narmadeśvarākhyānam
skaṃda uvāca
narmadeśasya māhātmyaṃ kathayāmi mune tava ||
yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃkṣayaḥ
||1||नर्मदेशस्य माहात्म्यं कथयामि मुने तव ॥
यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंक्षयः
asya vārāhakalpasya praveśe munipuṃgavaiḥ ||
āpṛcchi kā saricchreṣṭhā vada tāṃ tvaṃ mṛkaṃḍaja
||2||अस्य वाराहकल्पस्य प्रवेशे मुनिपुंगवैः ॥
आपृच्छि का सरिच्छ्रेष्ठा वद तां त्वं मृकंडज
mārkaṃḍeya uvāca
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve saṃti nadyaḥ paraḥśatam ||
sarvā apyaghahāriṇyaḥ sarvā api vṛṣapradāḥ
||3||शृणुध्वं मुनयः सर्वे संति नद्यः परःशतम् ॥
सर्वा अप्यघहारिण्यः सर्वा अपि वृषप्रदाः
sarvābhyopi nadībhyaśca śreṣṭhāḥ sarvāḥ samudragāḥ ||
tatopi hi mahāśreṣṭhāḥ saritsu sariduttamāḥ
||4||सर्वाभ्योपि नदीभ्यश्च श्रेष्ठाः सर्वाः समुद्रगाः ॥
ततोपि हि महाश्रेष्ठाः सरित्सु सरिदुत्तमाः
gaṃgā ca yamunācātha narmadā ca sarasvatī ||
catuṣṭayamidaṃ puṇyaṃ dhunīṣu munipuṃgavāḥ
||5||गंगा च यमुनाचाथ नर्मदा च सरस्वती ॥
चतुष्टयमिदं पुण्यं धुनीषु मुनिपुंगवाः
ṛgvedamūrtirgaṃgā syādyamunā ca yajurdhruvam ||
narmadā sāmamūrtistu syādatharvā sarasvatī
||6||ऋग्वेदमूर्तिर्गंगा स्याद्यमुना च यजुर्ध्रुवम् ॥
नर्मदा साममूर्तिस्तु स्यादथर्वा सरस्वती
gaṃgā sarvasaridyoniḥ samudrasyāpi pūraṇī ||
gaṃgāyā na labhetsāmyaṃ kācidatra saridvarā
||7||गंगा सर्वसरिद्योनिः समुद्रस्यापि पूरणी ॥
गंगाया न लभेत्साम्यं काचिदत्र सरिद्वरा
kiṃtu pūrvaṃ tapastaptvā revayā bahvanehasam ||
varadānonmukho dhātā prārthitaśceti sattama
||8||किंतु पूर्वं तपस्तप्त्वा रेवया बह्वनेहसम् ॥
वरदानोन्मुखो धाता प्रार्थितश्चेति सत्तम
gaṃgā sāmyaṃ vidhe dehi prasannosi yadi prabho ||
brahmaṇātha tataḥ proktā narmadā smitapūrvakam
||9||गंगा साम्यं विधे देहि प्रसन्नोसि यदि प्रभो ॥
ब्रह्मणाथ ततः प्रोक्ता नर्मदा स्मितपूर्वकम्
yadi tryakṣasamatvaṃ tu labhyate'nyena kenacit ||
tadā gaṃgāsamatvaṃ ca labhyate saritānyayā
||10||यदि त्र्यक्षसमत्वं तु लभ्यतेऽन्येन केनचित् ॥
तदा गंगासमत्वं च लभ्यते सरितान्यया
puruṣottama tulyaḥ syātpuruṣonyo yadi kvacita ||
srotasvinī tadā sāmyaṃ labhate gaṃgayā parā
||11||पुरुषोत्तम तुल्यः स्यात्पुरुषोन्यो यदि क्वचित ॥
स्रोतस्विनी तदा साम्यं लभते गंगया परा
yadi gaurī samā nārī kvacidanyā bhavediha ||
anyā dhunīha svardhunyāstadā sāmyamupaiṣyati
||12||यदि गौरी समा नारी क्वचिदन्या भवेदिह ॥
अन्या धुनीह स्वर्धुन्यास्तदा साम्यमुपैष्यति
yadi kāśīpurī tulyā bhavedasyā kvacitpurī ||
tadā svargataraṃgiṇyāḥ sāmyamanyā nadī labhet
||13||यदि काशीपुरी तुल्या भवेदस्या क्वचित्पुरी ॥
तदा स्वर्गतरंगिण्याः साम्यमन्या नदी लभेत्
niśamyeti vidhervākyaṃ narmadā sariduttamā ||
dhāturvaraṃ parityajya prāptā vārāṇasīṃ purīm
||14||निशम्येति विधेर्वाक्यं नर्मदा सरिदुत्तमा ॥
धातुर्वरं परित्यज्य प्राप्ता वाराणसीं पुरीम्
sarvebhyopi hi puṇyebhyaḥ kāśyāṃ liṃgapratiṣṭhiteḥ ||
aparā na samuddiṣṭā kaiścicchreyaskarī kriyā
||15||सर्वेभ्योपि हि पुण्येभ्यः काश्यां लिंगप्रतिष्ठितेः ॥
अपरा न समुद्दिष्टा कैश्चिच्छ्रेयस्करी क्रिया
atha sā narmadā puṇyā vidhipūrvāṃ pratiṣṭhitim ||
vyadhātpilipilātīrthe triviṣiṣṭapasamīpataḥ
||16||अथ सा नर्मदा पुण्या विधिपूर्वां प्रतिष्ठितिम् ॥
व्यधात्पिलिपिलातीर्थे त्रिविषिष्टपसमीपतः
tataḥ śaṃbhuḥ prasannobhū'ttasyai nadyai śubhātmane ||
varaṃ vṛṇīṣva subhage yattubhyaṃ rocate'naghe
||17||ततः शंभुः प्रसन्नोभूऽत्तस्यै नद्यै शुभात्मने ॥
वरं वृणीष्व सुभगे यत्तुभ्यं रोचतेऽनघे
saridvarā niśamyeti revā prāha maheśvaram ||
kiṃ vareṇeha deveśa bhṛśaṃ tucchena dhūrjaṭe
||18||सरिद्वरा निशम्येति रेवा प्राह महेश्वरम् ॥
किं वरेणेह देवेश भृशं तुच्छेन धूर्जटे
nirdvaṃdvā tvatpadadvaṃdve bhaktirastu maheśvara ||
śrutveti nitarāṃ tuṣṭo revāgiramanuttamām
||19||निर्द्वंद्वा त्वत्पदद्वंद्वे भक्तिरस्तु महेश्वर ॥
श्रुत्वेति नितरां तुष्टो रेवागिरमनुत्तमाम्
provāca ca sariccheṣṭhe tvayoktaṃ yattathāstu tat ||
gṛhāṇa puṇyanilaye vitarāmi varāṃtaram
||20||प्रोवाच च सरिच्छेष्ठे त्वयोक्तं यत्तथास्तु तत् ॥
गृहाण पुण्यनिलये वितरामि वरांतरम्
yāvaṃtyo dṛṣadaḥ saṃti tava rodhasi narmade ||
tāvaṃtyo liṃgarūpiṇyo bhaviṣyaṃti varānmama
||21||यावंत्यो दृषदः संति तव रोधसि नर्मदे ॥
तावंत्यो लिंगरूपिण्यो भविष्यंति वरान्मम
anyaṃ ca te varaṃ dadyā tamapyākarṇayottamam ||
duṣprāpaṃ yajñatapasāṃ rāśibhiḥ paramārthataḥ
||22||अन्यं च ते वरं दद्या तमप्याकर्णयोत्तमम् ॥
दुष्प्रापं यज्ञतपसां राशिभिः परमार्थतः
sadyaḥ pāpaharā gaṃgā saptāhena kaliṃdajā ||
tryahātsarasvatī reve tvaṃ tu darśanamātrataḥ
||23||सद्यः पापहरा गंगा सप्ताहेन कलिंदजा ॥
त्र्यहात्सरस्वती रेवे त्वं तु दर्शनमात्रतः
aparaṃ ca varaṃ dadyāṃ narmade darśanāghahe ||
bhavatyā sthāpitaṃ liṃgaṃ narmadeśvarasaṃjakam
||24||अपरं च वरं दद्यां नर्मदे दर्शनाघहे ॥
भवत्या स्थापितं लिंगं नर्मदेश्वरसंजकम्
yattalliṃgaṃ mahāpuṇyaṃ muktiṃ dāsyati śāśvatīma ||
asya liṃgasya ye bhaktāstāndṛṣṭvā sūryanaṃdanaḥ
||25||यत्तल्लिंगं महापुण्यं मुक्तिं दास्यति शाश्वतीम ॥
अस्य लिंगस्य ये भक्तास्तान्दृष्ट्वा सूर्यनंदनः
praṇamiṣyaṃti yatnena mahāśreyobhivṛddhaye ||
saṃti liṃgānyanekāni kāśyāṃ devi padepade
||26||प्रणमिष्यंति यत्नेन महाश्रेयोभिवृद्धये ॥
संति लिंगान्यनेकानि काश्यां देवि पदेपदे
paraṃ hi narmadeśasya mahimā kopi cādbhutaḥ ||
ityuktvā devadeveśastasmim̐lliṃge layaṃ yayau
||27||परं हि नर्मदेशस्य महिमा कोपि चाद्भुतः ॥
इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तस्मिँल्लिंगे लयं ययौ
narmadāpi prahṛṣṭāsītpāvitryaṃ prāpya cādbhutam ||
svadeśaṃ ca pariprāptā dṛṣṭamātrāghahāriṇī
||28||नर्मदापि प्रहृष्टासीत्पावित्र्यं प्राप्य चाद्भुतम् ॥
स्वदेशं च परिप्राप्ता दृष्टमात्राघहारिणी
vākyaṃ mṛkaṃḍajamunestepi śrutvā munīśvarāḥ ||
prahṛṣṭacetaso jātāścakruḥ svaṃ svaṃ tato hitam
||29||वाक्यं मृकंडजमुनेस्तेपि श्रुत्वा मुनीश्वराः ॥
प्रहृष्टचेतसो जाताश्चक्रुः स्वं स्वं ततो हितम्
skaṃda uvāca
narmadeśasya māhātmyaṃ śrutvā bhaktiyuto naraḥ ||
pāpakaṃcukamutsṛjya prāpsyati jñānamuttamam
||30||नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तियुतो नरः ॥
पापकंचुकमुत्सृज्य प्राप्स्यति ज्ञानमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe narmadeśvarākhyānaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ || 92 ||