śreṣṭhatvakathanam
śrutadeva uvāca
athātaḥ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ pāpanāśanam ||
akṣayyāyāstṛtīyāyāḥ site pakṣe ca mādhave
||1||अथातः संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् ॥
अक्षय्यायास्तृतीयायाः सिते पक्षे च माधवे
ye kurvaṃti ca tasyāṃ vai prātaḥ snānaṃ bhagodaye ||
te sarve pāpanirmuktā yāṃti viṣṇoḥ paraṃ padam
||2||ये कुर्वंति च तस्यां वै प्रातः स्नानं भगोदये ॥
ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यांति विष्णोः परं पदम्
devānpitṝnmunīnyastu kuryāduddiśya tarpaṇam ||
tenā'dhītaṃ ca teneṣṭaṃ tena śrāddhaśataṃ kṛtam
||3||देवान्पितॄन्मुनीन्यस्तु कुर्यादुद्दिश्य तर्पणम् ॥
तेनाऽधीतं च तेनेष्टं तेन श्राद्धशतं कृतम्
madhusūdanamabhyarcya kathāṃ śṛṇvaṃti ye narāḥ ||
akṣayyāyāṃ tṛtīyāyāṃ te narā muktibhāginaḥ
||4||मधुसूदनमभ्यर्च्य कथां शृण्वंति ये नराः ॥
अक्षय्यायां तृतीयायां ते नरा मुक्तिभागिनः
ye dānaṃ tatra kurvaṃti madhudviṭprītaye śubham ||
tadakṣayyaṃ phalatyeva madhuśāsanaśāsanāt
||5||ये दानं तत्र कुर्वंति मधुद्विट्प्रीतये शुभम् ॥
तदक्षय्यं फलत्येव मधुशासनशासनात्
devarṣipitṛdaivatyā tithireṣā mahāśubhā ||
trayāṇāṃ tṛptidātrī ca kṛte dharme sanātane
||6||देवर्षिपितृदैवत्या तिथिरेषा महाशुभा ॥
त्रयाणां तृप्तिदात्री च कृते धर्मे सनातने
prakhyātiśca titherasyāḥ kena cāsti tadapyaham ||
vakṣyāmi nṛpaśārdūla sāvadhānamanāḥ śṛṇu
||7||प्रख्यातिश्च तिथेरस्याः केन चास्ति तदप्यहम् ॥
वक्ष्यामि नृपशार्दूल सावधानमनाः शृणु
purā puraṃdarasyā''sīdyuddhaṃ ca balinā saha ||
devānāṃ caiva daityānāṃ dvaṃdvaṃ yuddhamabhūttataḥ
||8||पुरा पुरंदरस्याऽऽसीद्युद्धं च बलिना सह ॥
देवानां चैव दैत्यानां द्वंद्वं युद्धमभूत्ततः
sa nirjitya baliṃ daityaṃ pātālatalavāsinam ||
punarbhuvaṃ samāsādya cotathyasyā''śramaṃ yayau
||9||स निर्जित्य बलिं दैत्यं पातालतलवासिनम् ॥
पुनर्भुवं समासाद्य चोतथ्यस्याऽऽश्रमं ययौ
tatrāpaśyacca tatpatnīṃ gurviṇīṃ maṃdagāminīm ||
calacchroṇitaṭābaddha kāṃcīdāmnā sumaṃḍitām
||10||तत्रापश्यच्च तत्पत्नीं गुर्विणीं मंदगामिनीम् ॥
चलच्छ्रोणितटाबद्ध कांचीदाम्ना सुमंडिताम्
kvaṇatkaṃkaṇanirghoṣa jitamattālikokilām ||
valgucitrāṃbarāṃ rāmāṃ maṃjuvācaṃ śucismitām
||11||क्वणत्कंकणनिर्घोष जितमत्तालिकोकिलाम् ॥
वल्गुचित्रांबरां रामां मंजुवाचं शुचिस्मिताम्
lasatkuṃbhasthalābhyāṃ ca kucābhyāmupaśobhitām ||
hasatpadmamukhāṃ divyāṃ nīlotpalasulocanām
||12||लसत्कुंभस्थलाभ्यां च कुचाभ्यामुपशोभिताम् ॥
हसत्पद्ममुखां दिव्यां नीलोत्पलसुलोचनाम्
ketakyudarapāṃḍubhyāṃ gaṃḍābhyāṃ ca manoramām ||
śramocchvasaṃtīṃ dīnākṣīṃ parṇaśālāmukhe sthitām
||13||केतक्युदरपांडुभ्यां गंडाभ्यां च मनोरमाम् ॥
श्रमोच्छ्वसंतीं दीनाक्षीं पर्णशालामुखे स्थिताम्
svapatīṃ śayane kvā'pi tāṃ dṛṣṭvā mohamāgataḥ ||
balātkāreṇa bubhuje gurviṇīṃ pākaśāsanaḥ
||14||स्वपतीं शयने क्वाऽपि तां दृष्ट्वा मोहमागतः ॥
बलात्कारेण बुभुजे गुर्विणीं पाकशासनः
garbhasthastu tadā piṃḍaḥ svasya pātaviśaṃkayā ||
chādayāmāsa vai yoniṃ dvāre pādena duḥkhitaḥ
||15||गर्भस्थस्तु तदा पिंडः स्वस्य पातविशंकया ॥
छादयामास वै योनिं द्वारे पादेन दुःखितः
tataścaskanda vīryaṃ tadbhūmāveva balidviṣaḥ ||
garbhasthāya cukopāsau bhagavānpākaśāsanaḥ
||16||ततश्चस्कन्द वीर्यं तद्भूमावेव बलिद्विषः ॥
गर्भस्थाय चुकोपासौ भगवान्पाकशासनः
taṃ śaśāpa ca garbhasthaṃ ruṣā tāmrāṃtalocanaḥ ||
jātyandho bhava durbuddhe mā'vamaṃsthā yataḥ padā
||17||तं शशाप च गर्भस्थं रुषा ताम्रांतलोचनः ॥
जात्यन्धो भव दुर्बुद्धे माऽवमंस्था यतः पदा
pracchādya yonidvāraṃ ca tato dīrghatapāhvayaḥ ||
padā praskaṃditādvīryājjālataḥ samajāyata
||17||प्रच्छाद्य योनिद्वारं च ततो दीर्घतपाह्वयः ॥
पदा प्रस्कंदिताद्वीर्याज्जालतः समजायत
paścādiṃdro yayau śīghramṛṣeḥ śāpa viśaṃkitaḥ ||
palāyaṃtaṃ hariṃ dṛṣṭvā jahasurbaṭavo'khilāḥ
||19||पश्चादिंद्रो ययौ शीघ्रमृषेः शाप विशंकितः ॥
पलायंतं हरिं दृष्ट्वा जहसुर्बटवोऽखिलाः
tatastu vrīḍito bhūtvā yayau merorguhāṃ śubhām ||
tatra līnaścacārā'sau dustaraṃ vai tapo mahat
||20||ततस्तु व्रीडितो भूत्वा ययौ मेरोर्गुहां शुभाम् ॥
तत्र लीनश्चचाराऽसौ दुस्तरं वै तपो महत्
merau vilīya vasati devendre lajjayā'nvite ||
gūḍhairvijñāya tāṃ vārtāṃ daiteyā balipūrvakāḥ
||21||मेरौ विलीय वसति देवेन्द्रे लज्जयाऽन्विते ॥
गूढैर्विज्ञाय तां वार्तां दैतेया बलिपूर्वकाः
surānākramya bubhujurbalīṃdraścāmarāvatīm ||
dikpālānāṃ vibhūtīśca śaṃbarādyā balīyasaḥ
||22||सुरानाक्रम्य बुभुजुर्बलींद्रश्चामरावतीम् ॥
दिक्पालानां विभूतीश्च शंबराद्या बलीयसः
balādbubhujire hīnanāthe rāṣṭre divaukasām ||
rakṣitāramajānaṃto devāścāgnipurogamāḥ
||23||बलाद्बुभुजिरे हीननाथे राष्ट्रे दिवौकसाम् ॥
रक्षितारमजानंतो देवाश्चाग्निपुरोगमाः
papracchurdhiṣaṇaṃ devaṃ devācāryamakalmaṣam ||
papracchuriṃdravṛttāṃtaṃ kva svittiṣṭhati naḥ prabhuḥ
||24||पप्रच्छुर्धिषणं देवं देवाचार्यमकल्मषम् ॥
पप्रच्छुरिंद्रवृत्तांतं क्व स्वित्तिष्ठति नः प्रभुः
daityākrāṃtamidaṃ rāṣṭraṃ hīnanāthaṃ divaukasām ||
kuto nā''yāti devo'sau bhūyānkālo gato vibho
||25||दैत्याक्रांतमिदं राष्ट्रं हीननाथं दिवौकसाम् ॥
कुतो नाऽऽयाति देवोऽसौ भूयान्कालो गतो विभो
taṃ yāmo yatra dhiṣaṇa prārthayāmaśca taṃ vibhum ||
iti pṛṣṭastadā devairdhiṣaṇastānuvāca ha
||26||तं यामो यत्र धिषण प्रार्थयामश्च तं विभुम् ॥
इति पृष्टस्तदा देवैर्धिषणस्तानुवाच ह
rasātale baliṃ jitvā cotathyasyā''śramaṃ yayau ||
bhuktvā patnīṃ ca dārḍhyena tacchiṣyaireva ninditaḥ
||27||रसातले बलिं जित्वा चोतथ्यस्याऽऽश्रमं ययौ ॥
भुक्त्वा पत्नीं च दार्ढ्येन तच्छिष्यैरेव निन्दितः
vrīḍitastu divaṃ yātuṃ guhāṃ merorviveśa ha ||
tatraivā''ste śacīyuktaḥ svakṛtaṃ cintayanvibhuḥ
||28||व्रीडितस्तु दिवं यातुं गुहां मेरोर्विवेश ह ॥
तत्रैवाऽऽस्ते शचीयुक्तः स्वकृतं चिन्तयन्विभुः
iti tasya vacaḥ śrutvā devā agnipurogamāḥ ||
guhāṃ meroryayuḥ śīghraṃ dṛṣṭvā prārthayituṃ vibhum
||29||इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा अग्निपुरोगमाः ॥
गुहां मेरोर्ययुः शीघ्रं दृष्ट्वा प्रार्थयितुं विभुम्
tatra dṛṣṭvā guhālīnaṃ devendraṃ pākaśāsanam ||
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraistadvīryairlokaviśrutaiḥ
||30||तत्र दृष्ट्वा गुहालीनं देवेन्द्रं पाकशासनम् ॥
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैस्तद्वीर्यैर्लोकविश्रुतैः
iṃdra tubhyaṃ namaste'stu sarvadevā'dhipāya te ||
vayaṃ daityairarditāśca tvayā hīnā bhṛśārditāḥ
||31||इंद्र तुभ्यं नमस्तेऽस्तु सर्वदेवाऽधिपाय ते ॥
वयं दैत्यैरर्दिताश्च त्वया हीना भृशार्दिताः
sthānabhraṣṭāścarāmoṃ'ga nānādeśeṣu duḥkhitāḥ ||
tasmādāgatya devendra jahi śatrūnariṃdama
||32||स्थानभ्रष्टाश्चरामोंऽग नानादेशेषु दुःखिताः ॥
तस्मादागत्य देवेन्द्र जहि शत्रूनरिंदम
iti stutastadā devairniścakrāma guhāmukhāt ||
lajjayā 'vanato bhūtvā paśyanbhūmiṃ ca cakṣuṣā
||33||इति स्तुतस्तदा देवैर्निश्चक्राम गुहामुखात् ॥
लज्जया ऽवनतो भूत्वा पश्यन्भूमिं च चक्षुषा
na kiṃcidapi covāca duḥkhādgadgadabhāṣaṇaḥ ||
ta''jñātvā dhiṣaṇaḥ prāha taṃ surendraṃ bhayānakam
||34||न किंचिदपि चोवाच दुःखाद्गद्गदभाषणः ॥
तऽऽज्ञात्वा धिषणः प्राह तं सुरेन्द्रं भयानकम्
mā śaṃkā te surapate karmādhīnamidaṃ jagat ||
mānāmānau sukhaṃ duḥkhaṃ lābhālābhau jayājayau
||35||मा शंका ते सुरपते कर्माधीनमिदं जगत् ॥
मानामानौ सुखं दुःखं लाभालाभौ जयाजयौ
pūrvakarmānurodhena bhavaṃtyete na saṃśayaḥ ||
jīvaḥ karmānugo duḥkhaṃ diṣṭaṃ daivena kālataḥ
||36||पूर्वकर्मानुरोधेन भवंत्येते न संशयः ॥
जीवः कर्मानुगो दुःखं दिष्टं दैवेन कालतः
prājñāḥ prāyo na śocaṃti na prahṛṣyaṃti vai sukhāt ||
tasmātprārabdhataḥ prāptaṃ duḥkhaṃ cedaṃ tava prabho
||37||प्राज्ञाः प्रायो न शोचंति न प्रहृष्यंति वै सुखात् ॥
तस्मात्प्रारब्धतः प्राप्तं दुःखं चेदं तव प्रभो
tatprāpya maghavanduḥkhaṃ naiva śocitumarhasi ||
ityukto guruṇā cāha maghavānamarādhipān
||38||तत्प्राप्य मघवन्दुःखं नैव शोचितुमर्हसि ॥
इत्युक्तो गुरुणा चाह मघवानमराधिपान्
indra uvāca
parastrīsaṃgadoṣeṇa balaṃ vīryaṃ yaśo'malam ||
maṃtraśaktiḥśāstraśaktirvidyāśaktiśca mānada
||39||परस्त्रीसंगदोषेण बलं वीर्यं यशोऽमलम् ॥
मंत्रशक्तिःशास्त्रशक्तिर्विद्याशक्तिश्च मानद
abhavannaṣṭavīryaṃ me tūṣṇīṃ tena vasāmyaham ||
pākaśāsanavākyaṃ tu śrutvā svācāryasaṃyu'tāḥ
||40||अभवन्नष्टवीर्यं मे तूष्णीं तेन वसाम्यहम् ॥
पाकशासनवाक्यं तु श्रुत्वा स्वाचार्यसंयुऽताः
maṃtrayāmāsurekānte punastasya balāptaye ||
tadā guruśca tānprāha karuṇaṃ ca viduttamaḥ
||41||मंत्रयामासुरेकान्ते पुनस्तस्य बलाप्तये ॥
तदा गुरुश्च तान्प्राह करुणं च विदुत्तमः
bṛhaspatiruvāca
māso vaiśākhanāmā'yaṃ priyo vai madhughātinaḥ ||
sarvāśca tithayaḥ puṇyā māse'sminmādhavapriye
||42||मासो वैशाखनामाऽयं प्रियो वै मधुघातिनः ॥
सर्वाश्च तिथयः पुण्या मासेऽस्मिन्माधवप्रिये
tatrā'pi ca site pakṣe māse'sminnakṣayāhvayā ||
yā tasyāṃ snānadānādi śraddhayā ca karoti vai
||43||तत्राऽपि च सिते पक्षे मासेऽस्मिन्नक्षयाह्वया ॥
या तस्यां स्नानदानादि श्रद्धया च करोति वै
tasya pāpasahasrāṇi naśyaṃtyeva na saṃśayaḥ ||
anavadyaṃ tathaiśvaryaṃ balaṃ dhairyaṃ bhavaṃti ca
||44||तस्य पापसहस्राणि नश्यंत्येव न संशयः ॥
अनवद्यं तथैश्वर्यं बलं धैर्यं भवंति च
tasmāttasyāṃ tṛtīyāyāṃ hariṇā balavidviṣā ||
snānadānādisaddharmānkārayāmo hitā''ptaye
||45||तस्मात्तस्यां तृतीयायां हरिणा बलविद्विषा ॥
स्नानदानादिसद्धर्मान्कारयामो हिताऽऽप्तये
bhaviṣyati ca sā śaktirvidyāyā mantraśāstrayoḥ ||
balaṃ dhairyaṃ yaśaścaiva yathāpūrvaṃ bhaviṣyati
||46||भविष्यति च सा शक्तिर्विद्याया मन्त्रशास्त्रयोः ॥
बलं धैर्यं यशश्चैव यथापूर्वं भविष्यति
ityevaṃ tu vicāryātha gururdevaiḥ samāhitaḥ ||
indreṇa kārayāmāsa dharmānetānharipriyān
||47||इत्येवं तु विचार्याथ गुरुर्देवैः समाहितः ॥
इन्द्रेण कारयामास धर्मानेतान्हरिप्रियान्
akṣayyāyāṃ tṛtīyāyāṃ bhuktimuktiphalapradān ||
tena pūrvavadevā''sīdbalaṃ dhairyādikaṃ vibhoḥ
||48||अक्षय्यायां तृतीयायां भुक्तिमुक्तिफलप्रदान् ॥
तेन पूर्ववदेवाऽऽसीद्बलं धैर्यादिकं विभोः
parastrīsaṃgadoṣo'pi sadya eva vyalīyata ||
paścāddhatāśubhaḥ śakro rāhormukta ivoḍupaḥ
||49||परस्त्रीसंगदोषोऽपि सद्य एव व्यलीयत ॥
पश्चाद्धताशुभः शक्रो राहोर्मुक्त इवोडुपः
devatānāṃ tathā madhye śuśubhe ca hariryathā ||
paścāddevaiḥ samāyukto vinirjitya tathā'surān
||50||देवतानां तथा मध्ये शुशुभे च हरिर्यथा ॥
पश्चाद्देवैः समायुक्तो विनिर्जित्य तथाऽसुरान्
tṛtīyāyāśca māhātmyādbhāgyayukto'marāvatīm ||
viveśa vibhavaiḥ sārddhaṃ śaṃkhatūryādiniḥsvanaiḥ
||51||तृतीयायाश्च माहात्म्याद्भाग्ययुक्तोऽमरावतीम् ॥
विवेश विभवैः सार्द्धं शंखतूर्यादिनिःस्वनैः
anujñātāśca śakreṇa svadhāmāni yayuḥ surāḥ ||
tataste yajñabhāgāṃśca lebhire ca yathā purā
||52||अनुज्ञाताश्च शक्रेण स्वधामानि ययुः सुराः ॥
ततस्ते यज्ञभागांश्च लेभिरे च यथा पुरा
piṃḍabhāgāṃśca pitaro yathāpūrvaṃ prapedire ||
svādhyāye munayastuṣṭā daityānāṃ ca parājayaḥ
||53||पिंडभागांश्च पितरो यथापूर्वं प्रपेदिरे ॥
स्वाध्याये मुनयस्तुष्टा दैत्यानां च पराजयः
tadā prabhṛti loke'smiṃstṛtīyā cā'kṣayā''hvayā ||
prakhyātā sarvalokeṣu devarṣipitṛtuṣṭidā
||54||तदा प्रभृति लोकेऽस्मिंस्तृतीया चाऽक्षयाऽऽह्वया ॥
प्रख्याता सर्वलोकेषु देवर्षिपितृतुष्टिदा
tasmātpuṇyatamā caiṣā sarvakarmanikṛṃtanī ||
bhuktimuktipradā nṛṇāṃ tṛtīyā cā'kṣayā''hvayā
||55||तस्मात्पुण्यतमा चैषा सर्वकर्मनिकृंतनी ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणां तृतीया चाऽक्षयाऽऽह्वया
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde'kṣayyatṛtīyāyāḥ śreṣṭhatvakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||