athottarasyāmāśāyāṃ kuṃḍamarkākhyamuttamam
skaṃda uvāca
athottarasyāmāśāyāṃ kuṃḍamarkākhyamuttamam ||
tatra nāmnottarārkeṇa raśmimālī vyavasthitaḥ
||1||अथोत्तरस्यामाशायां कुंडमर्काख्यमुत्तमम् ॥
तत्र नाम्नोत्तरार्केण रश्मिमाली व्यवस्थितः
tāpayanduḥkhasaṃghātaṃ sādhūnāpyāyayanraviḥ ||
uttarārko mahātejāḥ kāśīṃ rakṣati sarvadā
||2||तापयन्दुःखसंघातं साधूनाप्याययन्रविः ॥
उत्तरार्को महातेजाः काशीं रक्षति सर्वदा
tatretihāso yo vṛttastaṃ niśāmaya suvrata ||
vipraḥ priyavrato nāma kaścidātreya vaṃśajaḥ
||3||तत्रेतिहासो यो वृत्तस्तं निशामय सुव्रत ॥
विप्रः प्रियव्रतो नाम कश्चिदात्रेय वंशजः
āsītkāśyāṃ śubhācāraḥ sadātithijanapriyaḥ ||
bhāryā śubhavratā tasya babhūvātimanoharā
||4||आसीत्काश्यां शुभाचारः सदातिथिजनप्रियः ॥
भार्या शुभव्रता तस्य बभूवातिमनोहरा
bhartṛśuśrūṣaṇaratā gṛhakarmasupeśalā ||
tasyāṃ sa janayāmāsa kanyāmekāṃ sulakṣaṇām
||5||भर्तृशुश्रूषणरता गृहकर्मसुपेशला ॥
तस्यां स जनयामास कन्यामेकां सुलक्षणाम्
mūlarkṣaprathamepāde tathā keṃdre bṛhaspatau ||
vavṛdhe sā gṛhe pitroḥ śukle pakṣe yathā śaśī
||6||मूलर्क्षप्रथमेपादे तथा केंद्रे बृहस्पतौ ॥
ववृधे सा गृहे पित्रोः शुक्ले पक्षे यथा शशी
surūpā vinayācārā pitrośca priyakāriṇī ||
atīva nipuṇā jātā gṛhopaskaramārjane
||7||सुरूपा विनयाचारा पित्रोश्च प्रियकारिणी ॥
अतीव निपुणा जाता गृहोपस्करमार्जने
yathāyathā samaidhiṣṭa sā kanyā pitṛmaṃdire ||
tathātathā pitustasyāściṃtā saṃvavṛdhetarām
||8||यथायथा समैधिष्ट सा कन्या पितृमंदिरे ॥
तथातथा पितुस्तस्याश्चिंता संववृधेतराम्
kasmai deyā varā kanyā suramyeyaṃ sulakṣaṇā ||
asyā anuguṇo labhyaḥ kva mayā vara uttamaḥ
||9||कस्मै देया वरा कन्या सुरम्येयं सुलक्षणा ॥
अस्या अनुगुणो लभ्यः क्व मया वर उत्तमः
kulena vayasā cāpi śīlenāpi śrutena ca ||
rūpeṇārthenasaṃyuktaḥ kasmai dattā sukhaṃ labhet
||10||कुलेन वयसा चापि शीलेनापि श्रुतेन च ॥
रूपेणार्थेनसंयुक्तः कस्मै दत्ता सुखं लभेत्
iti ciṃtayatastasya jvarobhūdatidāruṇaḥ ||
yaściṃtākhyo jvaraḥ puṃsāmauṣadhairnāpi śāmyati
||11||इति चिंतयतस्तस्य ज्वरोभूदतिदारुणः ॥
यश्चिंताख्यो ज्वरः पुंसामौषधैर्नापि शाम्यति
tanmūlarkṣavipākena ciṃtākhyena jvareṇa ca ||
sa vipraḥ paṃcatāṃ prāptastyaktvā sarvaṃ gṛhādikam
||12||तन्मूलर्क्षविपाकेन चिंताख्येन ज्वरेण च ॥
स विप्रः पंचतां प्राप्तस्त्यक्त्वा सर्वं गृहादिकम्
pitaryuparate tasyāḥ kanyāyāḥ sā jananyapi ||
śubhavratā parityajya tāṃ kanyāṃ patimanvagāt
||13||पितर्युपरते तस्याः कन्यायाः सा जनन्यपि ॥
शुभव्रता परित्यज्य तां कन्यां पतिमन्वगात्
dharmoyaṃ sahacāriṇyā jīvatājīvatāpi vā ||
patyā sahaiva sthātavyaṃ pativratayujā sadā
||14||धर्मोयं सहचारिण्या जीवताजीवतापि वा ॥
पत्या सहैव स्थातव्यं पतिव्रतयुजा सदा
nāpatyaṃ pāti no mātā na pitā naiva bāṃdhavāḥ ||
patyuścaraṇaśuśrūṣā pāyādvai kevalaṃ striyam
||15||नापत्यं पाति नो माता न पिता नैव बांधवाः ॥
पत्युश्चरणशुश्रूषा पायाद्वै केवलं स्त्रियम्
sulakṣaṇāpi duḥkhārtā pitroḥ paṃcatvamāptayoḥ ||
aurdhvadaihikamāpādya daśāhaṃ vinivartya ca
||16||सुलक्षणापि दुःखार्ता पित्रोः पंचत्वमाप्तयोः ॥
और्ध्वदैहिकमापाद्य दशाहं विनिवर्त्य च
ciṃtāmavāpa mahatīmanāthā dainyamāgatā ||
kathamekākinī pitrā mātrāhīnā bhavāṃbudheḥ
||17||चिंतामवाप महतीमनाथा दैन्यमागता ॥
कथमेकाकिनी पित्रा मात्राहीना भवांबुधेः
dustaraṃ pāramāpsyāmi strītvaṃ sarvābhibhāvi yat ||
na kasmaicidvarāyāhaṃ pitṛbhyāṃ pratipāditā
||18||दुस्तरं पारमाप्स्यामि स्त्रीत्वं सर्वाभिभावि यत् ॥
न कस्मैचिद्वरायाहं पितृभ्यां प्रतिपादिता
tadadattā kathaṃ svairamahamanyaṃ varaṃ vṛṇe ||
vṛtopi na kulīnaścedguṇavānna ca śīlavān
||19||तददत्ता कथं स्वैरमहमन्यं वरं वृणे ॥
वृतोपि न कुलीनश्चेद्गुणवान्न च शीलवान्
svādhīnopi na tattena vṛtenāpi hi kiṃ bhavet ||
iti saṃciṃtayaṃtī sā rūpaudāryaguṇānvitā
||20||स्वाधीनोपि न तत्तेन वृतेनापि हि किं भवेत् ॥
इति संचिंतयंती सा रूपौदार्यगुणान्विता
yuvabhirbahubhirnityaṃ prārthitāpi muhurmuhuḥ ||
na kasyāpi dadau bālā praveśaṃ nija mānase
||21||युवभिर्बहुभिर्नित्यं प्रार्थितापि मुहुर्मुहुः ॥
न कस्यापि ददौ बाला प्रवेशं निज मानसे
pitroruparatiṃ dṛṣṭvā vātsalyaṃ ca tathāvidham ||
niniṃda bahudhātmānaṃ saṃsāraṃ ca niniṃda ha
||22||पित्रोरुपरतिं दृष्ट्वा वात्सल्यं च तथाविधम् ॥
निनिंद बहुधात्मानं संसारं च निनिंद ह
yābhyāmutpāditā cāhaṃ yābhyāṃ ca paripālitā ||
pitarau kutra tau yātau dehino dhiganityatām
||23||याभ्यामुत्पादिता चाहं याभ्यां च परिपालिता ॥
पितरौ कुत्र तौ यातौ देहिनो धिगनित्यताम्
aho dehopyahoṃgatvaṃ yathā pitroḥ puro mama ||
iti niścitya sā bālā vijiteṃdriya mānasā
||24||अहो देहोप्यहोंगत्वं यथा पित्रोः पुरो मम ॥
इति निश्चित्य सा बाला विजितेंद्रिय मानसा
brahmacaryaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā tapa ugraṃ cacāra ha ||
uttarārkasya devasya samīpe sthiramānasā
||25||ब्रह्मचर्यं दृढं कृत्वा तप उग्रं चचार ह ॥
उत्तरार्कस्य देवस्य समीपे स्थिरमानसा
tasyāṃ tapasyamānāyāmekācchāgī laghīyasī ||
tatra pratyahamāgatya tiṣṭhettatpurato'calā
||26||तस्यां तपस्यमानायामेकाच्छागी लघीयसी ॥
तत्र प्रत्यहमागत्य तिष्ठेत्तत्पुरतोऽचला
tṛṇaparṇādikaṃ kiṃcitsāyamabhyavahṛtya sā ||
tatkuṃḍapītapānīyā svasvāmisadanaṃ vrajet
||27||तृणपर्णादिकं किंचित्सायमभ्यवहृत्य सा ॥
तत्कुंडपीतपानीया स्वस्वामिसदनं व्रजेत्
tata itthaṃ vyatītāsu paṃcaṣā susamāsu ca ||
līlayā vicarandevastatra devyā sahāgataḥ
||28||तत इत्थं व्यतीतासु पंचषा सुसमासु च ॥
लीलया विचरन्देवस्तत्र देव्या सहागतः
sannidhāvuttarārkasya tapasyatīṃ sulakṣaṇām ||
sthāṇuvanniścalāṃ sthāṇuradrākṣīttapasā kṛśām
||29||सन्निधावुत्तरार्कस्य तपस्यतीं सुलक्षणाम् ॥
स्थाणुवन्निश्चलां स्थाणुरद्राक्षीत्तपसा कृशाम्
tato girijayā śaṃbhurvijñaptaḥ karuṇātmanā ||
vareṇānugṛhāṇemāṃ baṃdhuhīnāṃ sumadhyamām
||30||ततो गिरिजया शंभुर्विज्ञप्तः करुणात्मना ॥
वरेणानुगृहाणेमां बंधुहीनां सुमध्यमाम्
śarvāṇīgiramākarṇya tataḥ śarvaḥ kṛpānidhiḥ ||
samādhimīlitākṣīṃ tāmuvāca varado haraḥ
||31||शर्वाणीगिरमाकर्ण्य ततः शर्वः कृपानिधिः ॥
समाधिमीलिताक्षीं तामुवाच वरदो हरः
sulakṣaṇe prasannosmi varaṃ varaya suvrate ||
ciraṃ khinnāsi tapasā kaste'stīha manorathaḥ
||32||सुलक्षणे प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रते ॥
चिरं खिन्नासि तपसा कस्तेऽस्तीह मनोरथः
sāpi śaṃbhorgiraṃ śrutvā mukhapīyūṣavarṣiṇīm ||
mahāsaṃtāpaśamanīṃ locane udamīlayat
||33||सापि शंभोर्गिरं श्रुत्वा मुखपीयूषवर्षिणीम् ॥
महासंतापशमनीं लोचने उदमीलयत्
tryakṣaṃ pratyakṣamāvīkṣya varadānonmukhaṃ puraḥ ||
devīṃ ca vāmabhāgasthāṃ praṇanāma kṛtāṃjaliḥ
||34||त्र्यक्षं प्रत्यक्षमावीक्ष्य वरदानोन्मुखं पुरः ॥
देवीं च वामभागस्थां प्रणनाम कृतांजलिः
kiṃ vṛṇe yāvaditthaṃ sā ciṃtayeccārumadhyamā ||
tāvattayāniraikṣiṣṭa varākī barkarī puraḥ
||35||किं वृणे यावदित्थं सा चिंतयेच्चारुमध्यमा ॥
तावत्तयानिरैक्षिष्ट वराकी बर्करी पुरः
ātmārthaṃ jīvalokesminko na jīvati mānavaḥ ||
paraṃ paropakārārthaṃ yo jīvati sa jīvati
||36||आत्मार्थं जीवलोकेस्मिन्को न जीवति मानवः ॥
परं परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति
anayā mattapovṛtti sākṣiṇyā bahvanehasam ||
asevyahaṃ tadetasyai varayāmi jagatpatim
||37||अनया मत्तपोवृत्ति साक्षिण्या बह्वनेहसम् ॥
असेव्यहं तदेतस्यै वरयामि जगत्पतिम्
parāmṛśya manasyetatprāha tryakṣaṃ sulakṣaṇā ||
kṛpānidhe mahādeva yadi deyo varo mama
||38||परामृश्य मनस्येतत्प्राह त्र्यक्षं सुलक्षणा ॥
कृपानिधे महादेव यदि देयो वरो मम
ajaśāvī varākyeṣā tarhi prāganugṛhyatām ||
vaktuṃ paśutvānnovetti kiṃcinmadbhaktipeśalā
||39||अजशावी वराक्येषा तर्हि प्रागनुगृह्यताम् ॥
वक्तुं पशुत्वान्नोवेत्ति किंचिन्मद्भक्तिपेशला
iti vācaṃ niśamyeśaḥ paropakṛtiśālinīm ||
sulakṣaṇāyā nitarāṃ tutoṣa praṇatārtihā
||40||इति वाचं निशम्येशः परोपकृतिशालिनीम् ॥
सुलक्षणाया नितरां तुतोष प्रणतार्तिहा
devadavastataḥ prāha devi paśya girīṃdraje ||
sādhūnāmīdṛśī buddhiḥ paropakaraṇorjitā
||41||देवदवस्ततः प्राह देवि पश्य गिरींद्रजे ॥
साधूनामीदृशी बुद्धिः परोपकरणोर्जिता
te dhanyāḥ sarvalokeṣu sarvadharmāśrayāśca te ||
yataṃte sarvabhāvena paropakaraṇāya ye
||42||ते धन्याः सर्वलोकेषु सर्वधर्माश्रयाश्च ते ॥
यतंते सर्वभावेन परोपकरणाय ये
saṃcayāḥ sarvavastūnāṃ ciraṃ tiṣṭhati no kvacit ||
suciraṃ tiṣṭhate caikaṃ paropakaraṇaṃ priye
||43||संचयाः सर्ववस्तूनां चिरं तिष्ठति नो क्वचित् ॥
सुचिरं तिष्ठते चैकं परोपकरणं प्रिये
dhanyā sulakṣaṇā caiṣā yogyā'nugrahakarmaṇi ||
brūhi devi varo deyaḥ ko'syaicchāgyai ca kaḥ priye
||44||धन्या सुलक्षणा चैषा योग्याऽनुग्रहकर्मणि ॥
ब्रूहि देवि वरो देयः कोऽस्यैच्छाग्यै च कः प्रिये
śrīdevyuvāca
sarvasṛṣṭikṛtāṃ kartaḥ sarvajñapraṇatārtihan ||
sulakṣaṇā śubhācārā sakhī mestu śubhodyamā
||45||सर्वसृष्टिकृतां कर्तः सर्वज्ञप्रणतार्तिहन् ॥
सुलक्षणा शुभाचारा सखी मेस्तु शुभोद्यमा
yathā jayā ca vijayā yathā caiva jayaṃtikā ||
śubhānaṃdā sunaṃdā ca kaumudī ca yathormilā
||46||यथा जया च विजया यथा चैव जयंतिका ॥
शुभानंदा सुनंदा च कौमुदी च यथोर्मिला
yathā caṃpakamālā ca yathā malayavāsinī ||
karpūralatikā yadvadgaṃdhadhārā yathā śubhā
||47||यथा चंपकमाला च यथा मलयवासिनी ॥
कर्पूरलतिका यद्वद्गंधधारा यथा शुभा
aśokā ca viśokā ca yathā malayagaṃdhinī ||
yathā caṃdananiḥśvāsā yathā mṛgamadottamā
||48||अशोका च विशोका च यथा मलयगंधिनी ॥
यथा चंदननिःश्वासा यथा मृगमदोत्तमा
yathā ca kokilālāpā yathā madhurabhāṣiṇī ||
gadyapadyanidhiryadvadanuktajñā yathā ca sā
||49||यथा च कोकिलालापा यथा मधुरभाषिणी ॥
गद्यपद्यनिधिर्यद्वदनुक्तज्ञा यथा च सा
dṛgaṃcaleṃgitajñā ca yathā kṛtamanorathā ||
gānacittaharā yadvattathāstveṣā sulakṣaṇā
||50||दृगंचलेंगितज्ञा च यथा कृतमनोरथा ॥
गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा
atipriyā bhavitrī me yadbāla brahmacāriṇī ||
anenaiva śarīreṇa divyāvayavabhūṣaṇā
||51||अतिप्रिया भवित्री मे यद्बाल ब्रह्मचारिणी ॥
अनेनैव शरीरेण दिव्यावयवभूषणा
divyāṃbarā divyagaṃdhā divyajñānasamanvitā ||
samayā māṃ sadaivāstāṃ caṃcaccāmaradhāriṇī
||52||दिव्यांबरा दिव्यगंधा दिव्यज्ञानसमन्विता ॥
समया मां सदैवास्तां चंचच्चामरधारिणी
eṣāpi kāśirājasya kumāryastviha barkarī ||
atraiva bhogānsaṃprāpya muktiṃ prāpsyatyanuttamām
||53||एषापि काशिराजस्य कुमार्यस्त्विह बर्करी ॥
अत्रैव भोगान्संप्राप्य मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्
anayā tvarkakuṃḍesminpuṣye māsi raverdine ||
snātaṃ tvanudite sūrye śītādakṣubdhacittayā
||54||अनया त्वर्ककुंडेस्मिन्पुष्ये मासि रवेर्दिने ॥
स्नातं त्वनुदिते सूर्ये शीतादक्षुब्धचित्तया
rājaputrī tataḥ puṇyādastveṣā śubhalocanā ||
varadānaprabhāveṇa tava viśveśvara prabho
||55||राजपुत्री ततः पुण्यादस्त्वेषा शुभलोचना ॥
वरदानप्रभावेण तव विश्वेश्वर प्रभो
barkarīkuṃḍamityākhyā tvarkakuṃḍasya jāyatām ||
etasyāḥ pratimā pūjyā bhaviṣyatyatra mānavaiḥ
||96||बर्करीकुंडमित्याख्या त्वर्ककुंडस्य जायताम् ॥
एतस्याः प्रतिमा पूज्या भविष्यत्यत्र मानवैः
uttarārkasya devasya puṣye māsi raverdine ||
kāryā sā vatsarīyātrā na taiḥ kāśīphalepsubhiḥ
||57||उत्तरार्कस्य देवस्य पुष्ये मासि रवेर्दिने ॥
कार्या सा वत्सरीयात्रा न तैः काशीफलेप्सुभिः
mṛḍānyābhihi taṃ sarvaṃ kṛtvaitadviśvago vibhuḥ ||
viśvanātho viveśātha prāsādaṃ svamatarkitaḥ
||58||मृडान्याभिहि तं सर्वं कृत्वैतद्विश्वगो विभुः ॥
विश्वनाथो विवेशाथ प्रासादं स्वमतर्कितः
skaṃda uvāca
lolārkasya ca māhātmyamuttarārkasya ca dvija ||
kathitaṃ te mahābhāga sāṃbādityaṃ niśāmaya
||59||लोलार्कस्य च माहात्म्यमुत्तरार्कस्य च द्विज ॥
कथितं ते महाभाग सांबादित्यं निशामय
śrutvaitatpuṇyamākhyānaṃ śubhaṃ lolottarārkayoḥ ||
vyādhibhirnābhibhūyeta na dāridryeṇa bādhyate
||60||श्रुत्वैतत्पुण्यमाख्यानं शुभं लोलोत्तरार्कयोः ॥
व्याधिभिर्नाभिभूयेत न दारिद्र्येण बाध्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe uttarārkavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśodhyāyaḥ || 47 ||