vṛṣabhadhvajaprādurbhāvaḥ
agastya uvāca
śrutvā skaṃda na tṛptosmi tava vaktreritāṃ kathām ||
atyāścaryakaraṃ proktamākhyānaṃ baiṃdumādhavam
||1||श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् ॥
अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्
idānīṃ śrotumicchāmi devadevasamāgamam ||
tārkṣyāttryakṣaḥ samākarṇya divodāsasya ceṣṭitam
||2||इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् ॥
तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्
viṣṇumāyāprapaṃcaṃ ca kimāha garuḍadhvajam ||
ke ke ca śaṃbhunā sārdhaṃ samīyurmaṃdarādgireḥ
||3||विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् ॥
के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः
brahmaṇeśaḥ kathaṃ dṛṣṭastrapākulita cakṣuṣā ||
kimāha deva brahmāṇaṃ kimuktaṃ bhāsvatāpi ca
||4||ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा ॥
किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च
yoginībhiḥ kimākhyāyi gaṇāhrīṇāḥ kimabruvan ||
etadākhyāhi me skaṃda mahatkautūhalaṃ mayi
||5||योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् ॥
एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि
imaṃ praśnaṃ niśamyaiśirmuneḥ kalaśajanmanaḥ ||
pratyuvāca namaskṛtya śivau praṇatasiddhidau
||6||इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः ॥
प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ
skaṃda uvāca
mune śṛṇu kathāmetāṃ sarvapātakanāśinīm ||
aśeṣavighnaśamanīṃ mahāśreyobhivardhinīm
||7||मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् ॥
अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्
atha devo'suraripuḥ śrutvā śaṃbhusamāgamam ||
dvijarājāya sa mudā samadātpāritoṣikam
||8||अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् ॥
द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्
āyānaṃ śaṃsate śaṃbhorupavārāṇasipriyam ||
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā tataścābhyudyayau hariḥ
||9||आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् ॥
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः
vivasvatā sametaśca tairgaṇaiḥ parito vṛtaḥ ||
yoginībhiranūdyāto gaṇeśamupasaṃsthitaḥ
||10||विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः ॥
योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः
athanetrātithīkṛtya devadevaṃ vṛṣadhvajam ||
maṃkṣu tārkṣyādavāruhya praṇanāma śriyaḥ patiḥ
||11||अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् ॥
मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः
pitāmahopi sthaviro bhṛśaṃ namraśirodharaḥ ||
praṇatena mṛḍenaiva praṇamanvinivāritaḥ
||12||पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः ॥
प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः
svastyabhyuditapāṇiśca rudrasūktairamaṃtrayat ||
akṣatānyatha sārdrāṇi darśayansaphalānyajaḥ
||13||स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् ॥
अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः
mauliṃ pādābjayoḥ kṛtvā gaṇeśaḥ satvaro nataḥ ||
mūrdhnyupājighrayāṃcakre haro harṣādgajānanam
||14||मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः ॥
मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्
abhyupāveśayaccāpi pariṣvajya nijāsane ||
somanaṃdi prabhṛtayaḥ praṇemurdaṃḍavadgaṇāḥ
||15||अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने ॥
सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः
yoginyopi praṇamyeśaṃ cakrurmaṃgalagāyanam ||
taraṇiḥ praṇanāmātha pramathādhipatiṃ haram
||16||योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् ॥
तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्
khaṃḍeṃduśekharaścātha upasiṃhāsanaṃ harim ||
samupāveśayadvāmapārśve mānapuraḥsaram
||17||खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् ॥
समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्
brahmāṇaṃ dakṣiṇe bhāge pariviśrāṇitāsanam ||
dṛṣṭvā saṃbhāvitāḥ sarve śarveṇa praṇatā gaṇāḥ
||18||ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् ॥
दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः
maulicālanamātreṇa yoginyopi prasāditāḥ ||
saṃtoṣito raviścāpi viśeti karasaṃjñayā
||19||मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः ॥
संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया
atha śaṃbhuṃ śatadhṛtiḥ prabaddhakarasaṃpuṭaḥ ||
parivijñāpayāṃcakre prasannavadanāṃbujam
||20||अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः ॥
परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्
brahmovāca
bhagavandevadeveśa kṣaṃtavyaṃ girijāpate ||
vārāṇasīṃ samāsādya yadahaṃ nāgataḥ punaḥ
||21||भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते ॥
वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः
prasaṃgatopi kaḥ kāśīṃ prāpya caṃdravibhūṣaṇa ||
kiṃcidvidhātuṃ śaktopi tyajetsthaviratāṃ dadhat
||22||प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण ॥
किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्
svarūpato brāhmaṇatvādapākartuṃ na śakyate ||
atha śakto vyapākartuṃ kaḥ puṇye saṃcikīrṣati
||23||स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते ॥
अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति
vibhorapi samājñeyaṃ dharmavartmānusāriṇi ||
na kiṃcidapakartavyaṃ jānatā kenacitkvacita
||24||विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि ॥
न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित
kastādṛśi mahījānau puṇyavartmanyataṃdrite ||
kāśīpāle divodāse manāgapi viruddhadhīḥ
||25||कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते ॥
काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः
niśamyeti vacastuṣṭaḥ śrīkaṃṭhoti viśuddhadhīḥ ||
hasanprovāca dhātāraṃ brahmansarvamavaimyaham
||26||निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः ॥
हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्
devadeva uvāca
ādau tāvadadoṣaṃ hi brahmatvaṃ brāhmaṇasya te ||
vājimedhādhvarāṇāṃ ca tatopi daśakaṃ kṛtam
||27||आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते ॥
वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्
tatopi vihitaṃ brahmanbhavatā paramaṃ hitam ||
aparādhasahasrāṇi yalliṃgaṃ sthāpitaṃ mama
||28||ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् ॥
अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम
yenaikamapi me liṃgaṃ sthāpitaṃ yatra kutracit ||
tasyāparādhaleśopi nāsti sarvāparādhinaḥ
||29||येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् ॥
तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः
aparādhasahasrepi brāhmaṇaṃ yoparādhnuyāt ||
dinaiḥ katipayaireva tasyaiśvaryaṃ vinaśyati
||30||अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् ॥
दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति
iti bruvati deveśepyaṃtarucchvasitaṃ gaṇaiḥ ||
samātṛbhiḥ samaṃtācca vilokyāsyaṃ parasparam
||31||इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः ॥
समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्
arkopyavasaraṃ jñātvā natvā śaṃbhuṃ vyajijñapat ||
prasannāsyamumākāṃtaṃ dṛṣṭvā dṛṣṭacarācaraḥ
||32||अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् ॥
प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः
arka uvāca
nātha kāśīmito gatvā yathāśakti kṛtopadhiḥ ||
akiṃcitkaratāṃ prāptaḥ sahasrakaravānapi
||33||नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः ॥
अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि
svadharmapālake tasmindivodāse dharāpatau ||
niścitāgamanaṃ jñātvā devasyāhamiha sthitaḥ
||34||स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ ॥
निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः
pratīkṣamāṇo deveśa tvadāmanamuttamam ||
vibhajya bahudhātmānaṃ tvadārādhanatatparaḥ
||35||प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् ॥
विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः
manorathadrumaścādya phalitaḥ śrīmadīkṣaśāt ||
kiṃcidbhaktilavāṃbhobhiḥ sikto dhyānena puṣpitaḥ
||36||मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् ॥
किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः
ityudīritamākarṇya ravervairavilocanaḥ ||
provāca devadeveśo nāparādhyasi bhāskara
||37||इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः ॥
प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर
mamaiva kāryaṃ vihtiṃ tvaṃ yadatra vyavasthitaḥ ||
yasyāṃ surapraveśo na tasminrājani śāsati
||38||ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः ॥
यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति
iti sūraṃ samāśvāsya devadeva kṛpānidhiḥ ||
gaṇānāśvāsayāmāsa vrīḍā namraśirodharān
||39||इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः ॥
गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्
yoginyopi sudṛṣṭvātha śaṃbhunā saṃprasāditāḥ ||
trapābharasamākrāṃta kaṃdharā iva saṃ gatāḥ
||40||योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः ॥
त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः
tato vyāpārayāṃcakre tryakṣo netrāṇi cakriṇi ||
harirna kiṃcidapyūce sarvajñāgre mahāmanāḥ
||41||ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि ॥
हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः
īśopi śrutavṛttāṃtastārkṣyādgaṇapa śārṅgiṇoḥ ||
manasaiva prasannobhūnna kiṃcitparyabhāṣata
||42||ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः ॥
मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत
etasminnaṃtare prāptā golokātpaṃca dhenavaḥ ||
sunaṃdā sumanāścāpi suśīlā surabhistathā
||43||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः ॥
सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा
paṃcamī kapilā cāpi sarvāghaughavighaṭṭinī ||
vātsalyadṛṣṭyā bhargasya tāsāmūdhāṃsi susruvuḥ
||44||पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी ॥
वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः
vavarṣuḥ payasāṃ pūraistadūdhāṃsi payodharāḥ ||
dhārāsārairavicchinnaistāvadyāvaddhrado'bhavat
||45||ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः ॥
धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्
payaḥpayodhiriva sa dvitīyaḥ praikṣi pārṣadaiḥ ||
deveśa samadhiṣṭhānāttattīrthamabhavatparam
||46||पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः ॥
देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्
kapilā hrada ityākhyāṃ cakre tasya maheśvaraḥ ||
tato devājñayā sarve snātāstatra divaukasaḥ
||47||कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः ॥
ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः
āvirāsustatastīrthādatha divyapitāmahāḥ ||
tāndṛṣṭvā te surāḥ sarve tarpayāṃcakrire mudā
||48||आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः ॥
तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा
agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā ||
ityādyā divyapitarastṛptāḥ śaṃbhuṃ vyajijñapan
||49||अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा ॥
इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्
devadeva jagannātha bhaktānāmabhayaprada ||
asmiṃstīrthe tvadabhyāśājjātā nastṛptirakṣayā
||50||देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद ॥
अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया
tasmācchaṃbho varaṃ dehi prasannenāṃtarātmanā ||
iti divyapitṝṇāṃ sa śrutvā vākyaṃ vṛṣadhvajaḥ
||51||तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना ॥
इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः
śṛṇvatāṃ sarvadevānāmidaṃ vacanamabravīt ||
śarvaḥ sarvapitṝṇāṃ vai paratṛptikaraṃ param
||52||शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् ॥
शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्
śrīdevadeva uvāca
śṛṇu viṣṇo mahābāho śṛṇu tvaṃ ca pi tāmaha ||
etasminkāpile tīrthe kāpileya payobhṛte
||53||शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह ॥
एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते
ye piṃḍānnirvapiṣyaṃti śraddhayā śrāddhadānataḥ ||
teṣāṃ pitṝṇāṃ saṃtṛptirbhaviṣyati mamājñayā
||54||ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः ॥
तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया
anyaṃ viśeṣaṃ vakṣyāmi mahātṛptikaraṃ param ||
kuhūsomasamāyoge dattaṃ śrāddhamihākṣayam
||55||अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् ॥
कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्
saṃvartakāle saṃprāpte jalarāśirjalānyapi ||
kṣīyaṃte na kṣayatyatra śrāddhaṃ somakuhū kṛtam
||56||संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि ॥
क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्
amāsomasamāyoge śrāddhaṃ yadyatra labhyate ||
tīrthe kāpiladhāresmingayayā puṣkareṇa kim
||57||अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते ॥
तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्
gadādharabhavānyatra yatra tvaṃ ca pitāmaha ||
vṛṣadhvajosmyahaṃ yatra phalgustatra na saṃśayaḥ
||58||गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह ॥
वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः
divyāṃtarikṣabhaumāni yāni tīrthāni sarvataḥ ||
tānyatra nivasiṣyaṃti darśe somadinānvite
||99||दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः ॥
तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते
kurukṣetre naimiṣe ca gaṃgāsāgarasaṃgame ||
grahaṇe śrāddhato yatsyāttattīrthe vārṣabhadhvaje
||60||कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे ॥
ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे
asya tīrthasya nāmāni yāni divya pitāmahāḥ ||
tānyahaṃ kathayiṣyāmi bhavatāṃ tṛptidānyalam
||61||अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः ॥
तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्
madhusraveti prathamameṣā puṣkariṇī smṛtā ||
kṛtakṛtyā tato jñeyā tato'sau kṣīranīradhiḥ
||62||मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता ॥
कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः
vṛṣabhadhvajatīrthaṃ ca tīrthaṃ paitāmahaṃ tataḥ ||
tato gadādharākhyaṃ ca pitṛtīrthaṃ tataḥ param
||63||वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः ॥
ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्
tataḥ kāpiladhāraṃ vai sudhākhaniriyaṃ punaḥ ||
tataḥ śivagayākhyaṃ ca jñeyaṃ tīrthamidaṃ śubham
||64||ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः ॥
ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्
etāni daśa nāmāni tīrthasyāsya pitāmahāḥ ||
bhavatāṃ tṛptikārīṇi vināpi śrāddhatarpaṇaiḥ
||65||एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः ॥
भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः
sūryeṃdu saṃgame yetra pitṝṇāṃ tṛptikāmukāḥ ||
brāhmaṇānbhojayiṣyaṃti teṣāṃ śrāddhamanaṃtakam
||66||सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः ॥
ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्
śrāddhe pitṝṇāṃ saṃtṛptyai dāsyaṃti kapilāṃ śubhām ||
yetra teṣāṃ pitṛgaṇo vasetkṣīrodarodhasi
||67||श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् ॥
येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि
vṛṣotsargaḥ kṛto yaistu tīrthesminvārṣabhadhvaje ||
aśvamedhapuroḍāśaiḥ pitarastena tarpitāḥ
||68||वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे ॥
अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः
gayātoṣṭaguṇaṃ puṇyamasmiṃstīrthe pitāmahāḥ ||
amāyāṃ somayuktāyāṃ śrāddhaiḥ kāpiladhārike
||69||गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः ॥
अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके
yeṣāṃ garbhe'bhavatsrāvo ye' daṃtajananāmṛtāḥ ||
teṣāṃ tṛptirbhavennūnaṃ tīrthe kāpiladhārike
||70||येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः ॥
तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके
adattamauṃjīdānā ye ye cādāraparigrahāḥ ||
tebhyo nirvāpitaṃ piṃḍamiha hyakṣayatāṃ vrajet
||71||अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः ॥
तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्
agnidāhamṛtā ye vai nāgnidāhaśca yeṣu vai ||
te sarve tṛptimāyāṃti tīrthe kāpiladhārike
||72||अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै ॥
ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके
aurddhvadaihikahīnā ye ṣoḍaśa śrāddhavarjitāḥ ||
te tṛptimadhigacchaṃti ghṛtakulyāṃ nivāpataḥ
||73||और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः ॥
ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः
aputrāśca mṛtā ye vai yeṣāṃ nāstyukapradaḥ ||
tepi tṛptiṃ parāṃ yāṃti madhusravasi tarpitāḥ
||74||अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः ॥
तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः
apamṛtyumṛtā ye vai coravidyujjalādibhiḥ ||
teṣāmiha kṛtaṃ śrāddhaṃ jāyate sugatipradam
||75||अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः ॥
तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्
ātmaghātena nidhanaṃ yaiṣāmihavikamarṇām ||
tepi tṛptiṃ labhaṃtetra piṃḍaiḥ śivagayākṛtaiḥ
||76||आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् ॥
तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः
pitṛgotre mṛtā ye vai mātṛpakṣe ca ye mṛtāḥ ||
teṣāmatra kṛtaḥ piṃḍo bhavedakṣayatṛptidaḥ
||77||पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः ॥
तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः
patnīvarge mṛtā ye vai mitravarge ca ye mṛtāḥ ||
te sarve tṛptimāyāṃti tarpitā vārṣabhadhvaje
||78||पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः ॥
ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे
brahmakṣatraviśāṃ vaṃśe śūdravaṃśeṃ'tyajeṣu ca ||
yeṣāṃ nāmagṛhītvātra dīyate te samuddhṛtāḥ
||9||ब्रह्मक्षत्रविशां वंशे शूद्रवंशेंऽत्यजेषु च ॥
येषां नामगृहीत्वात्र दीयते ते समुद्धृताः
tiryagyoni mṛtā ye vai ye piśācatvamāgatāḥ ||
tepyūrdhvagatimāyāṃti tṛptāḥ kāpiladhārike
||80||तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः ॥
तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके
ye tu mānuṣalokesminpitaro martyayonayaḥ ||
te divyayonayaḥ syurvai madhusravasi tarpitāḥ
||81||ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः ॥
ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः
ye divyaloke pitaraḥ puṇyairdevatvamāgatāḥ ||
te brahmaloke gacchaṃti tṛptāstīrthe vṛṣadhvaje
||82||ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः ॥
ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे
kṛte kṣīramayaṃ tīrthaṃ tretāyāṃ madhumatpunaḥ ||
dvāpare sarpiṣā pūrṇaṃ kalau jalamayaṃ bhavet
||83||कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः ॥
द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्
sīmābahirgatamapi jñeyaṃ tīrthamidaṃ śubham ||
madhye vārāṇasi śreṣṭhaṃ mama sānnidhyato naraiḥ
||84||सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् ॥
मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः
kāśīsthitairyato darśi dhvajo meṣavṛṣalāṃchanaḥ ||
vṛṣadhvajena nāmnātaḥ sthāsyāmyatra pitāmahāḥ
||85||काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः ॥
वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः
pitāmahena sahito gadādharasamanvitaḥ ||
raviṇā pārṣadaiḥ sārdhaṃ tuṣṭaye vaḥ pitāmahāḥ
||86||पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः ॥
रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः
iti yāvadvaraṃ datte pitṛbhyo vṛṣabhadhvajaḥ ||
tāvannadī samāgatya praṇamyeśaṃ vyajijñapat
||87||इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः ॥
तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्
naṃdikeśvara uvāca
vihitaḥ syadanaḥ sajjastatostu vijayodayaḥ ||
aṣṭau kaṃṭhīravā yatra yatrokṣṇāmaṣṭakaṃ śubham
||88||विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः ॥
अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्
yatrebhāḥ paribhāṃtyaṣṭau yatrāṣṭau javino hayāḥ ||
manaḥ saṃyamanaṃ yatra kaśāpāṇi vyavasthitam
||89||यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः ॥
मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्
gaṃgāyamunayorīṣe cakre pavanadevatā ||
sāyaṃprātarmaye cakre chatraṃ dyaurmaṃḍalaṃ śuci
||90||गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता ॥
सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि
tārāvalīmayāḥ kīlā āheyā upanāyakāḥ ||
śrutayo mārgadarśinyaḥ smṛtayo rathaguptayaḥ
||91||तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः ॥
श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः
dakṣiṇādhūrdṛḍhā yatra makhā yatrābhirakṣakāḥ ||
āsanaṃ praṇavo yatra gāyatrīpādapīṭhabhūḥ
||92||दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः ॥
आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः
sāṃgā vyāhṛtayo yatra śubhā sopānavīthikāḥ ||
sūryācaṃdramasau yatra satataṃ dvārarakṣakau
||93||सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः ॥
सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ
agnirmakaratuṃḍaśca rathabhūḥ kaumudīmayī ||
dhvajadaṃḍo mahāmeruḥ patākā haskaraprabhā
||94||अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी ॥
ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा
svayaṃ vāgdevatā yatra caṃcaccāmaradhāriṇī ||
skaṃda uvāca ||
śailādineti vijñapto devadeva umāpatiḥ
||95||स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी ॥
स्कंद उवाच ॥
शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः
kṛtanīrājanavidhiraṣṭabhirdevamātṛbhiḥ ||
pinākapāṇiruttasthau dattahastotha śārṅgiṇā
||96||कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः ॥
पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा
ninādo divyavādyānāṃ rodasī paryapūrayat ||
gītamaṃgalagīrbhiśca cāraṇairanuvardhitaḥ
||97||निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् ॥
गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः
tena divyaninādena badhirīkṛtadiṅmukhāḥ ||
āhūtā iva ājagmurviṣvagbhuvanavāsinaḥ
||98||तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः ॥
आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः
devākoṭyastrayastriṃśadgaṇāḥ koṭyayutadvayam ||
navakoṭyastu cāmuṃḍā bhairavyaḥ koṭisaṃmitāḥ
||99||देवाकोट्यस्त्रयस्त्रिंशद्गणाः कोट्ययुतद्वयम् ॥
नवकोट्यस्तु चामुंडा भैरव्यः कोटिसंमिताः
ṣaḍānanāḥ kumārāśca mayūravaravāhanāḥ ||
mamānugāḥ samāyātāḥ koṭayoṣṭau mahābalāḥ
||100||षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः ॥
ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः
āyayuḥ koṭayaḥ sapta sphuratparaśupāṇayaḥ ||
picaṃḍilā mahāvegā vighnavighnā gajānanāḥ
||1||आययुः कोटयः सप्त स्फुरत्परशुपाणयः ॥
पिचंडिला महावेगा विघ्नविघ्ना गजाननाः
ṣaḍaśītisahasrāṇi munayo brahmavādinaḥ ||
tāvatopi samājagmustatratye gṛhamedhinaḥ
||2||षडशीतिसहस्राणि मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥
तावतोपि समाजग्मुस्तत्रत्ये गृहमेधिनः
nāgānāṃ koṭayastisraḥ pātālatalavāsinām ||
dānavānāṃ ca daityānāṃ dve dve koṭī śivātmanām
||3||नागानां कोटयस्तिस्रः पातालतलवासिनाम् ॥
दानवानां च दैत्यानां द्वे द्वे कोटी शिवात्मनाम्
gaṃdharvā niyutānyaṣṭau koṭyardhaṃ yakṣarakṣasām ||
vidyādharāṇāmayutaṃ niyutadvayasaṃyutam
||4||गंधर्वा नियुतान्यष्टौ कोट्यर्धं यक्षरक्षसाम् ॥
विद्याधराणामयुतं नियुतद्वयसंयुतम्
tathā ṣaṣṭisahasrāṇi divyāścāpsarasaḥ śubhāḥ ||
gomātaro'ṣṭau lakṣāṇi suparṇānyayutāni ṣaṭ
||5||तथा षष्टिसहस्राणि दिव्याश्चाप्सरसः शुभाः ॥
गोमातरोऽष्टौ लक्षाणि सुपर्णान्ययुतानि षट्
sāgarāḥ sapta saṃprāptā nānāratnopadapradāḥ ||
saritāṃ ca sahasrāṇi trīṇi paṃcāyutāni ca
||6||सागराः सप्त संप्राप्ता नानारत्नोपदप्रदाः ॥
सरितां च सहस्राणि त्रीणि पंचायुतानि च
girayo'ṣṭau sahasrāṇi vanaspatiśatatrayam ||
ājagmurdiggajā aṣṭau yatra devaḥ pinākadhṛk
||7||गिरयोऽष्टौ सहस्राणि वनस्पतिशतत्रयम् ॥
आजग्मुर्दिग्गजा अष्टौ यत्र देवः पिनाकधृक्
etaiḥ sametaḥ saṃtuṣṭaḥ pariṣṭuta itastataḥ ||
śrīkaṃṭho rathamāruhya kāśīṃ prāviśaduttamām
||7||एतैः समेतः संतुष्टः परिष्टुत इतस्ततः ॥
श्रीकंठो रथमारुह्य काशीं प्राविशदुत्तमाम्
sa girīṃdrasutastryakṣo mudāṃ dhāma mudāṃ khaniḥ ||
kāśīṃ praikṣiṣṭa saṃhṛṣṭastriviṣṭapa samutkaṭām
||9||स गिरींद्रसुतस्त्र्यक्षो मुदां धाम मुदां खनिः ॥
काशीं प्रैक्षिष्ट संहृष्टस्त्रिविष्टप समुत्कटाम्
skaṃda uvāca
śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ koṭijanmāghanāśanam ||
paṭhitvā pāṭhayitvā ca śivasāyujyamāpnuyāt
||110||श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् ॥
पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्
śrāddhakāle viśeṣeṇa paṭhanīyaṃ prayatnataḥ ||
akṣayaṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛtuṣṭikaraṃ param
||11||श्राद्धकाले विशेषेण पठनीयं प्रयत्नतः ॥
अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृतुष्टिकरं परम्
vṛṣabhadhvaja māhātmyaṃ paṭhitvā śivasannidhau ||
pratyahaṃ varṣamātraṃ tu hyaputraḥ putravānbhavet
||12||वृषभध्वज माहात्म्यं पठित्वा शिवसन्निधौ ॥
प्रत्यहं वर्षमात्रं तु ह्यपुत्रः पुत्रवान्भवेत्
viśveśituḥ saṃpraveśo yaḥ kāśyāṃ samudāhṛtaḥ ||
paramānaṃdakaṃdasya bījametatsuniścitam
||13||विश्वेशितुः संप्रवेशो यः काश्यां समुदाहृतः ॥
परमानंदकंदस्य बीजमेतत्सुनिश्चितम्
paṭhitvaitanmudākhyānaṃ praviśedyo navaṃ gṛham ||
sa sarvasaukhyanilayo bhavedeva na saṃśayaḥ
||14||पठित्वैतन्मुदाख्यानं प्रविशेद्यो नवं गृहम् ॥
स सर्वसौख्यनिलयो भवेदेव न संशयः
trailokyānaṃdajanakametadākhyānamuttamam ||
asya śravaṇamātreṇa viśveśaḥ saṃprasīdati
||15||त्रैलोक्यानंदजनकमेतदाख्यानमुत्तमम् ॥
अस्य श्रवणमात्रेण विश्वेशः संप्रसीदति
alabhyalābho devasya jātotra hi yataḥ paraḥ ||
tataḥ kāśī praveśākhyaṃ japyamākhyānamuttamam
||116||अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः ॥
ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe uttarārddhe vṛṣabhadhvajaprādurbhāvonāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 62 ||