tatastu vismito bhūtvā śaṅkho vyādhasamanvitaḥ
"vālmīke:pūrvajanmasya kathā "śrutadeva uvāca
tatastu vismito bhūtvā śaṅkho vyādhasamanvitaḥ ||
ko bhavāniti taṃ prāha daśaiṣā ca kutastava
||1||ततस्तु विस्मितो भूत्वा शङ्खो व्याधसमन्वितः ॥
को भवानिति तं प्राह दशैषा च कुतस्तव
kena vā karmaṇā saumya matistava śubhāvahā ||
akasmātte kathaṃ muktiretadācakṣva vistarāt
||2||केन वा कर्मणा सौम्य मतिस्तव शुभावहा ॥
अकस्मात्ते कथं मुक्तिरेतदाचक्ष्व विस्तरात्
śaṅkhenaiva tadā pṛṣṭo daṇḍavatpatito bhuvi ||
praśrayā'vanato bhūtvā prāṃjalirvākyamabravīt
||3||शङ्खेनैव तदा पृष्टो दण्डवत्पतितो भुवि ॥
प्रश्रयाऽवनतो भूत्वा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत्
ahaṃ purā dvijaḥ kaścitprayāge bahubhāṣaṇaḥ ||
rūpayauvanasaṃpanno vidyāmadasugarvitaḥ
||4||अहं पुरा द्विजः कश्चित्प्रयागे बहुभाषणः ॥
रूपयौवनसंपन्नो विद्यामदसुगर्वितः
dhanāḍhyo bahuputrāḍhyaḥ sadā'haṃkāradūṣitaḥ ||
kusīdasya muneḥ putro nāmnā rocana ityaham
||5||धनाढ्यो बहुपुत्राढ्यः सदाऽहंकारदूषितः ॥
कुसीदस्य मुनेः पुत्रो नाम्ना रोचन इत्यहम्
āsanaṃ śayanaṃ nidrā vyavāyo'kṣaparikriyāḥ ||
lokavārtā kusīdaṃ vā vyāpārāste mamā'bhavan
||6||आसनं शयनं निद्रा व्यवायोऽक्षपरिक्रियाः ॥
लोकवार्ता कुसीदं वा व्यापारास्ते ममाऽभवन्
tantumātrāṇi karmāṇi lokanindāviśaṃkitaḥ ||
sadambhaśca sadā kurve na śraddhā me kadācana
||7||तन्तुमात्राणि कर्माणि लोकनिन्दाविशंकितः ॥
सदम्भश्च सदा कुर्वे न श्रद्धा मे कदाचन
durbuddhermama duṣṭasya kiyatkālo gato'bhavat ||
tadā vaiśākhamāse'smiñjayaṃtonāma vai dvijaḥ
||8||दुर्बुद्धेर्मम दुष्टस्य कियत्कालो गतोऽभवत् ॥
तदा वैशाखमासेऽस्मिञ्जयंतोनाम वै द्विजः
śrāvayāmāsa tanmāsadharmānbhāgavatapriyān ||
tatkṣetre vāsināṃ puṇyakarmaṇāṃ ca dvijanmanām
||9||श्रावयामास तन्मासधर्मान्भागवतप्रियान् ॥
तत्क्षेत्रे वासिनां पुण्यकर्मणां च द्विजन्मनाम्
nārīnarāḥ kṣatriyāśca vaiśyāḥ śūdrāḥ sahasraśaḥ ||
prātaḥ snātvā samabhyarcya madhusūdanamavyayam
||10||नारीनराः क्षत्रियाश्च वैश्याः शूद्राः सहस्रशः ॥
प्रातः स्नात्वा समभ्यर्च्य मधुसूदनमव्ययम्
kathāṃ śṛṇvaṃti satataṃ jayantena samīritām ||
śucibhūtvā maunadharā vāsudevakathāratāḥ
||11||कथां शृण्वंति सततं जयन्तेन समीरिताम् ॥
शुचिभूत्वा मौनधरा वासुदेवकथारताः
vaiśākhadharmaniratā daṃbhālasyavivarjitāḥ ||
tāṃ sabhāṃ ca praviṣṭo'haṃ kautukācca didṛkṣayā
||12||वैशाखधर्मनिरता दंभालस्यविवर्जिताः ॥
तां सभां च प्रविष्टोऽहं कौतुकाच्च दिदृक्षया
soṣṇīṣeṇa mayā mūrdhnā namaskāro'pi na kṛtaḥ ||
tāṃbūlaṃ ca mukhe kṛtvā kañcukaṃ ca mayā dhṛtam
||13||सोष्णीषेण मया मूर्ध्ना नमस्कारोऽपि न कृतः ॥
तांबूलं च मुखे कृत्वा कञ्चुकं च मया धृतम्
kathāvikṣepamacaraṃ lokavārtābhiraṃjanāt ||
sarveṣāṃ cittacāṃcalyamabhūdvai lokavārtayā
||14||कथाविक्षेपमचरं लोकवार्ताभिरंजनात् ॥
सर्वेषां चित्तचांचल्यमभूद्वै लोकवार्तया
kvacidvāsaḥ prasāryāhaṃ kvacinniṃdankvaciddhasan ||
evaṃ kālo mayānītaḥ kathā yāvatsamāpyate|
paścāttenaiva doṣeṇa sadyo'lpāyurvinaṣṭadhīḥ ||
sannipātena pañcatvaṃ prāpto'haṃ ca pare dine
||16||क्वचिद्वासः प्रसार्याहं क्वचिन्निंदन्क्वचिद्धसन् ॥
एवं कालो मयानीतः कथा यावत्समाप्यते।
पश्चात्तेनैव दोषेण सद्योऽल्पायुर्विनष्टधीः ॥
सन्निपातेन पञ्चत्वं प्राप्तोऽहं च परे दिने
taptasīsajalaiḥ pūrṇaṃ nirayaṃ ca halāhalam ||
prāpya bhuktvā yātanāṃ ca manvantāni caturdaśa
||17||तप्तसीसजलैः पूर्णं निरयं च हलाहलम् ॥
प्राप्य भुक्त्वा यातनां च मन्वन्तानि चतुर्दश
yukteṣvatha ca lakṣeṣu tathā caturaśītibhiḥ ||
kramādyoniṣu jāto'hamidānīṃ cāvasandrume
||18||युक्तेष्वथ च लक्षेषु तथा चतुरशीतिभिः ॥
क्रमाद्योनिषु जातोऽहमिदानीं चावसन्द्रुमे
daśayojanavistīrṇe śatayojanamunnate ||
vyālo'haṃ tāmasaḥ krūraḥ saptayojanakoṭare
||19||दशयोजनविस्तीर्णे शतयोजनमुन्नते ॥
व्यालोऽहं तामसः क्रूरः सप्तयोजनकोटरे
bhūtvā vasāmi viprarṣe karmaṇā bādhitaḥ purā ||
ayutaṃ ca samā yātā nirāhārasya koṭare
||20||भूत्वा वसामि विप्रर्षे कर्मणा बाधितः पुरा ॥
अयुतं च समा याता निराहारस्य कोटरे
daivāttava mukhāṃbhojasamīritakathāmṛtam ||
śrutvā cakṣurdvayenāhaṃ sadyo dhvastāśubho mune
||21||दैवात्तव मुखांभोजसमीरितकथामृतम् ॥
श्रुत्वा चक्षुर्द्वयेनाहं सद्यो ध्वस्ताशुभो मुने
vyālayoniṃ visṛjyā'haṃ divyarūpadharaḥ pumān ||
prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā pādau te śaraṇaṃ gataḥ
||22||व्यालयोनिं विसृज्याऽहं दिव्यरूपधरः पुमान् ॥
प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा पादौ ते शरणं गतः
kasmiñjanmani tvaṃ badhurna jāne munisattama ||
na mayopakṛtaṃ kvā'pi sānukampaḥ kutaḥ satām
||23||कस्मिञ्जन्मनि त्वं बधुर्न जाने मुनिसत्तम ॥
न मयोपकृतं क्वाऽपि सानुकम्पः कुतः सताम्
sādhūnāṃ samacittānāṃ sadā bhūtadayāvatām ||
paropakāraprakṛtirna caiṣāmanyathā matiḥ
||24||साधूनां समचित्तानां सदा भूतदयावताम् ॥
परोपकारप्रकृतिर्न चैषामन्यथा मतिः
māmadyānugṛhāṇa tvaṃ yathā dharme matirbhavet ||
na bhūyādvismṛtiḥ kvā'pi viṣṇordevasya cakriṇaḥ
||25||मामद्यानुगृहाण त्वं यथा धर्मे मतिर्भवेत् ॥
न भूयाद्विस्मृतिः क्वाऽपि विष्णोर्देवस्य चक्रिणः
mahatāṃ sādhuvṛttānāṃ saṃga tiśca sadā bhavet ||
dāridyamekameva syānmadāṃdhaparamāṃjanam
||26||महतां साधुवृत्तानां संग तिश्च सदा भवेत् ॥
दारिद्यमेकमेव स्यान्मदांधपरमांजनम्
iti taṃ bahudhā stutvā praṇamya ca punaḥ punaḥ ||
prāṃjaliḥ praṇatastasthau tūṣṇīmeva tadagrataḥ
||27||इति तं बहुधा स्तुत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ॥
प्रांजलिः प्रणतस्तस्थौ तूष्णीमेव तदग्रतः
śaṃkho dorbhyāṃ samutthāpya pūrṇapremapariplutaḥ ||
pasparśa pāṇinā cāṃgaṃ śaṃtamena gatādhvasaḥ
||28||शंखो दोर्भ्यां समुत्थाप्य पूर्णप्रेमपरिप्लुतः ॥
पस्पर्श पाणिना चांगं शंतमेन गताध्वसः
cakre so'nuhgrahaṃ tasmindivyarūpadhare dvije ||
prāha taṃ kṛpayā''viṣṭo bhāvivṛttāntamañjasā
||29||चक्रे सोऽनुह्ग्रहं तस्मिन्दिव्यरूपधरे द्विजे ॥
प्राह तं कृपयाऽऽविष्टो भाविवृत्तान्तमञ्जसा
dvija tvaṃ māsamāhātmyaśravaṇācca harerapi ||
māhātmyaśravaṇātsadyo vidhvastā'khilabaṃdhanaḥ
||30||द्विज त्वं मासमाहात्म्यश्रवणाच्च हरेरपि ॥
माहात्म्यश्रवणात्सद्यो विध्वस्ताऽखिलबंधनः
atihāya kalaṃkaṃ ca kramādgatvā punarbhuvi ||
daśārṇe viṣame puṇye bhavitā tvaṃ dvijottamaḥ ||
vedaśarmeti vikhyātaḥ sarvavedaviśāradaḥ ||
tatra te bhavitā jātismṛtirātyaṃtikī śubhā
||32||अतिहाय कलंकं च क्रमाद्गत्वा पुनर्भुवि ॥
दशार्णे विषमे पुण्ये भविता त्वं द्विजोत्तमः ॥
वेदशर्मेति विख्यातः सर्ववेदविशारदः ॥
तत्र ते भविता जातिस्मृतिरात्यंतिकी शुभा
tathā smṛtānubandhastvaṃ tyaktasarveṣaṇaḥ śubhaḥ ||
karoṣi sakalāndharmānvaiśākhoktānharipriyān
||33||तथा स्मृतानुबन्धस्त्वं त्यक्तसर्वेषणः शुभः ॥
करोषि सकलान्धर्मान्वैशाखोक्तान्हरिप्रियान्
nirdvandvo niḥspṛho'saṃgo guru bhakto jitendriyaḥ ||
sadā viṣṇukathālāpo bhavitā tatra janmani
||34||निर्द्वन्द्वो निःस्पृहोऽसंगो गुरु भक्तो जितेन्द्रियः ॥
सदा विष्णुकथालापो भविता तत्र जन्मनि
tataḥ siddhiṃ samāpyātha vidhvastā'khilabandhanaḥ ||
prāpnoṣi paramaṃ dhāma yogairapi durāsadam
||35||ततः सिद्धिं समाप्याथ विध्वस्ताऽखिलबन्धनः ॥
प्राप्नोषि परमं धाम योगैरपि दुरासदम्
mā bhaiṣīḥ putra bhadraṃ te bhavitā matprasādataḥ ||
hāsyādbhayāttathā krodhāddveṣātkāmādathā'pi vā
||36||मा भैषीः पुत्र भद्रं ते भविता मत्प्रसादतः ॥
हास्याद्भयात्तथा क्रोधाद्द्वेषात्कामादथाऽपि वा
snehādvā sakṛduccārya viṣṇornāmā'ghahāri ca ||
pāpiṣṭhā api gacchanti viṣṇordhāma nirāmayam
||37||स्नेहाद्वा सकृदुच्चार्य विष्णोर्नामाऽघहारि च ॥
पापिष्ठा अपि गच्छन्ति विष्णोर्धाम निरामयम्
kimu tacchraddhayā yuktā jitakrodhā jitendriyāḥ ||
dayāvantaḥ kathāṃ śrutvā gacchaṃtīti dvijottama
||38||किमु तच्छ्रद्धया युक्ता जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ॥
दयावन्तः कथां श्रुत्वा गच्छंतीति द्विजोत्तम
kecitkevalayā bhaktyā kathālāpaikatatparāḥ ||
sarvadharmmojjhitā vā'pi yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam
||39||केचित्केवलया भक्त्या कथालापैकतत्पराः ॥
सर्वधर्म्मोज्झिता वाऽपि यांति विष्णोः परं पदम्
dveṣādinā ca bhaktyā vā kecidviṣṇumupāsate ||
te'pi yāṃti paraṃ dhāma pūtanevāsuhāriṇī
||40||द्वेषादिना च भक्त्या वा केचिद्विष्णुमुपासते ॥
तेऽपि यांति परं धाम पूतनेवासुहारिणी
mahadbhiḥ saṃgato nityaṃ vāgvisargastadāśrayaḥ ||
mumukṣūṇāṃ ca kartavyaḥ sa vidhiḥ śruticoditaḥ
||41||महद्भिः संगतो नित्यं वाग्विसर्गस्तदाश्रयः ॥
मुमुक्षूणां च कर्तव्यः स विधिः श्रुतिचोदितः
sa vāgvisargo janatā'ghaviplavo yasminpratiślokamabaddhavatyapi ||
nāmānyanaṃtasya yaśoṃkitāni yacchṛṇvanti gāyanti gṛṇaṃti sādhavaḥ
||42||स वाग्विसर्गो जनताऽघविप्लवो यस्मिन्प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि ॥
नामान्यनंतस्य यशोंकितानि यच्छृण्वन्ति गायन्ति गृणंति साधवः
yaḥ kaṣṭasevāṃ na ca kāṃkṣate vibhurna vāsanaṃ bhūri na rūpayauvane ||
smṛtaḥ sakṛdgacchati dhāma bhāsvaraṃ kaṃ vā dayāluṃ śaraṇaṃ vrajeta
||43||यः कष्टसेवां न च कांक्षते विभुर्न वासनं भूरि न रूपयौवने ॥
स्मृतः सकृद्गच्छति धाम भास्वरं कं वा दयालुं शरणं व्रजेत
tameva śaraṇaṃ yāhi nārāyaṇamanāmayam ||
bhaktavatsalamavyaktaṃ cetogamyaṃ dayānidhim
||44||तमेव शरणं याहि नारायणमनामयम् ॥
भक्तवत्सलमव्यक्तं चेतोगम्यं दयानिधिम्
kuru sarvānimāndhamānvaiśākhoktānmahāmate ||
tena tuṣṭo jagannāthaḥ śarma te ca vidhāsyati
||45||कुरु सर्वानिमान्धमान्वैशाखोक्तान्महामते ॥
तेन तुष्टो जगन्नाथः शर्म ते च विधास्यति
ityuktvā virarāmātha vyādhaṃ dṛṣṭvā suvismitaḥ ||
sa divyaḥ puruṣaḥ prāha punastaṃ munipuṃgavam
||46||इत्युक्त्वा विररामाथ व्याधं दृष्ट्वा सुविस्मितः ॥
स दिव्यः पुरुषः प्राह पुनस्तं मुनिपुंगवम्
divyapuruṣa uvāca
dhanyosmyanugṛhīto'smi tvayā śaṃkha dayālunā ||
diṣṭyā gatā me duryoniryāmi caiva parāṃ gatim
||47||धन्योस्म्यनुगृहीतोऽस्मि त्वया शंख दयालुना ॥
दिष्ट्या गता मे दुर्योनिर्यामि चैव परां गतिम्
iti taṃ ca parikramya hyanujñāto divaṃ yayau ||
tataḥ sāyamabhūdrājañcchaṃkho vyādhena toṣitaḥ
||48||इति तं च परिक्रम्य ह्यनुज्ञातो दिवं ययौ ॥
ततः सायमभूद्राजञ्च्छंखो व्याधेन तोषितः
saṃdhyāṃ sāyantanīṃ kṛtvā rātriśeṣaṃ nināya ca ||
nānākhyāneśca bhūpānāṃ devānāṃ ca mahātmanām
||49||संध्यां सायन्तनीं कृत्वा रात्रिशेषं निनाय च ॥
नानाख्यानेश्च भूपानां देवानां च महात्मनाम्
līlābhiravatārāṇāṃ dṛṣṭago ṣṭhibhireva ca ||
brāhme muhūrte cotthāya pādau prakṣālya vāgyataḥ ||
dhyāyaṃśca tārakaṃ brahma kṛtvā śaucādisatkriyām ||
vaiśākhe meṣage sūrye snātvā prākca bhagodayāt
||51||लीलाभिरवताराणां दृष्टगो ष्ठिभिरेव च ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पादौ प्रक्षाल्य वाग्यतः ॥
ध्यायंश्च तारकं ब्रह्म कृत्वा शौचादिसत्क्रियाम् ॥
वैशाखे मेषगे सूर्ये स्नात्वा प्राक्च भगोदयात्
kṛtvā saṃdhyādikaṃ karma tathā saṃtarpya cā'khilān ||
vyādhamāhūya hṛṣṭātmā mūrdhni prokṣya nirīkṣya ca
||52||कृत्वा संध्यादिकं कर्म तथा संतर्प्य चाऽखिलान् ॥
व्याधमाहूय हृष्टात्मा मूर्ध्नि प्रोक्ष्य निरीक्ष्य च
rāmeti dvyakṣaraṃ nāma dadau vedādhikaṃ śubham ||
viṣṇorekaikanāmā'pi sarvavedādhikaṃ matam
||53||रामेति द्व्यक्षरं नाम ददौ वेदाधिकं शुभम् ॥
विष्णोरेकैकनामाऽपि सर्ववेदाधिकं मतम्
tebhyaścā'naṃtanāmabhyo'dhikaṃ nāmnāṃ sahasrakam ||
tādṛṅnāmasahasreṇa rāmanāma samaṃ matam
||54||तेभ्यश्चाऽनंतनामभ्योऽधिकं नाम्नां सहस्रकम् ॥
तादृङ्नामसहस्रेण रामनाम समं मतम्
tasmādrāmeti tannāma japa vyādha niraṃtaram ||
dharmānetānkuru vyādha yāvadāmaraṇāṃtikam
||55||तस्माद्रामेति तन्नाम जप व्याध निरंतरम् ॥
धर्मानेतान्कुरु व्याध यावदामरणांतिकम्
tataste bhavitā janma valmīkasya ṛṣeḥ kule ||
vālmīkiriti nāmnā ca bhūmau khyātimavāpsyasi
||56||ततस्ते भविता जन्म वल्मीकस्य ऋषेः कुले ॥
वाल्मीकिरिति नाम्ना च भूमौ ख्यातिमवाप्स्यसि
iti vyādhaṃ samādiśya pratasthe dakṣiṇāṃ diśam ||
vyādho'pi taṃ parikramya praṇamya ca punaḥpunaḥ
||57||इति व्याधं समादिश्य प्रतस्थे दक्षिणां दिशम् ॥
व्याधोऽपि तं परिक्रम्य प्रणम्य च पुनःपुनः
kiṃciddūrānugo bhūtvā sa rudanvirahāturaḥ ||
yāvaddṛṣṭipathaṃ tāvatpaśyaṃstasya gatiṃ punaḥ
||58||किंचिद्दूरानुगो भूत्वा स रुदन्विरहातुरः ॥
यावद्दृष्टिपथं तावत्पश्यंस्तस्य गतिं पुनः
punarnivavṛte kṛcchrāttameva hṛdi ciṃtayan ||
vanaṃ nirmāya tanmārge prapāṃ kṛtvā sunirmalām
||59||पुनर्निववृते कृच्छ्रात्तमेव हृदि चिंतयन् ॥
वनं निर्माय तन्मार्गे प्रपां कृत्वा सुनिर्मलाम्
atiyogyānimāndharmānvaiśākhoktāṃścakāra ha ||
vanyaiḥ kapitthapanasairjaṃbūcūtādibhiḥ phalaiḥ
||60||अतियोग्यानिमान्धर्मान्वैशाखोक्तांश्चकार ह ॥
वन्यैः कपित्थपनसैर्जंबूचूतादिभिः फलैः
mārgānāṃ śramārtānāmāhāraṃ parikalpayan ||
upānadbhiścaṃdanaiśca chatraiśca vyajanairapi
||61||मार्गानां श्रमार्तानामाहारं परिकल्पयन् ॥
उपानद्भिश्चंदनैश्च छत्रैश्च व्यजनैरपि
vālukāstaraṇopetacchāyābhiśca kvacitkvacit ||
ājahārātha pāṃthānāṃ śramaṃ svedodbhavaṃ tathā
||62||वालुकास्तरणोपेतच्छायाभिश्च क्वचित्क्वचित् ॥
आजहाराथ पांथानां श्रमं स्वेदोद्भवं तथा
prātaḥ snātvā divārātraṃ japanrāmeti vai manum ||
vyādhajanmani nāmā'sau valmīkasya suto'bhavat
||63||प्रातः स्नात्वा दिवारात्रं जपन्रामेति वै मनुम् ॥
व्याधजन्मनि नामाऽसौ वल्मीकस्य सुतोऽभवत्
kṛṇurnāma muniḥ kaścittasminneva sarovare ||
tapo vai dustaraṃ tepe bāhyavyāpāravarjitaḥ
||64||कृणुर्नाम मुनिः कश्चित्तस्मिन्नेव सरोवरे ॥
तपो वै दुस्तरं तेपे बाह्यव्यापारवर्जितः
valmīkamabhavaddehe tasya kālena bhūyasā ||
valmīka iti taṃ prāhurato vai munipuṃgavam
||65||वल्मीकमभवद्देहे तस्य कालेन भूयसा ॥
वल्मीक इति तं प्राहुरतो वै मुनिपुंगवम्
paścāttapovirāmāṃte kṛṇau smṛtipathaṃ gate ||
striyo'nusmarato rājanskhalitaṃ ceṃdriyaṃ muneḥ
||66||पश्चात्तपोविरामांते कृणौ स्मृतिपथं गते ॥
स्त्रियोऽनुस्मरतो राजन्स्खलितं चेंद्रियं मुनेः
jagrāha śailuṣī kācittasyāṃ jajñe vanecaraḥ ||
vālmīkiriti vikhyāto bhuvaneṣu mahāyaśāḥ
||67||जग्राह शैलुषी काचित्तस्यां जज्ञे वनेचरः ॥
वाल्मीकिरिति विख्यातो भुवनेषु महायशाः
yo vai rāmakathāṃ divyāṃ svaiḥ prabaṃdhairmanoharaiḥ|
loke prakhyāpayāmāsa karmabandhanikṛṃtanīm
||68||यो वै रामकथां दिव्यां स्वैः प्रबंधैर्मनोहरैः।
लोके प्रख्यापयामास कर्मबन्धनिकृंतनीम्
śrutadeva uvāca
paśya vaiśākhamāhātmyaṃ bhūpālādyā'pi bhūtidam ||
vyādhopyupānahau dattvā ṛṣitvaṃ prāpa durlabham
||69||पश्य वैशाखमाहात्म्यं भूपालाद्याऽपि भूतिदम् ॥
व्याधोप्युपानहौ दत्त्वा ऋषित्वं प्राप दुर्लभम्
ya idaṃ paramākhyānaṃ pāpaghnaṃ romaharṣaṇam ||
śṛṇuyācchrāvayedvā'pi na bhūyaḥ stanapo bhavet
||70||य इदं परमाख्यानं पापघ्नं रोमहर्षणम् ॥
शृणुयाच्छ्रावयेद्वाऽपि न भूयः स्तनपो भवेत्
_____________________________
||71||_____________________________
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde vyādhopākhyāne vālmīkerjanmakathanannāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||