śukralokavarṇanam
gaṇāvūcatuḥ
śivaśarmanmahābuddhe śukralokoyamadbhutaḥ ||
dānavānāṃ ca daityānāṃ gururatra vasetkaviḥ
||1||शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः ॥
दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः
pītvā varṣasahasraṃ vai kaṇadhūmaṃ suduḥsaham ||
yaḥ prāptavānmahāvidyāṃ mṛtyusaṃjīvinīṃ harāt
||2||पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् ॥
यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्
imāṃ vidyāṃ na jānāti devācāryoti dupkarām ||
ṛte mṛtyuṃjayātskaṃdātpārvatyā gajavaktrataḥ
||3||इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् ॥
ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः
śivaśarmovāca
kosau śukra iti khyāto yasyāyaṃ loka uttamaḥ ||
kathaṃ tena ca vidyāptā mṛtyusaṃjīvanī harāt ||
ācakṣāthāmidaṃ devau yadi prītirmayi prabhū ||
tatastau smāhaturdevau śukrasya paramāṃ kathām
||5||कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः ॥
कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात् ॥
आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू ॥
ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्
yāṃ śrutvā cāpamṛtyubhyo hīyaṃte śraddhayāyutāḥ ||
bhūtapretapiśācebhyo na bhayaṃ cāpi jāyate
||6||यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः ॥
भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते
ājau pravartamānāyāmaṃdhakāṃdhakavairiṇoḥ ||
anirbhedya girivyūha vajravyūhādhināthayoḥ
||7||आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः ॥
अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः
apasṛtya tato yuddhādaṃdhakaḥ śukrasaṃnidhim ||
adhigamya babhāṣedamavaruhya rathāttataḥ
||8||अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् ॥
अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः
bhagavaṃstvāmupāśritya vayaṃ devāṃśca sānugān ||
manyāmahe tṛṇaistulyānrudropeṃdrādikānapi
||9||भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् ॥
मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि
kuṃjarā iva siṃhebhyo garuḍebhya ivoragāḥ ||
asmatto bibhyati surā guro yuṣmadanugrahāt
||10||कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः ॥
अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्
vajravyūhamanirbhedyaṃ viviśurdetyadānavāḥ ||
vidhūya pramathānīkaṃ hradaṃ tāpārditā iva
||11||वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः ॥
विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव
vayaṃ tvaccharaṇaṃ bhūtvā parvatā iva niścalāḥ ||
sthitvā carāma niḥśaṃkā brāhmaṇeṃdra mahāhave
||12||वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः ॥
स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे
āptabhāvena ca vayaṃ pādau tava sukhapradau ||
sadārāḥ sasutāścaiva śuśrūṣāmo divāniśam
||13||आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ ॥
सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्
abhirakṣābhito vipra prasannaḥ śaraṇāgatān ||
paśya huṃḍaṃ tuhuṃḍaṃ ca kujaṃbhaṃ jaṃbhameva ca
||14||अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् ॥
पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च
pākaṃ kārtasvanaṃ caiva vipākaṃ pākahāriṇam ||
taṃ candradamanaṃ śūraṃ śūrāmaravidāraṇam
||15||पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् ॥
तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्
pramathairbhīmavikrāṃtaiḥ krāṃtaṃ mṛtyupramāthibhiḥ ||
sūditānpatitāṃścaiva drāviḍairiva caṃdanān
||16||प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः ॥
सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्
yā pītvā kaṇadhūmaṃ vai sahasraṃ śaradāṃ purā ||
varā vidyā tvayā prāptā tasyāḥ kāloyamāgataḥ
||17||या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा ॥
वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः
atha vidyāphalaṃ tatte daityānsaṃjīvayiṣyataḥ ||
paśyaṃtu pramathāḥ sarve tvayā saṃjīvitānimān
||18||अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः ॥
पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्
ityaṃdhakavacaḥ śrutvā sthiradhīrbhārgavomuniḥ ||
kiṃcitsmitaṃ tadā kṛtvā dānavādhipamabravīt
||19||इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः ॥
किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्
dānavādhipate sarvaṃ tathyaṃ yadbhāṣitaṃ tvayā ||
vidyopārjanametaddhi dānavārthaṃ mayā kṛtam
||20||दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया ॥
विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्
pītvā varṣasahasraṃ vai kaṇadhūmaṃ suduḥsaham ||
eṣā prāpteśvarādvidyā bāṃdhavānāṃ sukhāvahā
||21||पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् ॥
एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा
etayā vidyayā sohaṃ pramayairmathitānraṇe ||
utthāpayiṣye glānāni dhānyanyaṃbudharo yathā
||22||एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे ॥
उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा
nirvraṇānnīrujaḥ svasthānsuptveva punarutthitān ||
asminmuhūrte draṣṭāsi dānavānutthitānnṛpa
||23||निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् ॥
अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप
ityuktvā dānavapatiṃ vidyāmāvartayatkaviḥ ||
ekaikaṃ daityamuddiśya ta uttasthurdhṛtāyudhāḥ
||24||इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः ॥
एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः
vedā iva sadabhyastāḥ samaye vā yathāṃbudāḥ ||
brāhmaṇebhyo yathā dattāḥ śraddhayārthā mahāpadi
||25||वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः ॥
ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि
ujjīvitāṃstu tāndṛṣṭvā tuhuṃḍādyānmahāsurān ||
vineduḥ pūrvadevāste jalapūrṇā ivāṃbudāḥ
||26||उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् ॥
विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः
śukreṇojīvitāndṛṣṭvā dānavāṃstāngaṇeśvarāḥ ||
vijñāpyameva deveśe hyevaṃ te'nyonyamabruvan
||27||शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः ॥
विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्
āścaryarūpe pramatheśvarāṇāṃ tasmiṃstathā vartati yuddhayajñe ||
amarṣito bhārgavakarmadṛṣṭvā śilādaputrobhyagamanmaheśam
||28||आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे ॥
अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्
jayeti coktvā jaya yonimugramuvāca naṃdī kanakāvadātam ||
gaṇeśvarāṇāṃ raṇakarma deva devaiśca seṃdrairapi duṣkaraṃ yat
||29||जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् ॥
गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्
tadbhārgaveṇādya kṛtaṃ vṛthā naḥ saṃjīvya tānājimṛtānvipakṣān ||
āvartya vidyāṃ mṛtajīvadātrīmekaikamuddiśya sahelamīśa
||30||तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् ॥
आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश
tuhuṃḍahuṃḍādikajaṃbhajaṃbhavipākapākādi mahāsureṃdrāḥ ||
yamālayādadya punarnivṛttā vidrāvayaṃtaḥ pramathāścaraṃti
||31||तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः ॥
यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति
yadi hyasau daityavarānnirastānsaṃjīvayedatra punaḥpunastān ||
jayaḥ kuto no bhavitā maheśa gaṇeśvarāṇāṃ kuta eva śāṃtiḥ
||32||यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् ॥
जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः
ityevamuktaḥ pramatheśvareṇa sa naṃdinā vai pramatheśvareśaḥ ||
uvāca devaḥ prahasaṃstadānīṃ taṃ naṃdinaṃ sarvagaṇeśarājam
||33||इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः ॥
उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्
naṃdinprayāhi tvaritotimātraṃ dvijeṃdravaryaṃ ditinaṃdanānām ||
madhyātsamuddhṛtya tathānayāśu śyeno yathā lāvakamaṃḍajātam
||34||नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् ॥
मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्
sa eva mukto vṛṣabhadhvajena nanāda naṃdī vṛṣasiṃhanādaḥ ||
jagāma tūrṇaṃ ca vigāhya senāṃ yatrābhavadbhārgavavaṃśadīpaḥ
||35||स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः ॥
जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः
taṃ rakṣyamāṇaṃ ditijaiḥ samastaiḥ pāśāsivṛkṣopalaśailahastaiḥ ||
vikṣobhya daityānbalavāñjahāra kāvyaṃ sa naṃdī śarabho yathebham
||36||तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः ॥
विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्
srastāṃbaraṃ vicyutabhūṣaṇaṃ ca vimuktakeśaṃ balinā gṛhītam ||
vimocayiṣyaṃta ivānujagmuḥ surārayaḥ siṃharavānsṛjaṃtaḥ
||37||स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् ॥
विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः
daṃbholi śūlāsiparaśvadhānāmuddaṃḍacakropala kaṃpanānām ||
naṃdīśvarasyopari dānavedrā varṣaṃ vavarṣurjaladā ivogram
||38||दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् ॥
नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्
taṃ bhārgavaṃ prāpya gaṇādhirājo mukhāgninā śastraśatāni dagdhvā ||
āyātpravṛddhe'suradevayuddhe bhavasya pārśve vyathitārisainyaḥ
||39||तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा ॥
आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः
ayaṃ sa śukro bhagavannitīdaṃ nivedayāmāsa bhavāya śīghram ||
jagrāha śukraṃ sa ca devadevo yathopahāraṃ śucinā pradattam
||40||अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् ॥
जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्
na kiṃciduktvā sa hi bhūtagoptā cikṣepa vaktre phalavatkavīṃdram ||
hāhāravastairasuraiḥ samastairuccairvimukto hahaheti bhūri
||41||न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् ॥
हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि
kāvye nigīrṇe girijeśvareṇa daityā jayāśā rahitā babhūvuḥ ||
hastairvimuktā iva vāraṇeṃdrāḥ śṛṃgairvihīnā iva govṛṣāśca
||42||काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः ॥
हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च
śarīra hīnā iva jīvasaṃghā dvijā yathā cādhyayanena hīnāḥ ||
nirudyamāḥ sattvaguṇā yathā vai yathodyamā bhāgyavivarjitāśca
||43||शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः ॥
निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च
patyā vihīnāśca yathaiva yoṣā yathā vipakṣā iva mārgaṇaughāḥ ||
āyūṃṣi hīnāni yathaiva puṇyairvṛttena hīnāni yathā śrutāni
||44||पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः ॥
आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि
vinā yathā vaibhavaśaktimekāṃ bhavaṃti hīnāḥ svaphalaiḥ kriyaughāḥ ||
tathā vinā taṃ dvijavaryamekaṃ daityā jayāśā vimukhā babhūvuḥ
||45||विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः ॥
तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः
naṃdināpahṛte śukre gilite ca viṣādinā ||
viṣādamagamandaityā hīyamānaraṇotsavāḥ
||46||नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना ॥
विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः
tānvīkṣya vigatotsāhānaṃdhakaḥ pratyabhāṣata ||
kaviṃ vikramya nayatā naṃdinā vaṃcitā vayam
||47||तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत ॥
कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्
tanūrvinā hṛtāḥ prāṇāḥ sarveṣāmadya tena naḥ ||
dhairyaṃ vīryaṃ gatiḥ kīrtiḥ sattvaṃ tejaḥ parākramaḥ
||48||तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः ॥
धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः
yugapanno hṛtaṃ sarvamekasminbhārgave hṛte ||
dhigasmānkulapūjyo yairekopi kulasattamaḥ ||
guruḥ sarvasamarthaśca trātā trāto na cāpadi
||49||युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते ॥
धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः ॥
गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि
taddhairyamavalaṃbyeha yudhyadhvamaribhiḥ saha ||
sūdayiṣyāmyahaṃ sarvānpramathānsaha naṃdinā
||50||तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह ॥
सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना
adyaitānvivaśānhatvā saha devaiḥ savāsavaiḥ ||
bhārgavaṃ mocayiṣyāmi jīvaṃ yogīva karmataḥ
||51||अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः ॥
भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः
sa cāpi yogī yogena yadi nāma svayaṃ prabhuḥ ||
śarīrāttasya nirgacchedasmākaṃ roṣapālitā
||52||स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः ॥
शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता
ityaṃdhakavacaḥ śrutvā dānavā meghaniḥsvanāḥ ||
pramathā nardayāmāsurmartavye kṛta niścayāḥ
||53||इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः ॥
प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः
satyāyupi na no jātu śaktāḥ syuḥ pramathābalāt ||
asatyāyuṣi kiṃ gatvā tyaktvā svāminamāhave
||54||सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् ॥
असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे
ye svāminaṃ vihāyājau bahumānadhanā janāḥ ||
yāṃti te yāṃti niyatamaṃdhatāmisramālayam
||55||ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः ॥
यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्
ayaśastamasā khyātiṃ malinīkṛtyabhūriśaḥ ||
ihāmutrāpi sukhino na syurbhagnā raṇājirāt
||56||अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः ॥
इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्
kiṃ dānaiḥ kiṃ tapobhiśca kiṃ tīrthaparimajjanaiḥ ||
dharātīrthe yadi snātaṃ punarbhava malāpahe
||57||किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः ॥
धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे
saṃpradhāryeti te'nyonyaṃ daityāste danujāstathā ||
mamaṃthuḥ pramathānājau raṇabherīrninādya ca
||58||संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा ॥
ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च
tatra vāṇāsivajraughaiḥ kaṭaṃkaṭaśilāmayaiḥ ||
bhuśuṃḍībhiṃdipālaiśca śaktibhalla paraśvadhaiḥ
||59||तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः ॥
भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः
khaṭvāṃgaiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairlakuṭairmusalairalam ||
parasparamabhighnaṃtaḥ pracakruḥ kadanaṃ mahat
||60||खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् ॥
परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्
kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ patatāṃ ca patatriṇām ||
bhiṃdipālabhuśuṃḍīnāṃ kṣveḍitānāṃ ravo'bhavat
||61||कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् ॥
भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्
raṇatūryaninādaiśca gajānāṃ bahubṛṃhitaiḥ ||
heṣāravairhayānāṃ ca mahānkolāhalo'bhavat
||62||रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः ॥
हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्
pratisvanairavāpūri dyāvābhūmyoryadaṃtaram ||
abhīrūṇāṃ ca bhīrūṇāṃ mahāromodgamo'bhavat
||63||प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् ॥
अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्
gajavājimahārāva sphuṭacchabdagrahāṇi ca ||
bhagnadhvajapatākāni kṣīṇapraharaṇāni ca
||64||गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च ॥
भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च
rudhirodgāra citrāṇi vyaśvahastirathāni ca ||
pipāsitāni sainyāni mumūrchurubhayatra vai
||65||रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च ॥
पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै
dṛṣṭvā sainyaṃ ca pramathairbhajyamānamitastataḥ ||
dudrāva rathamāsthāya svayamevāṃdhako gaṇān
||66||दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः ॥
दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्
śaravajraprahāraistairvajrāghātairnagā iva ||
pramathāneśire vātairnistoyā iva toyadāḥ
||67||शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव ॥
प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः
yāṃtamāyāṃtamālokya dūrasthaṃ nikaṭasthitam ||
pratyekaṃ romasaṃkhyābhirvyadhādbāṇaistadāṃdhakaḥ
||68||यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् ॥
प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः
vināyakena skaṃdena naṃdinā somanaṃdinā ||
naigameyena śākhena viśākhena balīyasā
||69||विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना ॥
नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा
ityādyaistu gaṇairugrairaṃdhakopyaṃdhakīkṛtaḥ ||
triśūla śaktibāṇaugha dhārāsaṃpātapātibhiḥ
||70||इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः ॥
त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः
tataḥ kolāhalo jātaḥ pramathāsurasainyayoḥ ||
tena śabdena mahatā śukraḥ śaṃbhūdare sthitaḥ
||71||ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः ॥
तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः
chidrānveṣī bhramansotha viniḥketo yathānilaḥ ||
saptalokān sapālānsa rudradehe vyalokayat
||72||छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः ॥
सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्
brahmanārāyaṇeṃdrāṇāmādityāpyarasāṃ tathā ||
bhuvanāni vicitrāṇi yuddhaṃ ca pramathāsuram
||73||ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा ॥
भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्
savarṣāṇāṃ śataṃ kukṣau bhavasya parito bhraman ||
na tasya dadṛśe raṃdhraṃ śuce raṃdhraṃ khalo yathā
||74||सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् ॥
न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा
śāṃbhavenāthayogena śukrarūpeṇa bhārgavaḥ ||
caskaṃdātha nanāmāpi tato devena bhāṣitaḥ
||75||शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः ॥
चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः
śukravanniḥsṛtoyasmāttasmāttvaṃ bhṛgunaṃdana ||
karmaṇānena śukrastvaṃ mama putrosi gamyatām
||76||शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन ॥
कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्
jaṭharānnirgate śukre devopi mumudetarām ||
bhramañchreyobhavadyanme na mṛto jaṭhare dvijaḥ
||77||जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् ॥
भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः
ityevamukto devena śukrorkasadṛśa dyutiḥ ||
viveśa dānavānīkaṃ meghamālāṃ yathā śaśī
||78||इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः ॥
विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी
śukrodayānmudaṃ lebhe sa dānava mahārṇavaḥ ||
yathā caṃdrodaye harṣamūrmimālī mahodadhiḥ
||79||शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः ॥
यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः
aṃdhakāṃdhakahaṃtrorvai vartamāne mahāhave ||
itthaṃ nāmnābhavacchukraḥ sa vai bhārgavanaṃdanaḥ
||80||अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे ॥
इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः
yathā ca vidyāṃ tāṃ prāpa mṛtasaṃjīvanīṃ parām ||
śaṃbhoranugrahātkāvyastanniśāmaya suvrata
||81||यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् ॥
शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत
gaṇāvūcatuḥ
purā'sau bhṛgudāyādo gatvā vārāṇasīṃ purīm ||
aṃḍajasvedajodbhijjajarāyuja gatipradām
||82||पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् ॥
अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्
saṃsthāpya liṃgaṃ śrīśaṃbhoḥ kūpaṃ kṛtvā tadagrataḥ ||
bahukālaṃ tapastepe dhyāyanviśveśvaraṃ prabhum
||83||संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः ॥
बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्
rājacaṃpakadhattūra karavīrakuśeśayaiḥ ||
mālatī karṇikāraiśca kadaṃbairbakulotpalaiḥ
||84||राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः ॥
मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः
mallikāśatapatrībhiḥ siṃduvāraiḥ sakiṃśukaiḥ ||
aśokaiḥ karuṇaiḥ puṣpaiḥ punnāgairnāgakesaraiḥ
||85||मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः ॥
अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः
kṣudrābhirmādhavībhiśca pāṭalā bilvacaṃpakaiḥ ||
navamallīvicikilaiḥ kuṃdaiḥ samucukuṃdakaiḥ
||86||क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः ॥
नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः
maṃdārairbilvapatraiśca droṇairmarubakairbakaiḥ ||
graṃthiparṇairdamanakaiḥ surabhūcūtapallavaiḥ
||87||मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः ॥
ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः
tulasī devagaṃdhārī bṛhatpatrī kuśāṃkuraiḥ ||
nadyāvartairagastyaiśca saśālairdevadārubhiḥ
||88||तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः ॥
नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः
kāṃcanāraiḥ kurabakairdūrvāṃkura kuraṃṭakaiḥ ||
pratyekamebhiḥ kusumaiḥ pallavairaparairapi
||89||कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः ॥
प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि
patraiḥ śatasahasraiśca sa samānarca śaṃkaram ||
paṃcāmṛtairdroṇamitairlakṣakṛtvaḥ prayatnataḥ
||90||पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् ॥
पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः
snapayāmāsa deveśaṃ sugaṃdhasnapanairbahu ||
sahasrakṛtvo deveśaṃ caṃdanairyakṣakardamaiḥ
||91||स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु ॥
सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः
samāliliṃpa deveśaṃ sugaṃdhodvartanānyanu ||
gītanṛtyopahāraiśca śrutyuktastutibhirbahuḥ
||92||समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु ॥
गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः
nāmnāṃ sahasrairanyaiśca stotraistuṣṭāva śaṃkaram ||
sahasraṃ paṃcaśaradāmitthaṃ śukraḥ samarcayan
||93||नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् ॥
सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्
yadā devaṃ nāluloke manāgapi varonmukham ||
tadānyaṃ niyamaṃ ghoraṃ jagrāhātīvaduḥsaham
||94||यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् ॥
तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्
prakṣālya cetaso tyaṃtaṃ cāṃcalyākhyaṃ mahāmalam ||
bhāvanāvārbhi rasakṛdiṃdriyaiḥ sahitasya ca
||95||प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् ॥
भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च
nirmalīkṛtya tacceto ratnaṃ dattvā pinākine ||
prapapau kaṇadhūmaughaṃ sahasraṃ śaradāṃ kaviḥ
||96||निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने ॥
प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः
prasasāda tadā devo bhārgavāya mahātmane ||
tasmālliṃgādvinirgatya sahasrārkādhikadyutiḥ
||97||प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने ॥
तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः
uvāca ca virūpākṣaḥ sākṣāddākṣāyaṇīpatiḥ ||
taponidhe prasannosmi varaṃ varaya bhārgava
||98||उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः ॥
तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव
niśamyeti vacaḥ śaṃbhoraṃbhojanayano dvijaḥ ||
udyadānaṃdasaṃdoha romāṃcāṃcita vigrahaḥ
||99||निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः ॥
उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः
tuṣṭāvāṣṭatanuṃ tuṣṭaḥ praphu lla nayanāṃcalaḥ ||
maulāvaṃjalimādhāya vadañjayajayeti ca
||100||तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः ॥
मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च
bhārgava uvāca
tvaṃ bhābhirābhirabhibhūya tamaḥ samastamastaṃ nayasyabhimatāni niśācarāṇām ||
dedīpyase maṇegaganehitāya lokatrayasya jagadīśvara tannamaste
||101||त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् ॥
देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते
loketivelamativelamahāmahobhirnirmāsi kaumudamudaṃ ca samutsamudram ||
vidrāvitākhilatamāḥ sutamohimāṃśo pīyūṣapūraparipūrita tannamaste
||2||लोकेतिवेलमतिवेलमहामहोभिर्निर्मासि कौमुदमुदं च समुत्समुद्रम् ॥
विद्राविताखिलतमाः सुतमोहिमांशो पीयूषपूरपरिपूरित तन्नमस्ते
tvaṃ pāvane pathi sadāgatirasyupāsyaḥ kastvāṃ vinā bhuvanajīvanajīvatīha ||
stabdhaprabhaṃjana vivardhita sarvajaṃtosaṃtoṣitāhi kulasarvagatannamaste
||3||त्वं पावने पथि सदागतिरस्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवनजीवतीह ॥
स्तब्धप्रभंजन विवर्धित सर्वजंतोसंतोषिताहि कुलसर्वगतन्नमस्ते
viśvaikapāvakanatāvakapāvakaika śakterṛte'mṛtavatāmṛtadivyakāryam ||
prāṇityado jagadaho jagadaṃtarātmaṃstatpāvaka pratipadaṃ śamadaṃ namaste
||4||विश्वैकपावकनतावकपावकैक शक्तेर्ऋतेऽमृतवतामृतदिव्यकार्यम् ॥
प्राणित्यदो जगदहो जगदंतरात्मंस्तत्पावक प्रतिपदं शमदं नमस्ते
pānīyarūpa parameśa jagatpavitra citraṃ vicitrasucaritra karoṣi nūnam ||
viśvapavitramamalaṃ kila viśvanātha pānāvagāhanata etadato natosmi
||5||पानीयरूप परमेश जगत्पवित्र चित्रं विचित्रसुचरित्र करोषि नूनम् ॥
विश्वपवित्रममलं किल विश्वनाथ पानावगाहनत एतदतो नतोस्मि
ākāśarūpa bahiraṃtarutāvakāśa dānādvikasvaramiheśvara viśvamaitat ||
tvattaḥ sadā sadayasaṃśvasiti svabhāvātsaṃkocameti bhavatosmi natastatastvām
||6||आकाशरूप बहिरंतरुतावकाश दानाद्विकस्वरमिहेश्वर विश्वमैतत् ॥
त्वत्तः सदा सदयसंश्वसिति स्वभावात्संकोचमेति भवतोस्मि नतस्ततस्त्वाम्
viśvaṃbharātmaka bibharti vibho'traviśvaṃ ko viśvanātha bhavatonya tamastamore ||
tattvāṃ vinā na śamināṃ himajāhibhūṣastavyo'paraḥ paraparapraṇatastatastvām
||7||विश्वंभरात्मक बिभर्ति विभोऽत्रविश्वं को विश्वनाथ भवतोन्य तमस्तमोरे ॥
तत्त्वां विना न शमिनां हिमजाहिभूषस्तव्योऽपरः परपरप्रणतस्ततस्त्वाम्
ātmasvarūpa tava rūpa paraṃparābhirābhistataṃ hara carācara rūpametat ||
sarvāṃtarātmanilayapratirūparūpanityaṃnatosmi paramātmatano'ṣṭamūrte
||8||आत्मस्वरूप तव रूप परंपराभिराभिस्ततं हर चराचर रूपमेतत् ॥
सर्वांतरात्मनिलयप्रतिरूपरूपनित्यंनतोस्मि परमात्मतनोऽष्टमूर्ते
ityaṣṭamūrtibhi rimābhirumābhivaṃdyavaṃdyātivaṃdya bhava viśvajanīnamūrte ||
etattataṃ suvitataṃ praṇatapraṇīta sarvātharsārthaparamārtha tato natosmi
||9||इत्यष्टमूर्तिभि रिमाभिरुमाभिवंद्यवंद्यातिवंद्य भव विश्वजनीनमूर्ते ॥
एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वाथर्सार्थपरमार्थ ततो नतोस्मि
aṣṭamūrtyaṣṭakeneṣṭaṃ pariṣṭūyeti bhārgavaḥ ||
bhargabhūmimilanmauliḥ praṇanāma punaḥpunaḥ
||110||अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः ॥
भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः
iti stuto mahādevo bhārgaveṇātitejasā ||
utthāpya bhūmerbāhubhyāṃ dhṛtvā taṃ praṇataṃ dvijam
||11||इति स्तुतो महादेवो भार्गवेणातितेजसा ॥
उत्थाप्य भूमेर्बाहुभ्यां धृत्वा तं प्रणतं द्विजम्
uvāca daśanajyotsnā pradyotita digaṃtaraḥ ||
anenātyugratapasā hyananyācaritena ca
||12||उवाच दशनज्योत्स्ना प्रद्योतित दिगंतरः ॥
अनेनात्युग्रतपसा ह्यनन्याचरितेन च
liṃgasthāpanapuṇyena liṃgasyārādhanena ca ||
cittaratnopahāreṇa śucinā niścalena ca
||13||लिंगस्थापनपुण्येन लिंगस्याराधनेन च ॥
चित्तरत्नोपहारेण शुचिना निश्चलेन च
avimukta mahākṣetre pavitrācaraṇena ca ||
tvāṃ sutābhyāṃ prapaśyāmi tavādeyaṃ na kiṃcana
||14||अविमुक्त महाक्षेत्रे पवित्राचरणेन च ॥
त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किंचन
anenaiva śarīreṇa mamodaradarīṃ gataḥ ||
madvareṃdriyamārgeṇa putra janmatvameṣyasi
||5||अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीं गतः ॥
मद्वरेंद्रियमार्गेण पुत्र जन्मत्वमेष्यसि
anyaṃ varaṃ prayacchāmi duṣprāpaṃ pārṣadairapi ||
harau hiraṇyagarbhepi prāyaśo'haṃ jugopayām
||16||अन्यं वरं प्रयच्छामि दुष्प्रापं पार्षदैरपि ॥
हरौ हिरण्यगर्भेपि प्रायशोऽहं जुगोपयाम्
mṛtasaṃjīvanī nāma vidyā yā mama nirmalā ||
tapobalena mahatā mayaiva parinirmitā
||17||मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला ॥
तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता
tvāṃ tāṃ tu prāpayāmyadya maṃtrarūpāṃ mahāśuce ||
yogyatā te'sti vidyāyāstasyāḥ śucitaponidhe
||18||त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे ॥
योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याः शुचितपोनिधे
yaṃyamuddiśyaniyatametāmāvartayiṣyasi ||
vidyāṃ vidyeśvaraśreṣṭha sa sa prāṇiṣyati dhuvam
||19||यंयमुद्दिश्यनियतमेतामावर्तयिष्यसि ॥
विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठ स स प्राणिष्यति धुवम्
atyarkamatyagniṃ(?) ca te tejo vyomnyatitārakam ||
dedīpyamānaṃ bhavitā grahāṇāṃ pravaro bhava
||120||अत्यर्कमत्यग्निं(?) च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् ॥
देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव
abhi tvāṃ ye kariṣyaṃti yātrāṃ nāryo naropi vā ||
teṣāṃ tvadṛṣṭipātena sarvaṃ kāryaṃ praṇaṃkṣyati
||21||अभि त्वां ये करिष्यंति यात्रां नार्यो नरोपि वा ॥
तेषां त्वदृष्टिपातेन सर्वं कार्यं प्रणंक्ष्यति
tavodaye bhaviṣyaṃti vivāhādīni suvrata ||
sarvāṇi dharmakāryāṇi phalavaṃti nṛṇāmiha
||22||तवोदये भविष्यंति विवाहादीनि सुव्रत ॥
सर्वाणि धर्मकार्याणि फलवंति नृणामिह
sarvāśca tithayo maṃdāstava saṃyogataḥ śubhāḥ ||
tava bhaktā bhaviṣyaṃti bahuśukrā bahuprajāḥ
||23||सर्वाश्च तिथयो मंदास्तव संयोगतः शुभाः ॥
तव भक्ता भविष्यंति बहुशुक्रा बहुप्रजाः
tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ śukreśamiti saṃjñitam ||
ye'rcayiṣyaṃti manujāsteṣāṃ siddhirbhaviṣyati
||24||त्वयेदं स्थापितं लिंगं शुक्रेशमिति संज्ञितम् ॥
येऽर्चयिष्यंति मनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति
āvarṣaṃ pratiśukraṃ ye naktavrataparā narāḥ ||
tvaddine śukrakūpe ye kṛtasarvodakakriyāḥ
||25||आवर्षं प्रतिशुक्रं ये नक्तव्रतपरा नराः ॥
त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः
śukreśamarcayiṣyaṃti śṛṇu teṣāṃ tu yatphalam ||
avaṃdhyaśukrāste martyāḥ putravaṃto'tiretasaḥ
||26||शुक्रेशमर्चयिष्यंति शृणु तेषां तु यत्फलम् ॥
अवंध्यशुक्रास्ते मर्त्याः पुत्रवंतोऽतिरेतसः
puṃstvasaubhāgyasaṃpannā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ ||
vyapetavighnāste sarve janāḥ syuḥ sukhavāsinaḥ ||
iti dattvā varāndevastatra liṃge layaṃ yayau
||27||पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति न संशयः ॥
व्यपेतविघ्नास्ते सर्वे जनाः स्युः सुखवासिनः ॥
इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्र लिंगे लयं ययौ
gaṇāvūcatuḥ
śukreśvarasya ye bhaktāḥ śukraloke vasaṃti te ||
viśveśvarāddakṣiṇataḥ śukreśosti paraṃtapa
||28||शुक्रेश्वरस्य ये भक्ताः शुक्रलोके वसंति ते ॥
विश्वेश्वराद्दक्षिणतः शुक्रेशोस्ति परंतप
tasya darśanamātreṇa śukraloke mahīyate ||
ityeṣā śukralokasya sthitiruktā mahāmate
||29||तस्य दर्शनमात्रेण शुक्रलोके महीयते ॥
इत्येषा शुक्रलोकस्य स्थितिरुक्ता महामते
agastya uvāca
itthaṃ sadharmiṇi kathāṃ śukralokasya suvrate ||
śṛṇvannāṃgārakaṃ lokamāluloke'tha sa dvijaḥ
||130||इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते ॥
शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇe caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārdhe śukralokavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||