daśāśvamedhavarṇanam
skaṃda uvāca
gabhastimālinigate kāśīṃ trailokyamohinīm ||
punaściṃtāmavāpoccairmaṃdarastho mune haraḥ
||1||गभस्तिमालिनिगते काशीं त्रैलोक्यमोहिनीम् ॥
पुनश्चिंतामवापोच्चैर्मंदरस्थो मुने हरः
nādyāpyāyāṃti yoginyo nādyāpyāyāti tigmaguḥ ||
pravṛttirapi me kāśyāścitramatyaṃta durlabhā
||2||नाद्याप्यायांति योगिन्यो नाद्याप्यायाति तिग्मगुः ॥
प्रवृत्तिरपि मे काश्याश्चित्रमत्यंत दुर्लभा
kimatra citraṃ yatkāśī madīyamapimānasam ||
niścalaṃ caṃcalayati gaṇanā ketaresure
||3||किमत्र चित्रं यत्काशी मदीयमपिमानसम् ॥
निश्चलं चंचलयति गणना केतरेसुरे
adhākṣipamahaṃ kāmaṃ trijagajjittvaraṃdṛśā ||
aho kāśyabhilāṣotra māmeva dunuyāttarām
||4||अधाक्षिपमहं कामं त्रिजगज्जित्त्वरंदृशा ॥
अहो काश्यभिलाषोत्र मामेव दुनुयात्तराम्
kāśīpravṛttimanveṣṭuṃ kaṃ vā prahiṇuyāmitaḥ ||
jñātuṃ ka eva nipuṇo yataḥ sa caturānanaḥ
||5||काशीप्रवृत्तिमन्वेष्टुं कं वा प्रहिणुयामितः ॥
ज्ञातुं क एव निपुणो यतः स चतुराननः
ityāhūya vidhātāraṃ bahumānapuraḥsaram ||
tatropaveśya śrīkaṃṭhaḥ provāca caturānanam
||6||इत्याहूय विधातारं बहुमानपुरःसरम् ॥
तत्रोपवेश्य श्रीकंठः प्रोवाच चतुराननम्
yoginyaḥ preṣitāḥ pūrvaṃ preṣitotha sahasraguḥ ||
nādyāpi te nivartaṃte kāśyāḥ kalaśasaṃbhava
||7||योगिन्यः प्रेषिताः पूर्वं प्रेषितोथ सहस्रगुः ॥
नाद्यापि ते निवर्तंते काश्याः कलशसंभव
sā samutsukayetkāśī lokeśa mama mānasam ||
prākṛtasya janasyeva caṃcalākṣīva kācana
||8||सा समुत्सुकयेत्काशी लोकेश मम मानसम् ॥
प्राकृतस्य जनस्येव चंचलाक्षीव काचन
maṃdaretra ratirme na bhṛśaṃ suṃdarakaṃdare ||
anacchatucchapānīye nakrasyevālpapalvale
||9||मंदरेत्र रतिर्मे न भृशं सुंदरकंदरे ॥
अनच्छतुच्छपानीये नक्रस्येवाल्पपल्वले
nā bādhiṣṭa tathā māṃ sa tāpo hālāhalodbhavaḥ ||
kāśīvirahajanmātra yathā māmatibādhate
||10||ना बाधिष्ट तथा मां स तापो हालाहलोद्भवः ॥
काशीविरहजन्मात्र यथा मामतिबाधते
śītaraśmiḥ śiraḥsthopi varṣanpīyūṣasīkaraiḥ ||
kāśīviśleṣajaṃ tāpaṃ nāho gamayituṃ prabhuḥ
||11||शीतरश्मिः शिरःस्थोपि वर्षन्पीयूषसीकरैः ॥
काशीविश्लेषजं तापं नाहो गमयितुं प्रभुः
vidhe vidhehi me kāryamārya dhurya mahāmate ||
yāhi kāśīmitastūrṇaṃ yatasva ca mamehite
||12||विधे विधेहि मे कार्यमार्य धुर्य महामते ॥
याहि काशीमितस्तूर्णं यतस्व च ममेहिते
brahmaṃstvameva tadvetsi kāśī tyajanakāraṇam ||
maṃdopi na tyajetkāśīṃ kimu yo vetti kiṃcana
||13||ब्रह्मंस्त्वमेव तद्वेत्सि काशी त्यजनकारणम् ॥
मंदोपि न त्यजेत्काशीं किमु यो वेत्ति किंचन
adyaiva kiṃ na gaccheyaṃ kāśīṃ brahmansvamāyayā ||
divodāsaṃ svadharmasthaṃ na tūllaṃghitumutsahe
||14||अद्यैव किं न गच्छेयं काशीं ब्रह्मन्स्वमायया ॥
दिवोदासं स्वधर्मस्थं न तूल्लंघितुमुत्सहे
vidhe sarvavidheyāni tvameva vidadhāsi yat ||
iti ceti ca vaktavyaṃ tvayyapārthamatokhilam
||15||विधे सर्वविधेयानि त्वमेव विदधासि यत् ॥
इति चेति च वक्तव्यं त्वय्यपार्थमतोखिलम्
ariṣṭaṃ gaccha paṃthāste śubhodarko bhavatvalam ||
ādāyājñāṃ vidhi mūrdhni yayau vārāṇasīṃ mudā
||16||अरिष्टं गच्छ पंथास्ते शुभोदर्को भवत्वलम् ॥
आदायाज्ञां विधि मूर्ध्नि ययौ वाराणसीं मुदा
sitahaṃsarathastūrṇaṃ prāpya vārāṇasīṃ purīm ||
kṛtakṛtyamivātmānamamanyata tadātmabhūḥ
||17||सितहंसरथस्तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् ॥
कृतकृत्यमिवात्मानममन्यत तदात्मभूः
haṃsayānaphalaṃ medya jātaṃ kāśīsamāgame ||
kāśī prāptau yataḥ proktā aṃtarāyāḥ padepade
||18||हंसयानफलं मेद्य जातं काशीसमागमे ॥
काशी प्राप्तौ यतः प्रोक्ता अंतरायाः पदेपदे
dṛśi dhāturabhūdya madṛśo prāpya sānvayaḥ ||
spaṣṭaṃ dṛṣṭipathaṃ prāptā yadeṣā''naṃdavāṭikā
||19||दृशि धातुरभूद्य मदृशो प्राप्य सान्वयः ॥
स्पष्टं दृष्टिपथं प्राप्ता यदेषाऽऽनंदवाटिका
svayaṃ siṃcati yā madbhiḥ svābhiḥ svargataraṃgiṇī ||
yatrānaṃdamayā vṛkṣā yatrānaṃdamayā janāḥ
||20||स्वयं सिंचति या मद्भिः स्वाभिः स्वर्गतरंगिणी ॥
यत्रानंदमया वृक्षा यत्रानंदमया जनाः
nirviśaṃti sadā kāśyāṃ phalānyānaṃdavaṃtyapi ||
sadaivānaṃdabhūḥ kāśī sadaivānaṃdadaḥ śivaḥ
||21||निर्विशंति सदा काश्यां फलान्यानंदवंत्यपि ॥
सदैवानंदभूः काशी सदैवानंददः शिवः
ānaṃdarūpā jāyaṃte tena kāśyāṃ hi jaṃtavaḥ ||
caraṇau carituṃ vittastāveva kṛtināmiha
||22||आनंदरूपा जायंते तेन काश्यां हि जंतवः ॥
चरणौ चरितुं वित्तस्तावेव कृतिनामिह
caraṇau vicaretāṃyau viśvabhartṛ purī bhuvi ||
tāveva śravaṇau śrotuṃ saṃvidā te bahuśrutau
||23||चरणौ विचरेतांयौ विश्वभर्तृ पुरी भुवि ॥
तावेव श्रवणौ श्रोतुं संविदा ते बहुश्रुतौ
iha śrutimatāṃ puṃsāṃ yābhyāṃ kāśī śrutā sakṛt ||
tadeva manute sarvaṃ manastviha manasvināma
||24||इह श्रुतिमतां पुंसां याभ्यां काशी श्रुता सकृत् ॥
तदेव मनुते सर्वं मनस्त्विह मनस्विनाम
yenānumanyate caiṣā kāśī sarvapramāṇabhūḥ ||
buddhirbudhyati sā sarvamiha buddhimatāṃ satām ||
yayaitaddhūrjaṭerdhāma dhṛtaṃ sva viṣayīkṛtam
||25||येनानुमन्यते चैषा काशी सर्वप्रमाणभूः ॥
बुद्धिर्बुध्यति सा सर्वमिह बुद्धिमतां सताम् ॥
ययैतद्धूर्जटेर्धाम धृतं स्व विषयीकृतम्
varaṃ tṛṇāni dhānyāni tāni vātyāhatānyapi ||
kāśyāṃ yānyā pataṃtīha na janāḥ kāśyadarśanāḥ
||26||वरं तृणानि धान्यानि तानि वात्याहतान्यपि ॥
काश्यां यान्या पतंतीह न जनाः काश्यदर्शनाः
adya me saphalaṃ cāyuḥ parārdhadvaya saṃmitam ||
yasminsati mayā prāpi duṣprāpā kāśikā purī
||27||अद्य मे सफलं चायुः परार्धद्वय संमितम् ॥
यस्मिन्सति मया प्रापि दुष्प्रापा काशिका पुरी
aho me dharmasaṃpattirahome bhāgyagauravam ||
yadadrākṣiṣamadyāhaṃ kāśīṃ sucira ciṃtitām
||28||अहो मे धर्मसंपत्तिरहोमे भाग्यगौरवम् ॥
यदद्राक्षिषमद्याहं काशीं सुचिर चिंतिताम्
adya me svatapo vṛkṣo manorathaphalairalam ||
śivabhaktyaṃbunā siktaḥ phalitoti bṛhattaraiḥ
||29||अद्य मे स्वतपो वृक्षो मनोरथफलैरलम् ॥
शिवभक्त्यंबुना सिक्तः फलितोति बृहत्तरैः
mayā vyadhāyi bahudhā sṛṣṭiḥ sṛṣṭiṃ vitanvatā ||
paramanyādṛśī kāśī svayaṃ viśveśa nirmitiḥ
||30||मया व्यधायि बहुधा सृष्टिः सृष्टिं वितन्वता ॥
परमन्यादृशी काशी स्वयं विश्वेश निर्मितिः
iti hṛṣṭamanā vedhā dṛṣṭvā vārāṇasīṃ purīm ||
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa rājānaṃ ca dadarśa ha
||31||इति हृष्टमना वेधा दृष्ट्वा वाराणसीं पुरीम् ॥
वृद्धब्राह्मणरूपेण राजानं च ददर्श ह
jalārdrākṣatapāṇiśca svastyuktvā pṛthivībhuje ||
kṛtapraṇāmo rājñātha bheje taddattamāsanam
||32||जलार्द्राक्षतपाणिश्च स्वस्त्युक्त्वा पृथिवीभुजे ॥
कृतप्रणामो राज्ञाथ भेजे तद्दत्तमासनम्
kṛtamāno nṛpatinā sobhyutthānāsanādibhiḥ ||
vipro vyajijñapadbhūpaṃ pṛṣṭāgamanakāraṇam
||33||कृतमानो नृपतिना सोभ्युत्थानासनादिभिः ॥
विप्रो व्यजिज्ञपद्भूपं पृष्टागमनकारणम्
brāhmaṇa uvāca
bhūpāla bahukālīnosmyahamatra ciraṃtanaḥ ||
tvaṃ tu māṃ naiva jānāsi jāne tvāṃ hi ripuṃjayam
||34||भूपाल बहुकालीनोस्म्यहमत्र चिरंतनः ॥
त्वं तु मां नैव जानासि जाने त्वां हि रिपुंजयम्
paraḥśatā mayā dṛṣṭā rājāno bhūridakṣiṇāḥ ||
vijitānekasaṃgrāmā yāyajūkā jiteṃdriyāḥ
||35||परःशता मया दृष्टा राजानो भूरिदक्षिणाः ॥
विजितानेकसंग्रामा यायजूका जितेंद्रियाः
viniṣkṛtāriṣaḍvargāḥ suśīlāḥ sattvaśālinaḥ ||
śrutasyapāradṛśvāno rājanītivicakṣaṇāḥ
||36||विनिष्कृतारिषड्वर्गाः सुशीलाः सत्त्वशालिनः ॥
श्रुतस्यपारदृश्वानो राजनीतिविचक्षणाः
dayādākṣiṇyanipuṇāḥ satyavrataparāyaṇāḥ ||
kṣamayā kṣamayātulyā gāṃbhīryajitasāgarāḥ
||37||दयादाक्षिण्यनिपुणाः सत्यव्रतपरायणाः ॥
क्षमया क्षमयातुल्या गांभीर्यजितसागराः
jitaroṣarayāḥ śūrāḥ saumyasauṃdaryabhūmayaḥ ||
ityādi guṇasaṃpannāḥ susaṃcitayaśodhanāḥ
||38||जितरोषरयाः शूराः सौम्यसौंदर्यभूमयः ॥
इत्यादि गुणसंपन्नाः सुसंचितयशोधनाः
paraṃ dvitrāḥ pavitrā ye rājarṣe tava sadguṇāḥ ||
teṣveṣu rājasu mama prāyaśo na dṛśaṃ gatāḥ
||39||परं द्वित्राः पवित्रा ये राजर्षे तव सद्गुणाः ॥
तेष्वेषु राजसु मम प्रायशो न दृशं गताः
prajānijakuṭuṃbastvaṃ tvaṃ tu bhūdevadaivataḥ ||
mahātapaḥ sahāyastvaṃ pathānānye tathā nṛpāḥ
||40||प्रजानिजकुटुंबस्त्वं त्वं तु भूदेवदैवतः ॥
महातपः सहायस्त्वं पथानान्ये तथा नृपाः
dhanyo mānyosi ca satāṃ pūjanīyosi sadguṇaiḥ ||
devā api divodāsa tvattrāsānna vimārgagāḥ
||41||धन्यो मान्योसि च सतां पूजनीयोसि सद्गुणैः ॥
देवा अपि दिवोदास त्वत्त्रासान्न विमार्गगाः
kiṃ naḥ stutyā tava nṛpa dvijānāmaspṛhāvatām ||
kiṃ kurmastvadguṇagrāmāḥ stāvakānnaḥ prakurvate
||42||किं नः स्तुत्या तव नृप द्विजानामस्पृहावताम् ॥
किं कुर्मस्त्वद्गुणग्रामाः स्तावकान्नः प्रकुर्वते
goṣṭhī tiṣṭhatviyaṃ tāvatprastutaṃ staumi sāṃpratam ||
yaṣṭukāmosmyahaṃ rājaṃstvāṃ sahāyamato vṛṇe
||43||गोष्ठी तिष्ठत्वियं तावत्प्रस्तुतं स्तौमि सांप्रतम् ॥
यष्टुकामोस्म्यहं राजंस्त्वां सहायमतो वृणे
tvayā rājanvatī caiṣā'vaniḥ sarvardhibhājanam ||
ahaṃ cāstidhano rājannyāyopāttamahādhanaḥ
||44||त्वया राजन्वती चैषाऽवनिः सर्वर्धिभाजनम् ॥
अहं चास्तिधनो राजन्न्यायोपात्तमहाधनः
iyaṃ ca rājadhānī te karmabhūmāvanuttamā ||
yasyāṃ kṛtānāṃ kāryāṇāṃ saṃvartepi na saṃkṣayaḥ
||49||इयं च राजधानी ते कर्मभूमावनुत्तमा ॥
यस्यां कृतानां कार्याणां संवर्तेपि न संक्षयः
saṃcitaṃ yaddhanaṃ puṃbhirnayasanmārgagāmibhiḥ ||
tatkāśyāṃ viniyujyeta kleśāyetarathā bhavet
||46||संचितं यद्धनं पुंभिर्नयसन्मार्गगामिभिः ॥
तत्काश्यां विनियुज्येत क्लेशायेतरथा भवेत्
mahimānaṃ paraṃ kāśyāḥ kopi veda na bhūpate ||
ṛte trinayanācchaṃbhoḥ sarvajñānapradāyinaḥ
||47||महिमानं परं काश्याः कोपि वेद न भूपते ॥
ऋते त्रिनयनाच्छंभोः सर्वज्ञानप्रदायिनः
manye dhanyatarosi tvaṃ bahujanmaśatārjitaiḥ ||
sukṛtaiḥ pāsi yatkāśīṃ viśvabhartuḥ parāṃ tanum
||48||मन्ये धन्यतरोसि त्वं बहुजन्मशतार्जितैः ॥
सुकृतैः पासि यत्काशीं विश्वभर्तुः परां तनुम्
kāśī trijagatīsārastrivedī sāra eva vai ||
trivargottarasāraśca nirṇīteti maharṣibhiḥ
||49||काशी त्रिजगतीसारस्त्रिवेदी सार एव वै ॥
त्रिवर्गोत्तरसारश्च निर्णीतेति महर्षिभिः
viśveśānugraheṇaiva tvayaiṣā pālyate purī ||
ekasyāpyavanātkāśyāṃ trailokyamavitaṃ bhavet
||50||विश्वेशानुग्रहेणैव त्वयैषा पाल्यते पुरी ॥
एकस्याप्यवनात्काश्यां त्रैलोक्यमवितं भवेत्
anyacca te hitaṃ vacmi yadi te rocate'nagha ||
prīṇanīyaḥ sadaivaiko viśveśaḥ sarvakarmabhiḥ
||51||अन्यच्च ते हितं वच्मि यदि ते रोचतेऽनघ ॥
प्रीणनीयः सदैवैको विश्वेशः सर्वकर्मभिः
anyadevadhiyā rājanviśveśaṃ paśya mā kvacit ||
brahmaviṣṇviṃdra caṃdrārkā krīḍeyaṃ tasya dhūrjaṭeḥ
||52||अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित् ॥
ब्रह्मविष्ण्विंद्र चंद्रार्का क्रीडेयं तस्य धूर्जटेः
viprairudarkamicchadbhiḥ śikṣaṇīyā yato nṛpāḥ ||
atastava hitaṃ khyātaṃ kiṃ vā me ciṃtayānayā
||53||विप्रैरुदर्कमिच्छद्भिः शिक्षणीया यतो नृपाः ॥
अतस्तव हितं ख्यातं किं वा मे चिंतयानया
iti joṣaṃ sthitaṃ vipraṃ pratyuvāca nṛpottamaḥ ||
sarvaṃ mayā hṛdi dhṛtaṃ yattvayoktaṃ dvijottama
||54||इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः ॥
सर्वं मया हृदि धृतं यत्त्वयोक्तं द्विजोत्तम
rājovāca
ahaṃ yiyakṣamāṇasya tava sāhāyyakarmaṇi ||
dāsosmi yajñasaṃbhārānnayameko śato'khilān
||55||अहं यियक्षमाणस्य तव साहाय्यकर्मणि ॥
दासोस्मि यज्ञसंभारान्नयमेको शतोऽखिलान्
yadasti mekhilaṃ tatra saptāṃgepi bhavānprabhuḥ ||
yajasvaikamanābrahmansiddhaṃ manyasva vāṃchitam
||56||यदस्ति मेखिलं तत्र सप्तांगेपि भवान्प्रभुः ॥
यजस्वैकमनाब्रह्मन्सिद्धं मन्यस्व वांछितम्
rājyaṃ karomi yadbrahmansvārthaṃ tanna manāgapi ||
putraiḥ kalatrairdehenaparopakṛtaye yate
||57||राज्यं करोमि यद्ब्रह्मन्स्वार्थं तन्न मनागपि ॥
पुत्रैः कलत्रैर्देहेनपरोपकृतये यते
rājñāṃ kratukriyābhyopi tīrthebhyopi samaṃtataḥ ||
prajāpālanamevaiko dharmaḥ prokto manīṣibhiḥ
||58||राज्ञां क्रतुक्रियाभ्योपि तीर्थेभ्योपि समंततः ॥
प्रजापालनमेवैको धर्मः प्रोक्तो मनीषिभिः
prajāsaṃtāpajovahnirvajrāgnerapi dāruṇaḥ ||
dvitrāndahati vajrāgniḥ pūrvo rājyaṃ kulaṃ tanum
||59||प्रजासंतापजोवह्निर्वज्राग्नेरपि दारुणः ॥
द्वित्रान्दहति वज्राग्निः पूर्वो राज्यं कुलं तनुम्
yadāvabhṛthasisrāsurbhaveyaṃ dvijasattama ||
tadā viprapadāṃbhobhirabhiṣekaṃ karomyaham
||60||यदावभृथसिस्रासुर्भवेयं द्विजसत्तम ॥
तदा विप्रपदांभोभिरभिषेकं करोम्यहम्
havanaṃ brāhmaṇamukhe yatkaromi dvijottama ||
manye kratukriyābhyopi tadviśiṣṭaṃ mahāmate
||61||हवनं ब्राह्मणमुखे यत्करोमि द्विजोत्तम ॥
मन्ये क्रतुक्रियाभ्योपि तद्विशिष्टं महामते
abhilāṣeṣu sarveṣu jāgartyeko hṛdīha me ||
adyāpi mārgaṇaḥ kopi draṣṭavyaḥ svatanorapi
||62||अभिलाषेषु सर्वेषु जागर्त्येको हृदीह मे ॥
अद्यापि मार्गणः कोपि द्रष्टव्यः स्वतनोरपि
aho ahobhirbahubhiḥ phalito me manorathaḥ ||
yattvaṃ medya gṛhe prāptaḥ kiṃcitprārthayituṃ dvija
||63||अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो मे मनोरथः ॥
यत्त्वं मेद्य गृहे प्राप्तः किंचित्प्रार्थयितुं द्विज
ekāgramānaso vipra yajñānvipuladakṣiṇān ||
bahūnyajakṛtaṃ viddhi sāhāyyaṃ sarvavastuṣu
||64||एकाग्रमानसो विप्र यज्ञान्विपुलदक्षिणान् ॥
बहून्यजकृतं विद्धि साहाय्यं सर्ववस्तुषु
iti rājño mahābuddherdharmaśīlasya bhāṣitam ||
śrutvā tuṣṭamanāḥ sraṣṭā kratusaṃbhāramāharat
||65||इति राज्ञो महाबुद्धेर्धर्मशीलस्य भाषितम् ॥
श्रुत्वा तुष्टमनाः स्रष्टा क्रतुसंभारमाहरत्
sāhāyyaṃ prāpya rājarṣerdivodāsasya padmabhūḥ ||
iyāja daśabhiḥ kāśyāmaśvamedhairmahāmakhaiḥ
||66||साहाय्यं प्राप्य राजर्षेर्दिवोदासस्य पद्मभूः ॥
इयाज दशभिः काश्यामश्वमेधैर्महामखैः
adyāpi homadhūmoghairyadvyāptaṃ gaganāṃtaram ||
tadā prabhṛti na vyoma nīlimānaṃ jahātyadaḥ
||67||अद्यापि होमधूमोघैर्यद्व्याप्तं गगनांतरम् ॥
तदा प्रभृति न व्योम नीलिमानं जहात्यदः
tīrthaṃ daśāśvamedhākhyaṃ prathitaṃ jagatītale ||
tadā prabhṛti tatrāsīdvārāṇasyāṃ śubhapradam
||68||तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रथितं जगतीतले ॥
तदा प्रभृति तत्रासीद्वाराणस्यां शुभप्रदम्
purā rudrasaro nāma tattīrthaṃ kalaśodbhava ||
daśāśvamedhikaṃ paścājjātaṃ vidhiparigrahāt
||69||पुरा रुद्रसरो नाम तत्तीर्थं कलशोद्भव ॥
दशाश्वमेधिकं पश्चाज्जातं विधिपरिग्रहात्
svardhunyatha tataḥ prāptā bhagīrathasamāgamāt ||
atīva puṇyavajjātamatastattīrthamuttamam
||70||स्वर्धुन्यथ ततः प्राप्ता भगीरथसमागमात् ॥
अतीव पुण्यवज्जातमतस्तत्तीर्थमुत्तमम्
vidhirdaśāśvamedheśaṃ liṃgaṃ saṃsthāpya tatra vai ||
sthitavānna gatodyāpi kvāpi kāśīṃ vihāya tu
||71||विधिर्दशाश्वमेधेशं लिंगं संस्थाप्य तत्र वै ॥
स्थितवान्न गतोद्यापि क्वापि काशीं विहाय तु
rājño dharmaratestasya cchidraṃ nāvāpa kiṃcana ||
ataḥ purāreḥ purato vrajitvā kiṃ vadedvidhiḥ
||72||राज्ञो धर्मरतेस्तस्य च्छिद्रं नावाप किंचन ॥
अतः पुरारेः पुरतो व्रजित्वा किं वदेद्विधिः
kṣetraprabhāvaṃ vijñāya dhyāyanviśveśvaraṃ śivam ||
brahmeśvaraṃ ca saṃsthāpya vidhistatraiva saṃsthitaḥ
||73||क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम् ॥
ब्रह्मेश्वरं च संस्थाप्य विधिस्तत्रैव संस्थितः
parātanuriyaṃ kāśī viśveśasyeti niścitam ||
asyāḥ saṃsevanācchaṃbhurna kupyati puro mayi
||74||परातनुरियं काशी विश्वेशस्येति निश्चितम् ॥
अस्याः संसेवनाच्छंभुर्न कुप्यति पुरो मयि
kaḥ prāpya kāśīṃ durmedhāḥ punastyaktumiheha te ||
anekajanmajanitakarmanirmūlanakṣamām
||75||कः प्राप्य काशीं दुर्मेधाः पुनस्त्यक्तुमिहेह ते ॥
अनेकजन्मजनितकर्मनिर्मूलनक्षमाम्
viśvasaṃtāpasaṃhartuḥ sthāne viśvapatestanuḥ ||
saṃtāpyatetarāṃ kāśyā viśleṣaja mahāgninā
||76||विश्वसंतापसंहर्तुः स्थाने विश्वपतेस्तनुः ॥
संताप्यतेतरां काश्या विश्लेषज महाग्निना
prāpya kāśīṃ tyajedyastu samastāghaughanāśinīm ||
nṛpaśuḥ sa parijñeyo mahāsaukhyaparāṅamukhaḥ
||77||प्राप्य काशीं त्यजेद्यस्तु समस्ताघौघनाशिनीम् ॥
नृपशुः स परिज्ञेयो महासौख्यपराङमुखः
nirvāṇalakṣmīṃ yaḥ kāṃkṣettyaktvā saṃsāradurgatim ||
tena kāśī na saṃtyājyā yadyāptaiśādanugrahāt
||78||निर्वाणलक्ष्मीं यः कांक्षेत्त्यक्त्वा संसारदुर्गतिम् ॥
तेन काशी न संत्याज्या यद्याप्तैशादनुग्रहात्
yaḥ kāśīṃ saṃparityajya gacchedanyatra durmatiḥ ||
tasya hastatalādgaccheccaturvargaphalodayaḥ
||79||यः काशीं संपरित्यज्य गच्छेदन्यत्र दुर्मतिः ॥
तस्य हस्ततलाद्गच्छेच्चतुर्वर्गफलोदयः
nibarhaṇī madhaughasya supuṇya paribṛṃhiṇīm ||
kaḥ prāpya kāśīṃ durmedhāstyajenmokṣasukhapradām
||80||निबर्हणी मधौघस्य सुपुण्य परिबृंहिणीम् ॥
कः प्राप्य काशीं दुर्मेधास्त्यजेन्मोक्षसुखप्रदाम्
satyaloke kva tatsaukhyaṃ kva saukhyaṃ vaiṣṇave pade ||
yatsaukhyaṃ labhyate kāśyāṃ nimeṣārdhaniṣevaṇāt
||81||सत्यलोके क्व तत्सौख्यं क्व सौख्यं वैष्णवे पदे ॥
यत्सौख्यं लभ्यते काश्यां निमेषार्धनिषेवणात्
vārāṇasīguṇagaṇānnirṇīya druhiṇastviti ||
vyāvṛtya maṃdaragiriṃ na punaḥ pratyagānmune
||82||वाराणसीगुणगणान्निर्णीय द्रुहिणस्त्विति ॥
व्यावृत्य मंदरगिरिं न पुनः प्रत्यगान्मुने
skaṃda uvāca
mitrāvaruṇayoḥ putra mahimānaṃ bravīmi te ||
kāśyāṃ daśāśvamedhasya sarvatīrthaśiromaṇeḥ
||83||मित्रावरुणयोः पुत्र महिमानं ब्रवीमि ते ॥
काश्यां दशाश्वमेधस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः
daśāśvamedhikaṃ prāpya sarvatīrthottamottamam ||
yatkiṃcitkriyate karma tadakṣayamiheritam
||84||दशाश्वमेधिकं प्राप्य सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥
यत्किंचित्क्रियते कर्म तदक्षयमिहेरितम्
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo de vatārcanam ||
saṃdhyopāstistarpaṇaṃ ca śrāddhaṃ pitṛsamarcanam
||85||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो दे वतार्चनम् ॥
संध्योपास्तिस्तर्पणं च श्राद्धं पितृसमर्चनम्
daśāśvamedhike tīrthe sakṛtsnātvā narottamaḥ |
dṛṣṭvā daśāśvamedheśaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||86||दशाश्वमेधिके तीर्थे सकृत्स्नात्वा नरोत्तमः ।
दृष्ट्वा दशाश्वमेधेशं सर्वपापैः प्रमुच्यते
jyeṣṭhe māsi site pakṣe prāpya pratipadaṃ tithim ||
daśāśvamedhike snātvā mucyate janmapātakaiḥ
||87||ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् ॥
दशाश्वमेधिके स्नात्वा मुच्यते जन्मपातकैः
jyeṣṭhe śukla dvitīyāyāṃ snātvā rudrasarovare ||
janmadvayakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
||88||ज्येष्ठे शुक्ल द्वितीयायां स्नात्वा रुद्रसरोवरे ॥
जन्मद्वयकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
evaṃ sarvāsu tithiṣu kramasnāyī narottamaḥ ||
āśuklapakṣadaśami pratijanmāghamutsṛjet
||89||एवं सर्वासु तिथिषु क्रमस्नायी नरोत्तमः ॥
आशुक्लपक्षदशमि प्रतिजन्माघमुत्सृजेत्
tithiṃ daśaharāṃ prāpya daśajanmāghahāriṇīm ||
daśāśvamedhike snāto yāmīṃ paśyenna yātanām
||90||तिथिं दशहरां प्राप्य दशजन्माघहारिणीम् ॥
दशाश्वमेधिके स्नातो यामीं पश्येन्न यातनाम्
liṃgaṃ daśāśvamedheśaṃ dṛṣṭvā daśaharā tithau ||
daśajanmārjitaiḥ pāpaistyajyate nātra saṃśayaḥ
||91||लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरा तिथौ ॥
दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः
snāto daśaharāyāṃ yaḥ pūjayelliṃgamuttamam ||
bhaktyā daśāśvamedheśaṃ na taṃ garbhadaśā spṛśet
||92||स्नातो दशहरायां यः पूजयेल्लिंगमुत्तमम् ॥
भक्त्या दशाश्वमेधेशं न तं गर्भदशा स्पृशेत्
jyeṣṭhe māsi site pakṣe pakṣaṃ rudrasare naraḥ ||
kurvanvai vārṣikīṃ yātrāṃ na vighnairabhibhūyate
||93||ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पक्षं रुद्रसरे नरः ॥
कुर्वन्वै वार्षिकीं यात्रां न विघ्नैरभिभूयते
daśāśvamedhāvabhṛthairyatphalaṃ samyagāpyate ||
daśāśvamedhe tannūnaṃ snātvā daśaharā tithau
||94||दशाश्वमेधावभृथैर्यत्फलं सम्यगाप्यते ॥
दशाश्वमेधे तन्नूनं स्नात्वा दशहरा तिथौ
svardhunyāḥ paścime tīre natvā daśahareśvaram ||
na durdaśāmavāpnoti pumānpuṇyatamaḥ kvacit
||95||स्वर्धुन्याः पश्चिमे तीरे नत्वा दशहरेश्वरम् ॥
न दुर्दशामवाप्नोति पुमान्पुण्यतमः क्वचित्
yatkāśyāṃ dakṣiṇadvāramaṃtargehasya kīrtyate ||
tatra brahmeśvaraṃ dṛṣṭvā brahmaloke mahīyate
||96||यत्काश्यां दक्षिणद्वारमंतर्गेहस्य कीर्त्यते ॥
तत्र ब्रह्मेश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मलोके महीयते
iti brāhmaṇaveṣeṇa vārāṇasyāṃ mahādhiyā ||
druhiṇena sthitaṃ tāvadyāvadviśveśvarāgamaḥ
||97||इति ब्राह्मणवेषेण वाराणस्यां महाधिया ॥
द्रुहिणेन स्थितं तावद्यावद्विश्वेश्वरागमः
divodāsopi rājeṃdro vṛddhabrāhmaṇarūpiṇe ||
brahmaṇe kṛtayajñāya brahmaśālāmakalpayat
||98||दिवोदासोपि राजेंद्रो वृद्धब्राह्मणरूपिणे ॥
ब्रह्मणे कृतयज्ञाय ब्रह्मशालामकल्पयत्
brahmeśvarasamīpe tu brahmaśālā manoharā ||
brahmā tatrāvasadvyoma brahmaghoṣairninādayan
||99||ब्रह्मेश्वरसमीपे तु ब्रह्मशाला मनोहरा ॥
ब्रह्मा तत्रावसद्व्योम ब्रह्मघोषैर्निनादयन्
iti te kathito brahmanmahimātimahattaraḥ ||
daśāśvamedhatīrthasya sarvāghaughavināśanaḥ
||100||इति ते कथितो ब्रह्मन्महिमातिमहत्तरः ॥
दशाश्वमेधतीर्थस्य सर्वाघौघविनाशनः
śrutvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ śrāvayitvā tathaiva ca ||
brahmalokamavāpnoti śraddhayā mānavottamaḥ
||101||श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं श्रावयित्वा तथैव च ॥
ब्रह्मलोकमवाप्नोति श्रद्धया मानवोत्तमः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarārddhe caturthe kāśīkhaṃḍe daśāśvamedhavarṇanaṃnāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 52 ||