uttarārdhe'nukramaṇikā
sūta uvāca
idaṃ skāṃdamahaṃ śrutvā kāśīkhaṃḍamanuttamam ||
nitarāṃ paritṛptosmi hṛdi cāpi vidhāritam
||1||इदं स्कांदमहं श्रुत्वा काशीखंडमनुत्तमम् ॥
नितरां परितृप्तोस्मि हृदि चापि विधारितम्
anukramaṇikādhyāyaṃ tathā māhātmyamuttamam ||
pārāśarya samācakṣva yathāpūrvamidaṃ bhavet
||2||अनुक्रमणिकाध्यायं तथा माहात्म्यमुत्तमम् ॥
पाराशर्य समाचक्ष्व यथापूर्वमिदं भवेत्
vyāsa uvāca
sūtāvadhehi dharmātmañjātūkarṇya niśāmaya ||
śukavaiśaṃpāyanādyāḥ śṛṇvaṃtvapi ca bālakāḥ
||3||सूतावधेहि धर्मात्मञ्जातूकर्ण्य निशामय ॥
शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वपि च बालकाः
anukramaṇikādhyāyaṃ māhātmyaṃ cāpi khaṃḍajam ||
pravakṣyāmyaghanāśāya mahāpuṇyapravardhanam
||4||अनुक्रमणिकाध्यायं माहात्म्यं चापि खंडजम् ॥
प्रवक्ष्याम्यघनाशाय महापुण्यप्रवर्धनम्
viṃdhyanāradasaṃvādaḥ prathame parikīrtitaḥ ||
satyalokaprabhāvaśca dvitīyaḥ samudāhṛtaḥ
||5||विंध्यनारदसंवादः प्रथमे परिकीर्तितः ॥
सत्यलोकप्रभावश्च द्वितीयः समुदाहृतः
agasterāśramapade devānāmāgamastataḥ ||
pativratā caritraṃ ca prasthānaṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ
||6||अगस्तेराश्रमपदे देवानामागमस्ततः ॥
पतिव्रता चरित्रं च प्रस्थानं कुंभसंभवः
tīrthapraśaṃsā ca tataḥ saptapuryastataḥ smṛtāḥ ||
saṃyaminyāḥ svarūpaṃ ca bradhnalokastataḥ param
||7||तीर्थप्रशंसा च ततः सप्तपुर्यस्ततः स्मृताः ॥
संयमिन्याः स्वरूपं च ब्रध्नलोकस्ततः परम्
iṃdrāgnyorlokasaṃprāptistataśca śivaśarmaṇaḥ ||
agneḥ samudbhavastasmāt kravyādvaruṇasaṃbhavaḥ
||8||इंद्राग्न्योर्लोकसंप्राप्तिस्ततश्च शिवशर्मणः ॥
अग्नेः समुद्भवस्तस्मात् क्रव्याद्वरुणसंभवः
gaṃdhavatyalakāpuryorīśayostu samudbhavaḥ ||
caṃdralokapariprāptiḥ śivaśarmadvijanmanaḥ
||9||गंधवत्यलकापुर्योरीशयोस्तु समुद्भवः ॥
चंद्रलोकपरिप्राप्तिः शिवशर्मद्विजन्मनः
uḍuloka kathā tasmāttataḥ śukrasamudbhavaḥ ||
māheya gurusaurīṇāṃ lokānāṃ varṇanaṃ tataḥ
||10||उडुलोक कथा तस्मात्ततः शुक्रसमुद्भवः ॥
माहेय गुरुसौरीणां लोकानां वर्णनं ततः
saptarṣīṇāṃ tato lokā dhruvasya ca tapastataḥ ||
tato dhruvapadaprāptirdhruvaloka sthitistataḥ.
||11||सप्तर्षीणां ततो लोका ध्रुवस्य च तपस्ततः ॥
ततो ध्रुवपदप्राप्तिर्ध्रुवलोक स्थितिस्ततः.
darśanaṃ satyalokasya tasya vai śivaśarmaṇaḥ ||
caturbhujābhiṣekaśca nirvāṇaṃ śivaśarmaṇaḥ
||12||दर्शनं सत्यलोकस्य तस्य वै शिवशर्मणः ॥
चतुर्भुजाभिषेकश्च निर्वाणं शिवशर्मणः
skaṃdāgastyośca saṃvādo maṇikarṇyāḥ samudbhavaḥ ||
tatastu gaṃgāmāhātmyaṃ tato daśaharāstavaḥ
||13||स्कंदागस्त्योश्च संवादो मणिकर्ण्याः समुद्भवः ॥
ततस्तु गंगामाहात्म्यं ततो दशहरास्तवः
prabhāvaścāpi gaṃgāyā gaṃgānāmasahasrakam ||
vārāṇasyāḥ praśaṃsātha bhairavāvirbhavastataḥ
||14||प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् ॥
वाराणस्याः प्रशंसाथ भैरवाविर्भवस्ततः
daṃḍapāṇeḥ samudbhūtirjñānavāpyudbhavastataḥ ||
ākhyānaṃ ca kalāvatyāḥ sadācārastataḥ param
||15||दंडपाणेः समुद्भूतिर्ज्ञानवाप्युद्भवस्ततः ॥
आख्यानं च कलावत्याः सदाचारस्ततः परम्
brahmacāri prakaraṇaṃ tataḥ strīlakṣaṇāni ca ||
kṛtyākṛtyaprakaraṇamavimukteśavarṇanam
||16||ब्रह्मचारि प्रकरणं ततः स्त्रीलक्षणानि च ॥
कृत्याकृत्यप्रकरणमविमुक्तेशवर्णनम्
tato gṛhasthadharmāśca tato yoganirūpaṇam ||
kālajñānaṃ tataḥ proktaṃ divodāsasya varṇanam
||17||ततो गृहस्थधर्माश्च ततो योगनिरूपणम् ॥
कालज्ञानं ततः प्रोक्तं दिवोदासस्य वर्णनम्
kāśyāśca varṇanaṃ tasmādyoginīvarṇanaṃ tataḥ ||
lolārkasya samākhyānamuttarārkakathā tataḥ
||18||काश्याश्च वर्णनं तस्माद्योगिनीवर्णनं ततः ॥
लोलार्कस्य समाख्यानमुत्तरार्ककथा ततः
sāṃbādityasya mahimā drupadāditya śaṃsanam ||
tatastu garuḍākhyānamaruṇārkādayastataḥ
||19||सांबादित्यस्य महिमा द्रुपदादित्य शंसनम् ॥
ततस्तु गरुडाख्यानमरुणार्कादयस्ततः
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ maṃdarācca gaṇāgamaḥ ||
piśācamocanākhyānaṃ gaṇeśapreṣaṇaṃ tataḥ
||20||दशाश्वमेधिकं तीर्थं मंदराच्च गणागमः ॥
पिशाचमोचनाख्यानं गणेशप्रेषणं ततः
māyāgaṇapateścātha ḍhuṃḍhiprādurbhavastataḥ ||
viṣṇumāyāprapaṃcotha divodāsavisarjanam
||21||मायागणपतेश्चाथ ढुंढिप्रादुर्भवस्ततः ॥
विष्णुमायाप्रपंचोथ दिवोदासविसर्जनम्
tataḥ paṃcanadotpattirbiṃdumādhavasaṃbhavaḥ ||
tato vaiṣṇavatīrthānāṃ māhātmyaparivarṇanam
||22||ततः पंचनदोत्पत्तिर्बिंदुमाधवसंभवः ॥
ततो वैष्णवतीर्थानां माहात्म्यपरिवर्णनम्
prayāṇaṃ maṃdarātkāśīṃ vṛṣabhadhvajaśūlinaḥ ||
jaigīṣavyena saṃvādo jyeṣṭhasthāne maheśituḥ
||23||प्रयाणं मंदरात्काशीं वृषभध्वजशूलिनः ॥
जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठस्थाने महेशितुः
tataḥ kṣetrarahasyasya kathanaṃ pāpanāśanam ||
athātaḥ kaṃdukeśasya vyāghreśasya samudbhavaḥ
||24||ततः क्षेत्ररहस्यस्य कथनं पापनाशनम् ॥
अथातः कंदुकेशस्य व्याघ्रेशस्य समुद्भवः
tataḥ śaileśvarakathā ratneśasya ca darśanam ||
kṛttivāsaḥ samutpattistataścāyatanāgamaḥ
||25||ततः शैलेश्वरकथा रत्नेशस्य च दर्शनम् ॥
कृत्तिवासः समुत्पत्तिस्ततश्चायतनागमः
devatānāmadhiṣṭhānaṃ durgāsuraparākramaḥ ||
durgāyā vijayaścātha tata oṃkāravarṇanam
||26||देवतानामधिष्ठानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥
दुर्गाया विजयश्चाथ तत ओंकारवर्णनम्
punaroṃkāramāhātmyaṃ trilocanasamudbhavaḥ ||
trilocanaprabhāvotha kedārākhyānameva ca
||27||पुनरोंकारमाहात्म्यं त्रिलोचनसमुद्भवः ॥
त्रिलोचनप्रभावोथ केदाराख्यानमेव च
tato dharmeśamahimā tataḥ pakṣikathā śubhā ||
tato viśvabhujākhyānaṃ durdamasya kathā tataḥ
||28||ततो धर्मेशमहिमा ततः पक्षिकथा शुभा ॥
ततो विश्वभुजाख्यानं दुर्दमस्य कथा ततः
tato vīreśvarākhyānaṃ vīreśa mahimā punaḥ ||
gaṃgātīrthaiśca saṃyuktā kāmeśa mahimā tataḥ
||29||ततो वीरेश्वराख्यानं वीरेश महिमा पुनः ॥
गंगातीर्थैश्च संयुक्ता कामेश महिमा ततः
viśvakarmeśa mahimā dakṣayajñasamudbhavaḥ ||
satyā dehavisargaśca tato dakṣeśvarodbhavaḥ
||30||विश्वकर्मेश महिमा दक्षयज्ञसमुद्भवः ॥
सत्या देहविसर्गश्च ततो दक्षेश्वरोद्भवः
tato vai pārvatīśasya mahimnaḥ parikīrtanam ||
gaṃgeśasyātha mahimā narmadeśasamudbhavaḥ
||31||ततो वै पार्वतीशस्य महिम्नः परिकीर्तनम् ॥
गंगेशस्याथ महिमा नर्मदेशसमुद्भवः
satīśvarasamutpattiramṛteśādi vaṇarnam ||
vyāsasya hi bhujastaṃbho vyāsaśāpavimokṣaṇam
||32||सतीश्वरसमुत्पत्तिरमृतेशादि वणर्नम् ॥
व्यासस्य हि भुजस्तंभो व्यासशापविमोक्षणम्
kṣetratīrthakadaṃbaṃ ca muktimaṃḍapa saṃkathā ||
viśveśāvirbhavaścātha tato yātrāparikramaḥ
||33||क्षेत्रतीर्थकदंबं च मुक्तिमंडप संकथा ॥
विश्वेशाविर्भवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः
etadākhyānaśatakaṃ krameṇa parikīrtitam ||
yasya śravaṇamātreṇa sarvakhaṃḍa śruteḥ phalam ||
anukramaṇikādhyāyepyasti yātrāparikramaḥ
||34||एतदाख्यानशतकं क्रमेण परिकीर्तितम् ॥
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वखंड श्रुतेः फलम् ॥
अनुक्रमणिकाध्यायेप्यस्ति यात्रापरिक्रमः
sūta uvāca
yātrā parikramaṃ brūhi janānāṃ hitakāmyayā ||
yathāvatsiddhikāmānāṃ satyavatyāḥ sutottama
||35||यात्रा परिक्रमं ब्रूहि जनानां हितकाम्यया ॥
यथावत्सिद्धिकामानां सत्यवत्याः सुतोत्तम
vyāsa uvāca
niśāmaya mahāprājña lomaharṣaṇa vacmi te ||
yathā prathamato yātrā kartavyā yātrikairmudā
||36||निशामय महाप्राज्ञ लोमहर्षण वच्मि ते ॥
यथा प्रथमतो यात्रा कर्तव्या यात्रिकैर्मुदा
sacailamādau saṃsnāya cakrapuṣkariṇījale ||
saṃtarpyadevāsapitṝnbrāhmaṇāṃśca tathārthinaḥ
||37||सचैलमादौ संस्नाय चक्रपुष्करिणीजले ॥
संतर्प्यदेवासपितॄन्ब्राह्मणांश्च तथार्थिनः
ādityaṃ draupadīṃ viṣṇuṃ daṃḍapāṇiṃ maheśvaram ||
namaskṛtya tato gaccheddraṣṭuṃ ḍhuṃḍhivināyakam
||38||आदित्यं द्रौपदीं विष्णुं दंडपाणिं महेश्वरम् ॥
नमस्कृत्य ततो गच्छेद्द्रष्टुं ढुंढिविनायकम्
jñānavāpīmupaspṛśya naṃdikeśaṃ tatorcayet ||
tārakeśaṃ tatobhyarcya mahākāleśvaraṃ tataḥ
||39||ज्ञानवापीमुपस्पृश्य नंदिकेशं ततोर्चयेत् ॥
तारकेशं ततोभ्यर्च्य महाकालेश्वरं ततः
tataḥ punardaṃḍapāṇimityeṣā paṃcatīrthikā
||40||ततः पुनर्दंडपाणिमित्येषा पंचतीर्थिका
dainaṃdinī vidhātavyā mahāphalamabhīpsubhiḥ ||
tato vaiśveśvarī yātrā kāryā sarvārtha siddhidā
||41||दैनंदिनी विधातव्या महाफलमभीप्सुभिः ॥
ततो वैश्वेश्वरी यात्रा कार्या सर्वार्थ सिद्धिदा
dvisaptāyatanānāṃ ca kāryā yātrā prayatnataḥ ||
kṛṣṇāṃ pratipadaṃ prāpya bhūtāvadhi yathāvidhi
||42||द्विसप्तायतनानां च कार्या यात्रा प्रयत्नतः ॥
कृष्णां प्रतिपदं प्राप्य भूतावधि यथाविधि
athavā pratibhūtaṃ ca kṣetrasiddhimabhīpsubhiḥ ||
tattattīrthakṛtasnānastattalliṃgakṛtārcanaḥ
||43||अथवा प्रतिभूतं च क्षेत्रसिद्धिमभीप्सुभिः ॥
तत्तत्तीर्थकृतस्नानस्तत्तल्लिंगकृतार्चनः
maunena yātrāṃ kurvāṇaḥ phalaṃ prāpnoti yātrikaḥ ||
oṃkāraṃ prathamaṃ paśyenmatsyodaryāṃ kṛtodakaḥ
||44||मौनेन यात्रां कुर्वाणः फलं प्राप्नोति यात्रिकः ॥
ओंकारं प्रथमं पश्येन्मत्स्योदर्यां कृतोदकः
triviṣṭapaṃ mahādevaṃ tato vai kṛttivāsasam ||
ratneśaṃ cātha caṃdreśaṃ kedāraṃ ca tato vrajet
||45||त्रिविष्टपं महादेवं ततो वै कृत्तिवाससम् ॥
रत्नेशं चाथ चंद्रेशं केदारं च ततो व्रजेत्
dharmeśvaraṃ ca vīreśaṃ gacchetkāmeśvaraṃ tataḥ ||
viśvakarmeśvaraṃ cātha maṇikarṇīśvaraṃ tataḥ
||46||धर्मेश्वरं च वीरेशं गच्छेत्कामेश्वरं ततः ॥
विश्वकर्मेश्वरं चाथ मणिकर्णीश्वरं ततः
avimukteśvaraṃ dṛṣṭvā tato viśveśamarcayet ||
eṣā yātrā prayatnena kartavyā kṣetravāsinā
||47||अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा ततो विश्वेशमर्चयेत् ॥
एषा यात्रा प्रयत्नेन कर्तव्या क्षेत्रवासिना
yastu kṣetramuṣitvā tu naitāṃ yātrāṃ samācaret ||
vighnāstasyopatiṣṭhaṃte kṣetroccāṭanasūcakāḥ
||48||यस्तु क्षेत्रमुषित्वा तु नैतां यात्रां समाचरेत् ॥
विघ्नास्तस्योपतिष्ठंते क्षेत्रोच्चाटनसूचकाः
aṣṭāyatana yātrānyā kartavyā vighraśāṃtaye ||
dakṣeśaḥ pārvatīśaśca tathā paśupatīśvaraḥ
||49||अष्टायतन यात्रान्या कर्तव्या विघ्रशांतये ॥
दक्षेशः पार्वतीशश्च तथा पशुपतीश्वरः
gaṃgeśo narmadeśaśca gabhastīśaḥ satīśvaraḥ ||
aṣṭamastārakeśaśca pratyaṣṭami viśeṣataḥ
||50||गंगेशो नर्मदेशश्च गभस्तीशः सतीश्वरः ॥
अष्टमस्तारकेशश्च प्रत्यष्टमि विशेषतः
dṛśyānyetāni liṃgāni mahāpāpopaśāṃtaye ||
aparāpi śubhā yātrā yogakṣemakarī sadā
||51||दृश्यान्येतानि लिंगानि महापापोपशांतये ॥
अपरापि शुभा यात्रा योगक्षेमकरी सदा
sarvavighropahaṃtrī ca kartavyā kṣetravāsibhiḥ ||
śaileśaṃ prathamaṃ vīkṣya varaṇāsnānapūrvakam
||52||सर्वविघ्रोपहंत्री च कर्तव्या क्षेत्रवासिभिः ॥
शैलेशं प्रथमं वीक्ष्य वरणास्नानपूर्वकम्
snānaṃ tu saṃgame kṛtvā draṣṭavyaḥ saṃgameśvaraḥ ||
svalīna tīrthe susnātaḥ paśyetsvalīnamīśvaram
||53||स्नानं तु संगमे कृत्वा द्रष्टव्यः संगमेश्वरः ॥
स्वलीन तीर्थे सुस्नातः पश्येत्स्वलीनमीश्वरम्
snātvā maṃdākinī tīrthe draṣṭavyo madhyameśvaraḥ ||
paśyeddhiraṇyagarbheśaṃ tatra tīrthe kṛtodakaḥ
||54||स्नात्वा मंदाकिनी तीर्थे द्रष्टव्यो मध्यमेश्वरः ॥
पश्येद्धिरण्यगर्भेशं तत्र तीर्थे कृतोदकः
maṇikarṇyāṃ tataḥ snātvā paśyedīśānamīśvaram ||
tataḥ kūpamupaspṛśya goprekṣamavalokayet
||55||मणिकर्ण्यां ततः स्नात्वा पश्येदीशानमीश्वरम् ॥
ततः कूपमुपस्पृश्य गोप्रेक्षमवलोकयेत्
kāpileya hrade snātvā vīkṣeta vṛṣabhadhvajam ||
upaśāṃtaśivaṃ paśyettatkūpavihitodakaḥ
||56||कापिलेय ह्रदे स्नात्वा वीक्षेत वृषभध्वजम् ॥
उपशांतशिवं पश्येत्तत्कूपविहितोदकः
paṃcacūḍāhrade snātvā jyeṣṭhasthānaṃ tatorcayet ||
catuḥsamudrakūpe tu snātvā devaṃ samarcayet
||57||पंचचूडाह्रदे स्नात्वा ज्येष्ठस्थानं ततोर्चयेत् ॥
चतुःसमुद्रकूपे तु स्नात्वा देवं समर्चयेत्
devasyāgre tu yā vāpī tatropasparśane kṛte ||
śukreśvaraṃ tataḥ paśyettatkūpavihitodakaḥ
||58||देवस्याग्रे तु या वापी तत्रोपस्पर्शने कृते ॥
शुक्रेश्वरं ततः पश्येत्तत्कूपविहितोदकः
daṃḍakhāte tataḥ snātvā vyāghreśaṃ pūjayettataḥ ||
śaunakeśvarakuṃḍe tu snānaṃ kṛtvā tatorcayet
||59||दंडखाते ततः स्नात्वा व्याघ्रेशं पूजयेत्ततः ॥
शौनकेश्वरकुंडे तु स्नानं कृत्वा ततोर्चयेत्
jaṃbukeśaṃ mahāliṃgaṃ kṛtvā yātrāmimāṃ naraḥ ||
kvacinna jāyate bhūyaḥ saṃsāre duḥkhasāgare
||60||जंबुकेशं महालिंगं कृत्वा यात्रामिमां नरः ॥
क्वचिन्न जायते भूयः संसारे दुःखसागरे
samārabhya pratipadaṃ yāvatkṛṣṇā caturdaśī ||
etatkrameṇa kartavyānye tadāyatanāni vai
||61||समारभ्य प्रतिपदं यावत्कृष्णा चतुर्दशी ॥
एतत्क्रमेण कर्तव्यान्ये तदायतनानि वै
imāṃ yātrāṃ naraḥ kṛtvā na bhūyopyabhijāyate ||
anyā yātrā prakartavyaikā daśāyatanodbhavā
||62||इमां यात्रां नरः कृत्वा न भूयोप्यभिजायते ॥
अन्या यात्रा प्रकर्तव्यैका दशायतनोद्भवा
āgnīdhra kuṃḍe susnātaḥ paśyedāgnīdhramīśvaram ||
urvaśīśaṃ tato gacchettatastu nakulīśvaram
||63||आग्नीध्र कुंडे सुस्नातः पश्येदाग्नीध्रमीश्वरम् ॥
उर्वशीशं ततो गच्छेत्ततस्तु नकुलीश्वरम्
āṣāḍhīśaṃ tato dṛṣṭvā bhārabhūteśvaraṃ tataḥ ||
lāṃgalīśamathālokya tatastu tripurāṃtakam
||64||आषाढीशं ततो दृष्ट्वा भारभूतेश्वरं ततः ॥
लांगलीशमथालोक्य ततस्तु त्रिपुरांतकम्
tato manaḥprakāmeśaṃ prītikeśamatho vrajet ||
madālaseśvaraṃ tasmāttilaparṇeśvaraṃ tataḥ
||65||ततो मनःप्रकामेशं प्रीतिकेशमथो व्रजेत् ॥
मदालसेश्वरं तस्मात्तिलपर्णेश्वरं ततः
yātraikādaśaliṃgānāmeṣā kāryā prayatnataḥ ||
imāṃ yātrāṃ prakurvāṇo rudratvaṃ prāpnuyānnaraḥ
||66||यात्रैकादशलिंगानामेषा कार्या प्रयत्नतः ॥
इमां यात्रां प्रकुर्वाणो रुद्रत्वं प्राप्नुयान्नरः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gārī yātrāmanuttamām ||
śuklapakṣe tṛtīyāyāṃ yā yātrā viṣvagṛddhidā
||67||अतः परं प्रवक्ष्यामि गारी यात्रामनुत्तमाम् ॥
शुक्लपक्षे तृतीयायां या यात्रा विष्वगृद्धिदा
goprekṣatīrthe susnāya mukhanirmālikāṃ vrajet ||
jyeṣṭhāvāpyāṃ naraḥ snātvā jyeṣṭhāgaurīṃ samarcayet
||68||गोप्रेक्षतीर्थे सुस्नाय मुखनिर्मालिकां व्रजेत् ॥
ज्येष्ठावाप्यां नरः स्नात्वा ज्येष्ठागौरीं समर्चयेत्
saubhāgyagaurī saṃpūjyā jñānavāpyāṃ kṛtodakaiḥ ||
tataḥ śṛṃgāragaurīṃ ca tatraiva ca kṛtodakaḥ
||69||सौभाग्यगौरी संपूज्या ज्ञानवाप्यां कृतोदकैः ॥
ततः शृंगारगौरीं च तत्रैव च कृतोदकः
snātvā viśālagaṃgāyāṃ viśālākṣīṃ tato vrajet ||
susnāto lalitātīrthe lalitāmarcayettataḥ
||70||स्नात्वा विशालगंगायां विशालाक्षीं ततो व्रजेत् ॥
सुस्नातो ललितातीर्थे ललितामर्चयेत्ततः
snātvā bhavānītīrthetha bhavānīṃ paripūjayet ||
maṃgalā ca tatobhyarcyā biṃdutīrthakṛtodakaiḥ
||71||स्नात्वा भवानीतीर्थेथ भवानीं परिपूजयेत् ॥
मंगला च ततोभ्यर्च्या बिंदुतीर्थकृतोदकैः
tato gacchenmahālakṣmīṃ sthiralakṣmīsamṛddhaye ||
imāṃ yātrāṃ naraḥ kṛtvā kṣetresminmuktijanmani
||72||ततो गच्छेन्महालक्ष्मीं स्थिरलक्ष्मीसमृद्धये ॥
इमां यात्रां नरः कृत्वा क्षेत्रेस्मिन्मुक्तिजन्मनि
na duḥkhairabhibhūyeta ihāmutrāpi kutracit ||
kuryātpraticaturthīha yātrāṃ vighneśituḥ sadā
||73||न दुःखैरभिभूयेत इहामुत्रापि कुत्रचित् ॥
कुर्यात्प्रतिचतुर्थीह यात्रां विघ्नेशितुः सदा
brāhmaṇebhyastaduddeśāddeyā vai modakā mude ||
bhaume bhairavayātrā ca kāryā pātakahāriṇī
||74||ब्राह्मणेभ्यस्तदुद्देशाद्देया वै मोदका मुदे ॥
भौमे भैरवयात्रा च कार्या पातकहारिणी
ravivāre raveryātrā ṣaṣṭhyāṃ vāravisaṃyuji ||
tathaiva ravisaptamyāṃ sarvavighnopaśāṃtaye
||75||रविवारे रवेर्यात्रा षष्ठ्यां वारविसंयुजि ॥
तथैव रविसप्तम्यां सर्वविघ्नोपशांतये
navamyāmathavāṣṭamyāṃ caṃḍīyātrā śubhā matā ||
aṃtargṛhasya vai yātrā kartavyā prativāsaram
||76||नवम्यामथवाष्टम्यां चंडीयात्रा शुभा मता ॥
अंतर्गृहस्य वै यात्रा कर्तव्या प्रतिवासरम्
prātaḥsnānaṃ vidhāyādau natvā paṃcavināyakān ||
namaskṛtvātha viśveśaṃ sthitvā nirvāṇamaṃḍape
||77||प्रातःस्नानं विधायादौ नत्वा पंचविनायकान् ॥
नमस्कृत्वाथ विश्वेशं स्थित्वा निर्वाणमंडपे
aṃtargṛhasya yātrā vai kariṣye ghaughaśāṃtaye ||
gṛhītvā niyamaṃ ceti gatvātha maṇikarṇikām
||78||अंतर्गृहस्य यात्रा वै करिष्ये घौघशांतये ॥
गृहीत्वा नियमं चेति गत्वाथ मणिकर्णिकाम्
snātvā maunena cāgatya maṇikarṇīśamarcayet ||
kaṃbalāśvatarau natvā vāsukīśaṃ praṇamya ca
||79||स्नात्वा मौनेन चागत्य मणिकर्णीशमर्चयेत् ॥
कंबलाश्वतरौ नत्वा वासुकीशं प्रणम्य च
parvateśaṃ tato dṛṣṭvā gaṃgākeśavamapyatha ||
tatastu lalitāṃ dṛṣṭvā jarāsaṃdheśvaraṃ tataḥ
||80||पर्वतेशं ततो दृष्ट्वा गंगाकेशवमप्यथ ॥
ततस्तु ललितां दृष्ट्वा जरासंधेश्वरं ततः
tato vai somanāthaṃ ca vārāhaṃ ca tato vrajet ||
brahmeśvaraṃ tato natvā natvāgastīśvaraṃ tataḥ
||81||ततो वै सोमनाथं च वाराहं च ततो व्रजेत् ॥
ब्रह्मेश्वरं ततो नत्वा नत्वागस्तीश्वरं ततः
kaśyapeśaṃ namaskṛtya harikeśavanaṃ tataḥ ||
vaidyanāthaṃ tato dṛṣṭvā dhruveśamatha vīkṣya ca
||82||कश्यपेशं नमस्कृत्य हरिकेशवनं ततः ॥
वैद्यनाथं ततो दृष्ट्वा ध्रुवेशमथ वीक्ष्य च
gokarṇeśvaramabhyarcya hāṭakeśamatho vrajet ||
asthikṣepa taḍāge ca dṛṣṭvā vai kīkaseśvaram
||83||गोकर्णेश्वरमभ्यर्च्य हाटकेशमथो व्रजेत् ॥
अस्थिक्षेप तडागे च दृष्ट्वा वै कीकसेश्वरम्
bhārabhūtaṃ tato natvā citregupteśvaraṃ tataḥ ||
citraghaṃṭāṃ praṇamyātha tataḥ paśupatīśvaram
||84||भारभूतं ततो नत्वा चित्रेगुप्तेश्वरं ततः ॥
चित्रघंटां प्रणम्याथ ततः पशुपतीश्वरम्
pitāmaheśvaraṃ gatvā tatastu kalaśeśvaram ||
caṃdreśastvatha vīreśo vidyeśognīśa eva ca
||85||पितामहेश्वरं गत्वा ततस्तु कलशेश्वरम् ॥
चंद्रेशस्त्वथ वीरेशो विद्येशोग्नीश एव च
nāgeśvaro hariścaṃdraściṃtāmaṇivināyakaḥ ||
senāvināyakaścātha draṣṭavyaḥ sarvavighnahṛt
||86||नागेश्वरो हरिश्चंद्रश्चिंतामणिविनायकः ॥
सेनाविनायकश्चाथ द्रष्टव्यः सर्वविघ्नहृत्
vasiṣṭhavāmadevau ca mūrtirūpadharāvubhau ||
draṣṭavyau yatnataḥ kāśyāṃ mahāvighnavināśinau
||87||वसिष्ठवामदेवौ च मूर्तिरूपधरावुभौ ॥
द्रष्टव्यौ यत्नतः काश्यां महाविघ्नविनाशिनौ
sīmāvināyakaṃ cātha karuṇeśaṃ tato vrajet ||
trisaṃdhyeśo viśālākṣī dharmeśo viśvabāhukā ||
āśāvināyakaścātha vṛddhādityastataḥ punaḥ
||88||सीमाविनायकं चाथ करुणेशं ततो व्रजेत् ॥
त्रिसंध्येशो विशालाक्षी धर्मेशो विश्वबाहुका ॥
आशाविनायकश्चाथ वृद्धादित्यस्ततः पुनः
caturvaktreśvaraṃ liṃgaṃ brāhmīśastu tataḥ paraḥ ||
tato manaḥprakāmeśa īśāneśastataḥ param
||89||चतुर्वक्त्रेश्वरं लिंगं ब्राह्मीशस्तु ततः परः ॥
ततो मनःप्रकामेश ईशानेशस्ततः परम्
caṃḍīcaṃḍīśvarau dṛśyau bhavānīśaṃkarau tataḥ ||
ḍhuṃḍhiṃ praṇamya ca tato rājarājeśamarcayet
||90||चंडीचंडीश्वरौ दृश्यौ भवानीशंकरौ ततः ॥
ढुंढिं प्रणम्य च ततो राजराजेशमर्चयेत्
lāṃgalīśastatobhyarcyastatastu nakulīśvaraḥ ||
parānneśamatho natvā paradravyeśvaraṃ tataḥ
||91||लांगलीशस्ततोभ्यर्च्यस्ततस्तु नकुलीश्वरः ॥
परान्नेशमथो नत्वा परद्रव्येश्वरं ततः
pratigraheśvaraṃ vāpi niṣkalaṃkeśameva ca ||
mārkaṃḍeyeśamabhyarcya tataścāpsaraseśvaram
||92||प्रतिग्रहेश्वरं वापि निष्कलंकेशमेव च ॥
मार्कंडेयेशमभ्यर्च्य ततश्चाप्सरसेश्वरम्
gaṃgeśorcyastato jñānavāpyāṃ snānaṃ samācaret ||
naṃdikeśaṃ tārakeśaṃ mahākāleśvaraṃ tataḥ
||93||गंगेशोर्च्यस्ततो ज्ञानवाप्यां स्नानं समाचरेत् ॥
नंदिकेशं तारकेशं महाकालेश्वरं ततः
daṃḍapāṇiṃ maheśaṃ ca mokṣeśaṃ praṇamettataḥ ||
vīrabhadreśvaraṃ natvā avimukteśvaraṃ tataḥ
||94||दंडपाणिं महेशं च मोक्षेशं प्रणमेत्ततः ॥
वीरभद्रेश्वरं नत्वा अविमुक्तेश्वरं ततः
vināyakāṃstataḥ paṃca viśvanāthaṃ tato vrajet ||
. tato maunaṃ visṛjyātha maṃtrametamudīrayet
||95||विनायकांस्ततः पंच विश्वनाथं ततो व्रजेत् ॥
. ततो मौनं विसृज्याथ मंत्रमेतमुदीरयेत्
aṃtargṛhasya yātreyaṃ yathāvadyā mayā kṛtā ||
nyūnātiriktayā śaṃbhuḥ prīyatāmanayā vibhuḥ
||96||अंतर्गृहस्य यात्रेयं यथावद्या मया कृता ॥
न्यूनातिरिक्तया शंभुः प्रीयतामनया विभुः
iti maṃtraṃ samuccārya kṣaṇaṃ vai muktimaṃḍape ||
viśramya yāyādbhavanaṃ niṣpāpaḥ puṇyavānnaraḥ
||97||इति मंत्रं समुच्चार्य क्षणं वै मुक्तिमंडपे ॥
विश्रम्य यायाद्भवनं निष्पापः पुण्यवान्नरः
saṃprāpya vāsaraṃ viṣṇorviṣṇutīrtheṣu sarvataḥ ||
kāryā yātrā prayatnena mahāpuṇya samṛddhaye
||98||संप्राप्य वासरं विष्णोर्विष्णुतीर्थेषु सर्वतः ॥
कार्या यात्रा प्रयत्नेन महापुण्य समृद्धये
nabhasya paṃcadaśyāṃ ca kulastaṃbhaṃ samarcayet ||
duḥkhaṃ rudrapiśācatvaṃ na bhavedyasya pūjanāt
||99||नभस्य पंचदश्यां च कुलस्तंभं समर्चयेत् ॥
दुःखं रुद्रपिशाचत्वं न भवेद्यस्य पूजनात्
śraddhāpūrvamimā yātrā kartavyāḥ kṣetravāsibhiḥ ||
parvasvapi viśeṣeṇa kāryā yātrāśca sarvataḥ
||100||श्रद्धापूर्वमिमा यात्रा कर्तव्याः क्षेत्रवासिभिः ॥
पर्वस्वपि विशेषेण कार्या यात्राश्च सर्वतः
na vaṃdhyaṃ divasaṃ kuryādvināyātrāṃ kvacitkṛtī ||
yātrādvayaṃ prayatnena kartavyaṃ prativāsaram
||1||न वंध्यं दिवसं कुर्याद्विनायात्रां क्वचित्कृती ॥
यात्राद्वयं प्रयत्नेन कर्तव्यं प्रतिवासरम्
ādau svargataraṃgiṇyāstato viśveśiturdhruvam ||
yasya vaṃdhyaṃ dinaṃ yātaṃ kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ
||2||आदौ स्वर्गतरंगिण्यास्ततो विश्वेशितुर्ध्रुवम् ॥
यस्य वंध्यं दिनं यातं काश्यां निवसतः सतः
nirāśāḥ pitarastasya tasminneva dine'bhavan ||
sa daṣṭaḥ kālasarpeṇa sa dṛṣṭo mṛtyunā sphuṭam
||3||निराशाः पितरस्तस्य तस्मिन्नेव दिनेऽभवन् ॥
स दष्टः कालसर्पेण स दृष्टो मृत्युना स्फुटम्
sa muṣṭastatra divase viśveśo yatra nekṣitaḥ ||
sarvatīrtheṣu sasnau sa sarvayātrāṃ vyadhātsa ca ||
maṇikarṇyāṃ tu yaḥ snāto yo viśveśaṃ niraikṣata
||4||स मुष्टस्तत्र दिवसे विश्वेशो यत्र नेक्षितः ॥
सर्वतीर्थेषु सस्नौ स सर्वयात्रां व्यधात्स च ॥
मणिकर्ण्यां तु यः स्नातो यो विश्वेशं निरैक्षत
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥpunaḥ ||
dṛśyo viśveśvaro nityaṃ snātavyā maṇikarṇikā
||5||सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं पुनःपुनः ॥
दृश्यो विश्वेश्वरो नित्यं स्नातव्या मणिकर्णिका
vyāsa uvāca
sūta skāṃdamidaṃ śrutvā kāśīmāhātmyamuttamam ||
naro na nirayaṃ yāti kṛtvāpyaghasahasrakam
||6||सूत स्कांदमिदं श्रुत्वा काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
नरो न निरयं याति कृत्वाप्यघसहस्रकम्
snātvā sarvāṇi tīrthāni yacchreyaḥ samupārjyate ||
kāśīkhaṃḍasya śravaṇāttatsyātsūta na saṃśayaḥ
||7||स्नात्वा सर्वाणि तीर्थानि यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते ॥
काशीखंडस्य श्रवणात्तत्स्यात्सूत न संशयः
dattvā dānāni sarvāṇi kṛtvā yajñānanekaśaḥ ||
tatpuṇyaṃ labhate martyastadā tacchravaṇāddhruvam
||8||दत्त्वा दानानि सर्वाणि कृत्वा यज्ञाननेकशः ॥
तत्पुण्यं लभते मर्त्यस्तदा तच्छ्रवणाद्ध्रुवम्
taptvā tapāṃsi cogrāṇi prāpyate yanmahatphalam ||
śravaṇādasya khaṃḍasya labhate tanna saṃśayaḥ
||9||तप्त्वा तपांसि चोग्राणि प्राप्यते यन्महत्फलम् ॥
श्रवणादस्य खंडस्य लभते तन्न संशयः
adhītya caturo vedānsāṃgānyatphalamāpyate ||
kāśīkhaṃḍaṃ samākarṇya tatphalaṃ labhyate naraiḥ
||110||अधीत्य चतुरो वेदान्सांगान्यत्फलमाप्यते ॥
काशीखंडं समाकर्ण्य तत्फलं लभ्यते नरैः
gayayāṃ śrāddhadānācca yathā tṛpyaṃti pūrvajāḥ ||
tathaitacchravaṇānnṛṇāṃ tṛpnuvaṃti pitāmahāḥ
||11||गययां श्राद्धदानाच्च यथा तृप्यंति पूर्वजाः ॥
तथैतच्छ्रवणान्नृणां तृप्नुवंति पितामहाः
taiśca sarvapurāṇāni śrutāni sthirabuddhibhiḥ ||
kāśīkhaṃḍaṃ śrutaṃ yaiśca sarveṣāṃ śreyasāṃ padam
||12||तैश्च सर्वपुराणानि श्रुतानि स्थिरबुद्धिभिः ॥
काशीखंडं श्रुतं यैश्च सर्वेषां श्रेयसां पदम्
śrutāśca sarvadharmāstairmahāpuṇyekarāśibhiḥ ||
śrutaṃ yaiḥ sthiracetobhiḥ kāśīmāhātmyamuttamam
||13||श्रुताश्च सर्वधर्मास्तैर्महापुण्येकराशिभिः ॥
श्रुतं यैः स्थिरचेतोभिः काशीमाहात्म्यमुत्तमम्
idameva hi devejyā paramā parikīrtitā ||
japettatkhaṃḍamakhilaṃ śrotavyaṃ śraddhayā dvijāḥ
||14||इदमेव हि देवेज्या परमा परिकीर्तिता ॥
जपेत्तत्खंडमखिलं श्रोतव्यं श्रद्धया द्विजाः
śṛṇuyādekamapi ya ākhyānaṃ kāśikhaṃḍajam ||
śrutāni tena sarvāṇi dharmaśāstrāṇyasaṃśayam
||15||शृणुयादेकमपि य आख्यानं काशिखंडजम् ॥
श्रुतानि तेन सर्वाणि धर्मशास्त्राण्यसंशयम्
mahādharmaikajananaṃ mahārthapratipādakam ||
kāraṇaṃ sarvakāmāpteḥ kāśīkhaṃḍamidaṃ smṛtam
||16||महाधर्मैकजननं महार्थप्रतिपादकम् ॥
कारणं सर्वकामाप्तेः काशीखंडमिदं स्मृतम्
etacchravaṇataḥ puṃsāṃ kaivalyaṃ naiva dūrataḥ ||
tuṣyaṃti sarve pitaraḥ śrutvaitatkhaṃḍamuttamam
||17||एतच्छ्रवणतः पुंसां कैवल्यं नैव दूरतः ॥
तुष्यंति सर्वे पितरः श्रुत्वैतत्खंडमुत्तमम्
prīṇaṃtyamartyāḥ sarvepi brahmaviṣṇuśivādayaḥ ||
munayaḥ parimodaṃte mādyaṃti sanakādayaḥ
||18||प्रीणंत्यमर्त्याः सर्वेपि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥
मुनयः परिमोदंते माद्यंति सनकादयः
hṛṣṭaḥ sarvo bhavedeva bhūtagrāmaścaturvidhaḥ ||
mahimaśravaṇādasmādvārāṇasyā na saṃśayaḥ
||19||हृष्टः सर्वो भवेदेव भूतग्रामश्चतुर्विधः ॥
महिमश्रवणादस्माद्वाराणस्या न संशयः
ya idaṃ śrāvayedvidvānsamastaṃ tvardhameva vā ||
pādamātraṃ tadardhaṃ vā tvekaṃ vyākhyānamuttamam
||120||य इदं श्रावयेद्विद्वान्समस्तं त्वर्धमेव वा ॥
पादमात्रं तदर्धं वा त्वेकं व्याख्यानमुत्तमम्
sa namasyaḥ prayatnena saṃpūjyastviṣṭadevavat ||
tasmai deyaṃ prayatnena viśveśa prītaye sadā
||21||स नमस्यः प्रयत्नेन संपूज्यस्त्विष्टदेववत् ॥
तस्मै देयं प्रयत्नेन विश्वेश प्रीतये सदा
tasmiṃstuṣṭe hi saṃtuṣṭo viśveśo nātra saṃśayaḥ ||
yatraitatpaṭhyate khaṃḍaṃ parānaṃdasamāśrayam
||22||तस्मिंस्तुष्टे हि संतुष्टो विश्वेशो नात्र संशयः ॥
यत्रैतत्पठ्यते खंडं परानंदसमाश्रयम्
na tatra prabhavetkaścidamaṃgalasamudbhavaḥ ||
ya idaṃ śṛṇuyādvidvānyaścedaṃ śrāvayetsudhīḥ
||23||न तत्र प्रभवेत्कश्चिदमंगलसमुद्भवः ॥
य इदं शृणुयाद्विद्वान्यश्चेदं श्रावयेत्सुधीः
yaḥ paṭhedapi puṇyātmā te sarve rudramūrtayaḥ ||
ya etatpustakaṃ ramyaṃ lekhayitvā samarpayet
||24||यः पठेदपि पुण्यात्मा ते सर्वे रुद्रमूर्तयः ॥
य एतत्पुस्तकं रम्यं लेखयित्वा समर्पयेत्
akhilāni purāṇāni tena dattāni nānyathā ||
atrākhyānāni yāvaṃti ślokā yāvaṃta eva hi
||25||अखिलानि पुराणानि तेन दत्तानि नान्यथा ॥
अत्राख्यानानि यावंति श्लोका यावंत एव हि
tathā padāni yāvaṃti varṇā yāvaṃta eva hi ||
yāvaṃtyapi ca mātrāṇi yāvaṃtyaḥ padapaṃktayaḥ
||26||तथा पदानि यावंति वर्णा यावंत एव हि ॥
यावंत्यपि च मात्राणि यावंत्यः पदपंक्तयः
guṇe sūtrāṇi yāvaṃti yāvaṃtaḥ paṭataṃtavaḥ ||
citrarūpāṇi yāvaṃti ramyapustakasaṃcake
||27||गुणे सूत्राणि यावंति यावंतः पटतंतवः ॥
चित्ररूपाणि यावंति रम्यपुस्तकसंचके
tāvadyugasahasrāṇi dātā svarge mahīyate ||
etaddvādaśakṛtvo yaḥ śṛṇuyātkhaṃḍamuttamam
||28||तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते ॥
एतद्द्वादशकृत्वो यः शृणुयात्खंडमुत्तमम्
brahmahatyāpi tasyāśu naśyecchaṃbhoranugrahāt ||
aputraḥ śṛṇuyādyastu susnātaḥ śraddhayānvitaḥ
||29||ब्रह्महत्यापि तस्याशु नश्येच्छंभोरनुग्रहात् ॥
अपुत्रः शृणुयाद्यस्तु सुस्नातः श्रद्धयान्वितः
tasya putro bhavatyeva śaṃbhorājñā prabhāvataḥ ||
kiṃ bahūktena sūteha yasya yasya manorathaḥ
||130||तस्य पुत्रो भवत्येव शंभोराज्ञा प्रभावतः ॥
किं बहूक्तेन सूतेह यस्य यस्य मनोरथः
yo yastaṃ taṃ sa sasadā śrutvaitatprāpnuyātkṛtī ||
śṛṇuyāddūradeśepi yaḥ kāśīkhaṃḍamuttamam
||31||यो यस्तं तं स ससदा श्रुत्वैतत्प्राप्नुयात्कृती ॥
शृणुयाद्दूरदेशेपि यः काशीखंडमुत्तमम्
sa kāśīvāsapuṇyasya bhājanaṃ syācchivājñayā ||
etacchravaṇataḥ puṃsāṃ sarvatra vijayo bhavet ||
saubhāgyaṃ cāpi sarvatra prāpnuyānnirmalāśayaḥ
||32||स काशीवासपुण्यस्य भाजनं स्याच्छिवाज्ञया ॥
एतच्छ्रवणतः पुंसां सर्वत्र विजयो भवेत् ॥
सौभाग्यं चापि सर्वत्र प्राप्नुयान्निर्मलाशयः
yasya viśveśvarastuṣṭastasyaitacchravaṇe matiḥ ||
jāyate puṇyayuktasya mahānirmalacetasaḥ
||33||यस्य विश्वेश्वरस्तुष्टस्तस्यैतच्छ्रवणे मतिः ॥
जायते पुण्ययुक्तस्य महानिर्मलचेतसः
sarveṣāṃ maṃgalānāṃ ca mahāmaṃgalamuttamam ||
gṛhepi likhitaṃ pūjyaṃ sarvamaṃgalasiddhaye
||134||सर्वेषां मंगलानां च महामंगलमुत्तमम् ॥
गृहेपि लिखितं पूज्यं सर्वमंगलसिद्धये
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe'nukramaṇikānāma śatatamo'dhyāyaḥ || 100 ||
śrīkāśīkhaṇḍottarārdhaṃ sampūrṇam ||
samāptaṃ cedaṃ caturthaṃ kāśīkhaṃḍam
||4||श्रीकाशीखण्डोत्तरार्धं सम्पूर्णम् ॥
समाप्तं चेदं चतुर्थं काशीखंडम्
nāga prakāśaka, dillī dvārā ī. san 1987 madhye punarmudritasya skanda purāṇa kāśīkhaṃḍasya ayaṃ yunikoḍa rūpāṃtaraṇaṃ indsenz o.sī.āra. sāṃphṭaveyara dvārā āṣāḍhe adhika māse kṛṣṇa pratipadā tithyāṃ 2072 vikramīya saṃvatsare (3-7-2015ī.) pūrṇīkṛtam