः कुर्यान्महाराज महापातकनाशनम्
api goṣpadamātreṣu bahiḥstheṣu jaleṣu ca ||
tiṣṭhaṃti saritaḥ sarvā gaṃgādyā iti niścayaḥ ||
iti jānansamāpnoti sarvatīrthādhikaṃ phalam
||18||अपि गोष्पदमात्रेषु बहिःस्थेषु जलेषु च ॥
तिष्ठंति सरितः सर्वा गंगाद्या इति निश्चयः ॥
इति जानन्समाप्नोति सर्वतीर्थाधिकं फलम्
kṣīraṃ rasādhikaṃ kṣīrādadhikaṃ dadhi bhūmipa ||
dadhno'dhikaṃ ghṛtaṃ yadvadūrjo māso'dhikastathā
||19||क्षीरं रसाधिकं क्षीरादधिकं दधि भूमिप ॥
दध्नोऽधिकं घृतं यद्वदूर्जो मासोऽधिकस्तथा
kārtikādadhiko māgho māghādvaiśākha uttamaḥ ||
tasminmāse kṛto dharmo varddhate vaṭabījavat
||20||कार्तिकादधिको माघो माघाद्वैशाख उत्तमः ॥
तस्मिन्मासे कृतो धर्मो वर्द्धते वटबीजवत्
āḍhyo vā'tidaridro vā parataṃtro'tha vā naraḥ ||
yadvastu labhate tena taddātavyaṃ dvijātaye
||21||आढ्यो वाऽतिदरिद्रो वा परतंत्रोऽथ वा नरः ॥
यद्वस्तु लभते तेन तद्दातव्यं द्विजातये
kandamūlaphalaṃ śākaṃ lavaṇaṃ guḍameva ca ||
kolaṃ patraṃ jalaṃ takramānaṃtyāyopakalpate
||22||कन्दमूलफलं शाकं लवणं गुडमेव च ॥
कोलं पत्रं जलं तक्रमानंत्यायोपकल्पते
nādattaṃ labhate kvāpi brahmādyaistridaśairapi
||23||नादत्तं लभते क्वापि ब्रह्माद्यैस्त्रिदशैरपि
dānena hīno hi bhavedakiṃcano niṣkiñcanatvācca karoti pāpam ||
pāpādavaśyaṃ narakaṃ prayāti dātavyamasmātsukhamicchatā tadā
||24||दानेन हीनो हि भवेदकिंचनो निष्किञ्चनत्वाच्च करोति पापम् ॥
पापादवश्यं नरकं प्रयाति दातव्यमस्मात्सुखमिच्छता तदा
yathā gṛhaṃ sarvaguṇopapannaṃ paricchadairhīnamaśobhanaṃ tathā ||
māseṣu dharmaḥ sakaleṣvanuṣṭhito vaiśākhahīnastu vṛthaiva yāti
||25||यथा गृहं सर्वगुणोपपन्नं परिच्छदैर्हीनमशोभनं तथा ॥
मासेषु धर्मः सकलेष्वनुष्ठितो वैशाखहीनस्तु वृथैव याति
yathaiva kanyā sakalaiśca lakṣaṇairyuktā'pi jīvatpatilakṣaṇā na hi ||
kriyā'pi sāṃgā sakalā'pi rājanvaiśākhahīnā tu vṛthaiva tāṃ viduḥ
||26||यथैव कन्या सकलैश्च लक्षणैर्युक्ताऽपि जीवत्पतिलक्षणा न हि ॥
क्रियाऽपि सांगा सकलाऽपि राजन्वैशाखहीना तु वृथैव तां विदुः
dayāvihīnāstu yathā guṇā vṛthā vaiśākhadharmeṇa vinā tathā kriyāḥ ||
śākaṃ tu yadvallavaṇena hīnaṃ na rocate sarvaguṇopapannam
||27||दयाविहीनास्तु यथा गुणा वृथा वैशाखधर्मेण विना तथा क्रियाः ॥
शाकं तु यद्वल्लवणेन हीनं न रोचते सर्वगुणोपपन्नम्
vaiśākhahīnaṃ tu tathaiva puṇyaṃ na sādhusevyaṃ na phalāptihetuḥ ||
yadvanna bhūṣāsahitā'pi śobhate vastreṇa hīnā lalanā surūpā ||
kriyākalāpaḥ sukṛto'pi puṃbhirna bhāsate tanmadhumāsahīnam
||28||वैशाखहीनं तु तथैव पुण्यं न साधुसेव्यं न फलाप्तिहेतुः ॥
यद्वन्न भूषासहिताऽपि शोभते वस्त्रेण हीना ललना सुरूपा ॥
क्रियाकलापः सुकृतोऽपि पुंभिर्न भासते तन्मधुमासहीनम्
tasmātsarvaprayatnena yena kenā'pi jantunā ||
dharmo vaiśākhamāse tu kartavya iti niścayaḥ
||29||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन येन केनाऽपि जन्तुना ॥
धर्मो वैशाखमासे तु कर्तव्य इति निश्चयः
madhusūdanamuddiśya meṣasaṃsthe divākare ||
prātaḥ snātvā'rcayadviṣṇumanyathā narakaṃ vrajet
||30||मधुसूदनमुद्दिश्य मेषसंस्थे दिवाकरे ॥
प्रातः स्नात्वाऽर्चयद्विष्णुमन्यथा नरकं व्रजेत्
kaścinmahīratho rājā kāmāsakto jitendriyaḥ ||
vaiśākhasnānayogena vaikuṇṭhaṃ gatavānsvayam
||31||कश्चिन्महीरथो राजा कामासक्तो जितेन्द्रियः ॥
वैशाखस्नानयोगेन वैकुण्ठं गतवान्स्वयम्
vaiśākhaḥ saphalo māso madhusūdanadaivataḥ ||
tīrthayātrātapoyajñadānahomaphalādhikaḥ
||32||वैशाखः सफलो मासो मधुसूदनदैवतः ॥
तीर्थयात्रातपोयज्ञदानहोमफलाधिकः
prārthanāmaṃtraḥ ||
madhusūdana deveśa vaiśākhe meṣage ravau ||
prātaḥ snānaṃ kariṣyāmi nirvighnaṃ kuru mādhava
||33||प्रार्थनामंत्रः ॥
मधुसूदन देवेश वैशाखे मेषगे रवौ ॥
प्रातः स्नानं करिष्यामि निर्विघ्नं कुरु माधव
arghyamaṃtrāḥ ||
vaiśākhe meṣage bhānau prātaḥsnānaparāyaṇaḥ ||
arghyaṃ te'haṃ pradāsyāmi gṛhāṇa madhusūdana
||34||अर्घ्यमंत्राः ॥
वैशाखे मेषगे भानौ प्रातःस्नानपरायणः ॥
अर्घ्यं तेऽहं प्रदास्यामि गृहाण मधुसूदन
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāstīrthāni ca hradāśca ye ||
pragṛhṇīta mayā dattamarghyaṃ samyakprasīdatha
||35||गंगाद्याः सरितः सर्वास्तीर्थानि च ह्रदाश्च ये ॥
प्रगृह्णीत मया दत्तमर्घ्यं सम्यक्प्रसीदथ
ṛṣabhaḥ pāpināṃ śāstā tvaṃ yamaḥ samadarśanaḥ ||
gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ yathoktaphalado bhava
||36||ऋषभः पापिनां शास्ता त्वं यमः समदर्शनः ॥
गृहाणार्घ्यं मया दत्तं यथोक्तफलदो भव
iti cārghyaṃ samarpyātha paścātsnānaṃ samācaret ||
vāsasī paridhāyātha kṛtvā karmāṇi sarvaśaḥ
||37||इति चार्घ्यं समर्प्याथ पश्चात्स्नानं समाचरेत् ॥
वाससी परिधायाथ कृत्वा कर्माणि सर्वशः
madhusūdanamabhyarcya prasūnairmādhavodbhavaiḥ ||
śrutvā viṣṇukathāṃ divyāmetanmāsapraśaṃsinīm
||38||मधुसूदनमभ्यर्च्य प्रसूनैर्माधवोद्भवैः ॥
श्रुत्वा विष्णुकथां दिव्यामेतन्मासप्रशंसिनीम्
koṭijanmārjitātpāpānmukto mokṣamavāpnuyāt
||39||कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो मोक्षमवाप्नुयात्
na jātu khidyate bhūmau na svarge na rasātale ||
na garbhe jāyate kvāpi na bhūyaḥ stanapo bhavet
||40||न जातु खिद्यते भूमौ न स्वर्गे न रसातले ॥
न गर्भे जायते क्वापि न भूयः स्तनपो भवेत्
vaiśākhe kāṃsyabhojī yastathā cāśrutasatkathaḥ ||
na snāto nāpi dātā ca narakāneva gacchati
||41||वैशाखे कांस्यभोजी यस्तथा चाश्रुतसत्कथः ॥
न स्नातो नापि दाता च नरकानेव गच्छति
brahmahatyāsahasrasya pāpaṃ śāmyetkathaṃcana ||
vaiśākhe yena na snātaṃ tatpāpaṃ naiva gacchati
||42||ब्रह्महत्यासहस्रस्य पापं शाम्येत्कथंचन ॥
वैशाखे येन न स्नातं तत्पापं नैव गच्छति
svādhīnena svakāyena jale svātaṃtrya vartini ||
svādhīnajihvayoccāryaṃ harirityakṣaradvayam
||43||स्वाधीनेन स्वकायेन जले स्वातंत्र्य वर्तिनि ॥
स्वाधीनजिह्वयोच्चार्यं हरिरित्यक्षरद्वयम्
na kuryādyadi vaiśākhe prātaḥsnānaṃ narādhamaḥ ||
jīvanneva sa paṃcatvamāgato nātra saṃśayaḥ
||44||न कुर्याद्यदि वैशाखे प्रातःस्नानं नराधमः ॥
जीवन्नेव स पंचत्वमागतो नात्र संशयः
yena kenāpyupāyena mādhave madhusūdanam ||
nārcayedyadi mūḍhātmā śaukarīṃ yonimāpnuyāt
||45||येन केनाप्युपायेन माधवे मधुसूदनम् ॥
नार्चयेद्यदि मूढात्मा शौकरीं योनिमाप्नुयात्
yo'rcayettulasīpatrairvaiśākhe madhusūdanam ||
nṛpo bhūtvā sārvabhaumaḥ koṭijanmasu bhogavān ||
paścātkoṭikulairyukto viṣṇoḥ sāyujyamāpnuyāt
||46||योऽर्चयेत्तुलसीपत्रैर्वैशाखे मधुसूदनम् ॥
नृपो भूत्वा सार्वभौमः कोटिजन्मसु भोगवान् ॥
पश्चात्कोटिकुलैर्युक्तो विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात्
vividhairbhaktimārgaiśca viṣṇuṃ seveta yau vrataiḥ ||
saguṇaṃ nirguṇaṃ vā'pi nityaṃ dhyāyedananyadhīḥ
||47||विविधैर्भक्तिमार्गैश्च विष्णुं सेवेत यौ व्रतैः ॥
सगुणं निर्गुणं वाऽपि नित्यं ध्यायेदनन्यधीः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde vaiśākhadharmapraśaṃsā nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||