dakṣeśvaraprādurbhāvaḥ
skaṃda uvāca
punaḥ sa nārado'gastya devyāḥ prāksamupāgataḥ ||
tadvṛttāṃtamaśeṣaṃ ca harāyāvedituṃ yayau
||1||पुनः स नारदोऽगस्त्य देव्याः प्राक्समुपागतः ॥
तद्वृत्तांतमशेषं च हरायावेदितुं ययौ
dṛṣṭvā sa nāradaḥ śaṃbhuṃ naṃdinā saha saṃkathām ||
kāṃcittarjanivinyāsa pūrvaṃ kurvaṃtamānamat
||2||दृष्ट्वा स नारदः शंभुं नंदिना सह संकथाम् ॥
कांचित्तर्जनिविन्यास पूर्वं कुर्वंतमानमत्
upāviśacca śailādi visṛṣṭāsanamuttamam ||
vailakṣyaṃ nāṭayankiṃcitkṣaṇaṃ joṣaṃ samāsthitaḥ
||3||उपाविशच्च शैलादि विसृष्टासनमुत्तमम् ॥
वैलक्ष्यं नाटयन्किंचित्क्षणं जोषं समास्थितः
ākāreṇaiva sarvajñastadvṛttāṃtaṃ viveda ha ||
avādīcca muniṃ śaṃbhuḥ kuto maunāvalaṃbanam
||4||आकारेणैव सर्वज्ञस्तद्वृत्तांतं विवेद ह ॥
अवादीच्च मुनिं शंभुः कुतो मौनावलंबनम्
śarāriṇāṃ sthitiriyamutpattipralayātmikā ||
divyānyapi śarīrāṇi kālādyāṃtyevameva hi
||5||शरारिणां स्थितिरियमुत्पत्तिप्रलयात्मिका ॥
दिव्यान्यपि शरीराणि कालाद्यांत्येवमेव हि
dṛśyaṃ vinaśvaraṃ sarvaṃ viśeṣādyadanīśvaram ||
tato'tra citraṃ kiṃ brahmankaṃkālaḥ kālayenna vai
||6||दृश्यं विनश्वरं सर्वं विशेषाद्यदनीश्वरम् ॥
ततोऽत्र चित्रं किं ब्रह्मन्कंकालः कालयेन्न वै
abhāvino hi bhāvasya bhāvaḥ kvāpi na saṃbhavet ||
bhāvinopi hi nābhāvastato muhyaṃti no budhāḥ
||7||अभाविनो हि भावस्य भावः क्वापि न संभवेत् ॥
भाविनोपि हि नाभावस्ततो मुह्यंति नो बुधाः
śaṃbhūdīritamākarṇya sa itthaṃ munipuṃgavaḥ ||
proktavānsatyamevaitadyaddevena prabhāṣitam
||8||शंभूदीरितमाकर्ण्य स इत्थं मुनिपुंगवः ॥
प्रोक्तवान्सत्यमेवैतद्यद्देवेन प्रभाषितम्
avaśyameva yadbhāvyaṃ tadbhūtaṃ nātra saṃśayaḥ ||
paraṃ māṃ bādhatetyaṃtaṃ ciṃtaikā cittamāthinī
||9||अवश्यमेव यद्भाव्यं तद्भूतं नात्र संशयः ॥
परं मां बाधतेत्यंतं चिंतैका चित्तमाथिनी
nāpacīyeta te kiṃcinnopacīyeta tattvataḥ ||
avyayatvācca pūrṇatvāddhānivṛddhī kṛtastvayi
||10||नापचीयेत ते किंचिन्नोपचीयेत तत्त्वतः ॥
अव्ययत्वाच्च पूर्णत्वाद्धानिवृद्धी कृतस्त्वयि
aho varākaḥ saṃsāraḥ kva bhaviṣyatyanīśvaraḥ ||
ārabhyādyadinaṃ na tvāmarcayiṣyaṃti kepi yat
||11||अहो वराकः संसारः क्व भविष्यत्यनीश्वरः ॥
आरभ्याद्यदिनं न त्वामर्चयिष्यंति केपि यत्
yataḥ prajāpatirdakṣo na tvāmāhūtavānkratau ||
tenādyarīḍhi taṃ dṛṣṭvā devarṣimanujā api
||12||यतः प्रजापतिर्दक्षो न त्वामाहूतवान्क्रतौ ॥
तेनाद्यरीढि तं दृष्ट्वा देवर्षिमनुजा अपि
tava rīḍhāṃ kariṣyaṃti kimaiśvaryeṇa rīḍhinām ||
prāptāvaheḍanā loke jitakālabhayā api ||
athaiśvaryeṇa saṃpannāḥ pratiṣṭhābhājanaṃ kimu
||13||तव रीढां करिष्यंति किमैश्वर्येण रीढिनाम् ॥
प्राप्तावहेडना लोके जितकालभया अपि ॥
अथैश्वर्येण संपन्नाः प्रतिष्ठाभाजनं किमु
mahīyasāyuṣā teṣāṃ vasubhirbhūribhiśca kim ||
ye'bhimānadhanāneha labdharīḍhāḥ padepade
||14||महीयसायुषा तेषां वसुभिर्भूरिभिश्च किम् ॥
येऽभिमानधनानेह लब्धरीढाः पदेपदे
acetanāśca sāvajñā jīvaṃtopi na kīrtaye ||
abhimānadhanā dhanyā varaṃ yoṣitsusāsatī
||15||अचेतनाश्च सावज्ञा जीवंतोपि न कीर्तये ॥
अभिमानधना धन्या वरं योषित्सुसासती
yā tvadviniṃdāśravaṇāttṛṇīcakre svajīvitam ||
ityākarṇya mahākālaḥ samyagjñātvā satīvyayam
||16||या त्वद्विनिंदाश्रवणात्तृणीचक्रे स्वजीवितम् ॥
इत्याकर्ण्य महाकालः सम्यग्ज्ञात्वा सतीव्ययम्
satyaṃ mune satī devī tṛṇīcakre svajīvitam ||
joṣaṃ sthite munau tatra tanmahākālasādhvasāt
||17||सत्यं मुने सती देवी तृणीचक्रे स्वजीवितम् ॥
जोषं स्थिते मुनौ तत्र तन्महाकालसाध्वसात्
rudraścātīvarudrobhūdbahukopāgnidīpitaḥ ||
tatastatkopajādvahnirāvirāsīnmahādyutiḥ
||18||रुद्रश्चातीवरुद्रोभूद्बहुकोपाग्निदीपितः ॥
ततस्तत्कोपजाद्वह्निराविरासीन्महाद्युतिः
pratyakṣaḥ pratimākāraḥ kālamṛtyuprakaṃpanaḥ ||
uvāca ca praṇamyeśaṃ bhuśuṃḍīṃ mahatīṃ dadhat
||19||प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युप्रकंपनः ॥
उवाच च प्रणम्येशं भुशुंडीं महतीं दधत्
ājñāṃ dehi pitaḥ kiṃ te karavai dāsyamuttamam ||
brahmāṃḍamekakavalaṃ karavāṇi tvadājñayā
||20||आज्ञां देहि पितः किं ते करवै दास्यमुत्तमम् ॥
ब्रह्मांडमेककवलं करवाणि त्वदाज्ञया
pibāmi cārṇavānsaptāpyekena culukena vai ||
rasātalaṃ vā pātālaṃ pātālaṃ vā rasātalam
||21||पिबामि चार्णवान्सप्ताप्येकेन चुलुकेन वै ॥
रसातलं वा पातालं पातालं वा रसातलम्
tvadājñayā nayāmīśa vinimayya svahelayā ||
salokapālamiṃdraṃ vā dhṛtvā keśairihānaye
||22||त्वदाज्ञया नयामीश विनिमय्य स्वहेलया ॥
सलोकपालमिंद्रं वा धृत्वा केशैरिहानये
api vaikuṃṭhanāthaścettatsāhāyyaṃ kariṣyati ||
tadā taṃ kuṃṭhitāstraṃ ca kariṣyāmi tvadājñayā
||23||अपि वैकुंठनाथश्चेत्तत्साहाय्यं करिष्यति ॥
तदा तं कुंठितास्त्रं च करिष्यामि त्वदाज्ञया
danujā ditijāḥ ke vai varā kāraṇadurbalāḥ ||
teṣu cotkaṭatāṃ kopi dhatte taṃ praṇihanmyaham
||24||दनुजा दितिजाः के वै वरा कारणदुर्बलाः ॥
तेषु चोत्कटतां कोपि धत्ते तं प्रणिहन्म्यहम्
kālaṃ badhnāmi vā saṃkhye mṛtyorvā mṛtyumarthaye ||
sthāvareṣu careṣvatra mayi kuddhe raṇāṃgaṇe
||25||कालं बध्नामि वा संख्ये मृत्योर्वा मृत्युमर्थये ॥
स्थावरेषु चरेष्वत्र मयि कुद्धे रणांगणे
tvadbalena maheśāna na kopi sthairyameṣyati ||
mamapādatalāghātādetadvai kṣoṇimaṃḍalam
||26||त्वद्बलेन महेशान न कोपि स्थैर्यमेष्यति ॥
ममपादतलाघातादेतद्वै क्षोणिमंडलम्
kadalīdalavadvātādvepate sarasātalam ||
cūrṇīkaromi dordaṃḍaghātāccaitānkulācalān
||27||कदलीदलवद्वाताद्वेपते सरसातलम् ॥
चूर्णीकरोमि दोर्दंडघाताच्चैतान्कुलाचलान्
kiṃ bahūktena dehyājñāṃ mamāsādhyaṃ na kiṃcana ||
tvatpādabalamāsādya kṛtaṃ viddhyadyaciṃtitam
||28||किं बहूक्तेन देह्याज्ञां ममासाध्यं न किंचन ॥
त्वत्पादबलमासाद्य कृतं विद्ध्यद्यचिंतितम्
iti pratijñāṃ tasyeśaḥ śrutvā kṛtamamanyata ||
kṛtakṛtyamivātyaṃtaṃ taṃ mudā pratyuvāca ca
||29||इति प्रतिज्ञां तस्येशः श्रुत्वा कृतममन्यत ॥
कृतकृत्यमिवात्यंतं तं मुदा प्रत्युवाच च
mahāvīrosi re bhadra mama sarvagaṇeṣviha ||
vīrabhadrākhyayā tvaṃ hi prathitiṃ paramāṃ vraja
||30||महावीरोसि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह ॥
वीरभद्राख्यया त्वं हि प्रथितिं परमां व्रज
kuru me satvaraṃ kāryaṃ dakṣayajñaṃ kṣayaṃ naya ||
ye tvāṃ tatrāvamanyaṃte tatsāhāyyavidhāyinaḥ
||31||कुरु मे सत्वरं कार्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय ॥
ये त्वां तत्रावमन्यंते तत्साहाय्यविधायिनः
te tvayāpyavamaṃtavyā vraja putra śubhodaya ||
ityājñāṃ mūrdhni cādhāya sa tataḥ pārameśvarīm
||32||ते त्वयाप्यवमंतव्या व्रज पुत्र शुभोदय ॥
इत्याज्ञां मूर्ध्नि चाधाय स ततः पारमेश्वरीम्
haraṃ pradakṣiṇīkṛtya jagmivānatiraṃhasā ||
tatastadanugāñśaṃbhuḥ svaniḥśvāsasamudgatān
||33||हरं प्रदक्षिणीकृत्य जग्मिवानतिरंहसा ॥
ततस्तदनुगाञ्शंभुः स्वनिःश्वाससमुद्गतान्
śatakoṭimitānugrāngaṇānannyānavāsṛjat ||
te gaṇā vīrabhadraṃ taṃ yāṃtaṃ kecitpurogatāḥ
||34||शतकोटिमितानुग्रान्गणानन्न्यानवासृजत् ॥
ते गणा वीरभद्रं तं यांतं केचित्पुरोगताः
kecittadanugā jātāḥ kecittatpārśvagā yayuḥ ||
aṃbaraṃ taiḥ samākrāṃtaṃ tejovījita bhāskaraiḥ
||35||केचित्तदनुगा जाताः केचित्तत्पार्श्वगा ययुः ॥
अंबरं तैः समाक्रांतं तेजोवीजित भास्करैः
śṛṃgāgrāṇi girīṇāṃ ca kaiścidutpāṭitāni vai ||
ācūḍamūlāḥ kaiścicca vidhatā vai śiloccayāḥ
||36||शृंगाग्राणि गिरीणां च कैश्चिदुत्पाटितानि वै ॥
आचूडमूलाः कैश्चिच्च विधता वै शिलोच्चयाः
utpāṭya mahato vṛkṣānkecitprāptā makhāṃgaṇam ||
kaiścidutpāṭitā yūpāḥ kecitkuṃḍānyapūpuran
||37||उत्पाट्य महतो वृक्षान्केचित्प्राप्ता मखांगणम् ॥
कैश्चिदुत्पाटिता यूपाः केचित्कुंडान्यपूपुरन्
maṃḍapaṃ dhvaṃsayāmāsuḥ kecitkrodhoddhurāgaṇāḥ ||
acīkhananvai vedīśca kecidvai śūlapāṇayaḥ ||
abhakṣayanhavīṃṣyanye pṛṣadājyaṃ papuḥ pare
||38||मंडपं ध्वंसयामासुः केचित्क्रोधोद्धुरागणाः ॥
अचीखनन्वै वेदीश्च केचिद्वै शूलपाणयः ॥
अभक्षयन्हवींष्यन्ये पृषदाज्यं पपुः परे
dadhvaṃsurannarāśīṃśca kecitparvatasannibhān ||
kecidvai pāyasāhārāḥ kecidvai kṣīrapāyinaḥ
||39||दध्वंसुरन्नराशींश्च केचित्पर्वतसन्निभान् ॥
केचिद्वै पायसाहाराः केचिद्वै क्षीरपायिनः
kecitpakvānnapuṣṭāṃgā yajñapātrāṇyacūrṇayan ||
amoṭayansrucādaṃḍānkeciddordaṃḍaśālinaḥ ||
4.2.89.40 vyabhajañchakaṭānkecitpaśūnkecidajīgilan ||
agniṃ nirvāpayāmāsuḥ kecidatyagnitejasaḥ
||41||केचित्पक्वान्नपुष्टांगा यज्ञपात्राण्यचूर्णयन् ॥
अमोटयन्स्रुचादंडान्केचिद्दोर्दंडशालिनः ॥
4.2.89.४० व्यभजञ्छकटान्केचित्पशून्केचिदजीगिलन् ॥
अग्निं निर्वापयामासुः केचिदत्यग्नितेजसः
svayaṃ paridadhuścānye dukūlāni mudā yutāḥ ||
jagṛhuḥ kecana purā ratnānāṃ parvataṃ kṛtam
||42||स्वयं परिदधुश्चान्ये दुकूलानि मुदा युताः ॥
जगृहुः केचन पुरा रत्नानां पर्वतं कृतम्
ekena ca bhago devaḥ paśyaṃścakre vilocanaḥ ||
pūṣṇo daṃtāvalīmanyaḥ pātayāmāsa kopitaḥ
||43||एकेन च भगो देवः पश्यंश्चक्रे विलोचनः ॥
पूष्णो दंतावलीमन्यः पातयामास कोपितः
yajñaḥ palāyito dṛṣṭaḥ kenacinmṛgarūpadhṛk ||
śirovirahitaścakre tena cakreṇa dūrataḥ
||44||यज्ञः पलायितो दृष्टः केनचिन्मृगरूपधृक् ॥
शिरोविरहितश्चक्रे तेन चक्रेण दूरतः
ekaḥ sarasvatīṃ yāṃtīṃ dṛṣṭvā nirnāsikāṃ vyadhāt ||
aditeroṣṭhapuṭakau chinnāvanyena kopinā
||45||एकः सरस्वतीं यांतीं दृष्ट्वा निर्नासिकां व्यधात् ॥
अदितेरोष्ठपुटकौ छिन्नावन्येन कोपिना
aryamṇo bāhuyugalaṃ tathotpāṭitavānparaḥ ||
agnerutpāṭayāmāsa kaścijjihvāṃ prasahya ca
||46||अर्यम्णो बाहुयुगलं तथोत्पाटितवान्परः ॥
अग्नेरुत्पाटयामास कश्चिज्जिह्वां प्रसह्य च
ciccheda vāyorvṛṣaṇaṃ pārṣadonyaḥ pratāpavān ||
pāśayitvā yamaṃ kaścitko dharma iti pṛṣṭavān
||47||चिच्छेद वायोर्वृषणं पार्षदोन्यः प्रतापवान् ॥
पाशयित्वा यमं कश्चित्को धर्म इति पृष्टवान्
yatra dharme maheśo na prathamaṃ paripūjyate ||
nairṛtaṃ saṃgṛhītvānyaḥ keśeṣvātlyacāsakṛt
||48||यत्र धर्मे महेशो न प्रथमं परिपूज्यते ॥
नैर्ऋतं संगृहीत्वान्यः केशेष्वातो्ल्यचासकृत्
anīśvaraṃ havirbhuktaṃ tvayetyā tāḍayatpadā ||
kuberamaparo dhṛtvā pādayoradhunodbalāt
||49||अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा ॥
कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्
vāmayāmāsa bahuśo bhakṣitā hyadhvarāhutīḥ ||
ekādaśā'pi ye rudrā lokapālaikapaṃktayaḥ
||50||वामयामास बहुशो भक्षिता ह्यध्वराहुतीः ॥
एकादशाऽपि ये रुद्रा लोकपालैकपंक्तयः
rudrākhyā dhāraṇavaśātpramathaiste'vahelitāḥ ||
varuṇodaramāpīḍya pramathonyo balenahi
||51||रुद्राख्या धारणवशात्प्रमथैस्तेऽवहेलिताः ॥
वरुणोदरमापीड्य प्रमथोन्यो बलेनहि
bahirudgirayāmāsa yaddattaṃ ceśavarjjitam ||
māyūrīṃ tanumāsādya sahasrākṣo mahāmatiḥ
||52||बहिरुद्गिरयामास यद्दत्तं चेशवर्ज्जितम् ॥
मायूरीं तनुमासाद्य सहस्राक्षो महामतिः
uḍḍīya girimāśrityacchannaḥ kautukamaikṣata ||
brāhmaṇānpramathā natvā yātayāteticābruvan
||53||उड्डीय गिरिमाश्रित्यच्छन्नः कौतुकमैक्षत ॥
ब्राह्मणान्प्रमथा नत्वा यातयातेतिचाब्रुवन्
pramathāḥ kālayāmāsuranyānapi ca yācakān ||
itthaṃ pramathite yāge pramathaiḥ prathamāgataiḥ ||
vīrabhadraḥ svataḥ prāptaḥ pramathānīkinī vṛtaḥ
||54||प्रमथाः कालयामासुरन्यानपि च याचकान् ॥
इत्थं प्रमथिते यागे प्रमथैः प्रथमागतैः ॥
वीरभद्रः स्वतः प्राप्तः प्रमथानीकिनी वृतः
yajñavāṭaṃ śmaśānābhaṃ dṛṣṭvā taiḥ pramathaiḥ purā ||
atiśocyāṃ daśāṃ nītaṃ vīrabhadrastato jagau
||55||यज्ञवाटं श्मशानाभं दृष्ट्वा तैः प्रमथैः पुरा ॥
अतिशोच्यां दशां नीतं वीरभद्रस्ततो जगौ
gaṇāḥ paśyata durvṛttaiḥ prārabdhānāṃ ca karmaṇām ||
anīśvarairavastheyaṃ kuto dveṣo maheśvare
||56||गणाः पश्यत दुर्वृत्तैः प्रारब्धानां च कर्मणाम् ॥
अनीश्वरैरवस्थेयं कुतो द्वेषो महेश्वरे
ye dviṣaṃti mahādevaṃ sarvakarmaikasākṣiṇam ||
dharmakārye pravṛttāstu te prāpsyaṃtīdṛśaṃ daśām
||57||ये द्विषंति महादेवं सर्वकर्मैकसाक्षिणम् ॥
धर्मकार्ये प्रवृत्तास्तु ते प्राप्स्यंतीदृशं दशाम्
kva sa dakṣo durācāraḥ kva ca yajñabhujaḥ surāḥ ||
dhṛtvā sarvānānayata yāta drutataraṃ gaṇāḥ
||58||क्व स दक्षो दुराचारः क्व च यज्ञभुजः सुराः ॥
धृत्वा सर्वानानयत यात द्रुततरं गणाः
ityājñā vīrabhadrasya prāpya te pramathā drutam ||
yāvadyāṃtyagratastāvadṛṣṭaḥ kuddho gadādharaḥ
||59||इत्याज्ञा वीरभद्रस्य प्राप्य ते प्रमथा द्रुतम् ॥
यावद्यांत्यग्रतस्तावदृष्टः कुद्धो गदाधरः
tena te pramathāḥ sarve mahābalaparākramāḥ ||
śuṣkaparṇatṛṇāvasthāṃ prāpitā vātyayeva hi
||60||तेन ते प्रमथाः सर्वे महाबलपराक्रमाः ॥
शुष्कपर्णतृणावस्थां प्रापिता वात्ययेव हि
atha naṣṭeṣu sarveṣu pramatheṣu harerbhayāt ||
cukopa vīrabhadraḥ sa pralayānalasaṃnibhaḥ
||61||अथ नष्टेषु सर्वेषु प्रमथेषु हरेर्भयात् ॥
चुकोप वीरभद्रः स प्रलयानलसंनिभः
dadarśa śārṅgiṇaṃ cāgre svagaṇaiśca pariṣṭutam ||
caturbhujairasaṃkhyātairjitadaityamahābalaiḥ
||62||ददर्श शार्ङ्गिणं चाग्रे स्वगणैश्च परिष्टुतम् ॥
चतुर्भुजैरसंख्यातैर्जितदैत्यमहाबलैः
cakribhirgadibhirjuṣṭaṃ khaḍgibhiścāpi śārṅgibhiḥ ||
vīrabhadrastataḥ prāha dṛṣṭvā taṃ daityasūdanam
||63||चक्रिभिर्गदिभिर्जुष्टं खड्गिभिश्चापि शार्ङ्गिभिः ॥
वीरभद्रस्ततः प्राह दृष्ट्वा तं दैत्यसूदनम्
tvaṃ tu yajñapumānatra mahāyajñapravartakaḥ ||
rakṣitā nijavīryeṇa dakṣasya tryakṣavairiṇaḥ
||64||त्वं तु यज्ञपुमानत्र महायज्ञप्रवर्तकः ॥
रक्षिता निजवीर्येण दक्षस्य त्र्यक्षवैरिणः
kiṃ vā dakṣaṃ samānīya dehi yudhyasva vā mayā ||
na dāsyasi ca ceddakṣaṃ tatastaṃ rakṣa yatnataḥ
||65||किं वा दक्षं समानीय देहि युध्यस्व वा मया ॥
न दास्यसि च चेद्दक्षं ततस्तं रक्ष यत्नतः
prāyaśaḥ śaṃbhubhakteṣu yatastvaṃ procyase'graṇīḥ ||
ekone'bjasahasreprāgdadau netrāṃbujaṃ bhavān
||66||प्रायशः शंभुभक्तेषु यतस्त्वं प्रोच्यसेऽग्रणीः ॥
एकोनेऽब्जसहस्रेप्राग्ददौ नेत्रांबुजं भवान्
tuṣṭena śaṃbhunā dattaṃ tubhyaṃ cakraṃ sudarśanam ||
yatsāhāyyamavāpyājau tvaṃ jayerdanujādhipān
||67||तुष्टेन शंभुना दत्तं तुभ्यं चक्रं सुदर्शनम् ॥
यत्साहाय्यमवाप्याजौ त्वं जयेर्दनुजाधिपान्
ityākarṇya vacastasya vīrabhadrasya corjitam ||
jijñāsustadbalaṃ viṣṇurvīrabhadramuvāca ha
||68||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरभद्रस्य चोर्जितम् ॥
जिज्ञासुस्तद्बलं विष्णुर्वीरभद्रमुवाच ह
tvaṃ śaṃbhoḥ suta deśīyo gaṇānāṃ pravarosyaho ||
rājādeśamanuprāpya tatopyatibalo mahān
||69||त्वं शंभोः सुत देशीयो गणानां प्रवरोस्यहो ॥
राजादेशमनुप्राप्य ततोप्यतिबलो महान्
yosi sosyahamapyatra dakṣarakṣaṇadakṣadhīḥ ||
paśyāmi tava sāmarthyaṃ kathaṃ dakṣaṃ hariṣyasi
||70||योसि सोस्यहमप्यत्र दक्षरक्षणदक्षधीः ॥
पश्यामि तव सामर्थ्यं कथं दक्षं हरिष्यसि
ityukto vīrabhadraḥ sa tena vai śārṅgadhanvanā ||
pramathāndṛṣṭibhaṃgyaiva prerayāmāsa saṃgare
||71||इत्युक्तो वीरभद्रः स तेन वै शार्ङ्गधन्वना ॥
प्रमथान्दृष्टिभंग्यैव प्रेरयामास संगरे
atha taiḥ pramathairviṣṇoranugā gaditā raṇe ||
ādadānāstṛṇaṃ vaktre ṇāpitāḥ pāśavīṃ daśām
||72||अथ तैः प्रमथैर्विष्णोरनुगा गदिता रणे ॥
आददानास्तृणं वक्त्रे णापिताः पाशवीं दशाम्
tatastārkṣyarathaḥ kruddhastvekaikaṃ raṇamūrdhani ||
sahasreṇasahasreṇa bāṇānāṃ hṛdyatāḍayat
||73||ततस्तार्क्ष्यरथः क्रुद्धस्त्वेकैकं रणमूर्धनि ॥
सहस्रेणसहस्रेण बाणानां हृद्यताडयत्
te bhinnavakṣasaḥ sarve gaṇā rudhiravarṣiṇaḥ ||
vāsaṃtīṃ kaiṃśukīṃ śobhāṃ pariprāpūraṇājire
||74||ते भिन्नवक्षसः सर्वे गणा रुधिरवर्षिणः ॥
वासंतीं कैंशुकीं शोभां परिप्रापूरणाजिरे
kṣaraṃta iva mātaṃgāḥ sravaṃta iva parvatāḥ ||
madena dhāturāgeṇa miśraiḥ śuśubhire gaṇāḥ
||75||क्षरंत इव मातंगाः स्रवंत इव पर्वताः ॥
मदेन धातुरागेण मिश्रैः शुशुभिरे गणाः
tataḥ prahasya gaṇapo'bravīdvai kuṃṭhanāyakam ||
he śārṅgadhanvañjāne tvāṃ tvaṃ raṇāṃgaṇa paṃḍitaḥ
||76||ततः प्रहस्य गणपोऽब्रवीद्वै कुंठनायकम् ॥
हे शार्ङ्गधन्वञ्जाने त्वां त्वं रणांगण पंडितः
paraṃ yudhyasi daityeṃdrairdānaveṃdrairna pārṣadaiḥ ||
ityuktā vīrabhadreṇa bhuśuṃḍīkalitākare
||77||परं युध्यसि दैत्येंद्रैर्दानवेंद्रैर्न पार्षदैः ॥
इत्युक्ता वीरभद्रेण भुशुंडीकलिताकरे
gadinā'tha gadā tūrṇaṃ daityeṃdragirireṇukṛt ||
tataḥ prahatavānvīro bhuśuṃḍyā taṃ gadādharam
||78||गदिनाऽथ गदा तूर्णं दैत्येंद्रगिरिरेणुकृत् ॥
ततः प्रहतवान्वीरो भुशुंड्या तं गदाधरम्
tadaṃgasaṃgamāsādya vidadre śatadhā tayā ||
kaumodakī prahāreṇa vīrabhadraṃ pratāpinam
||79||तदंगसंगमासाद्य विदद्रे शतधा तया ॥
कौमोदकी प्रहारेण वीरभद्रं प्रतापिनम्
jaghāna vāsudevopi tarasā'jñātavedanam ||
tataḥ khaṭvāṃgamādāya gadāhastaṃ gadādharam
||80||जघान वासुदेवोपि तरसाऽज्ञातवेदनम् ॥
ततः खट्वांगमादाय गदाहस्तं गदाधरम्
ātāḍya savyadordaṃḍe gadāṃ bhūmāvapātayat ||
kupitoyaṃ madhudveṣī cakreṇātāḍayacca tam
||81||आताड्य सव्यदोर्दंडे गदां भूमावपातयत् ॥
कुपितोयं मधुद्वेषी चक्रेणाताडयच्च तम्
sa ca cakraṃ samāgacchaddṛṣṭvā sasmāra śaṃkaram ||
śaṃkarasmaraṇāccakraṃ manāgvakratvamāpya ca ||
kaṃṭhamāsādyavīrasya samyagjātaṃ sudarśanam
||82||स च चक्रं समागच्छद्दृष्ट्वा सस्मार शंकरम् ॥
शंकरस्मरणाच्चक्रं मनाग्वक्रत्वमाप्य च ॥
कंठमासाद्यवीरस्य सम्यग्जातं सुदर्शनम्
tena cakreṇa śuśubhe nitarāṃ sa gaṇeśvaraḥ ||
vīralakṣmyāvṛta iva samare vijayasrajā
||83||तेन चक्रेण शुशुभे नितरां स गणेश्वरः ॥
वीरलक्ष्म्यावृत इव समरे विजयस्रजा
tataḥ sudarśanaṃ dṛṣṭvā tatkaṃṭhābharaṇaṃ hariḥ ||
manāksa cakitaṃ smitvā tato jagrāha naṃdakam
||84||ततः सुदर्शनं दृष्ट्वा तत्कंठाभरणं हरिः ॥
मनाक्स चकितं स्मित्वा ततो जग्राह नंदकम्
sanaṃdakaṃ karaṃ tasya prodyataṃ madhuvidviṣaḥ ||
paśyatāṃ divisiddhānāṃ staṃbhayāmāsa huṃkṛtā
||85||सनंदकं करं तस्य प्रोद्यतं मधुविद्विषः ॥
पश्यतां दिविसिद्धानां स्तंभयामास हुंकृता
abhyadhāvacca vegena gṛhītvā śūlamujjvalam ||
yāvajjighāṃsati hariṃ tāvadākāśavācayā
||86||अभ्यधावच्च वेगेन गृहीत्वा शूलमुज्ज्वलम् ॥
यावज्जिघांसति हरिं तावदाकाशवाचया
vārito gaṇarājaḥ sa mā kārṣīḥ sāhasaṃ tviti ||
tatastamapahāyāśu vīrabhadro gaṇottamaḥ
||87||वारितो गणराजः स मा कार्षीः साहसं त्विति ॥
ततस्तमपहायाशु वीरभद्रो गणोत्तमः
prāpya dakṣaṃ vinadyoccairdhiktvāmīśvaraniṃdakam ||
yasyedṛgasti saṃpattiryatradevāḥ sahāyinaḥ ||
sa kathaṃ seśvaraṃ karma na kuryāddakṣatāṃdadhat
||88||प्राप्य दक्षं विनद्योच्चैर्धिक्त्वामीश्वरनिंदकम् ॥
यस्येदृगस्ति संपत्तिर्यत्रदेवाः सहायिनः ॥
स कथं सेश्वरं कर्म न कुर्याद्दक्षतांदधत्
yenāsyena pavitreṇa bhavatā niṃditaḥ śivaḥ ||
cūrṇayāmi tadāsyaṃ te capeṭābhiḥ samaṃtataḥ
||89||येनास्येन पवित्रेण भवता निंदितः शिवः ॥
चूर्णयामि तदास्यं ते चपेटाभिः समंततः
ityuktvā tasya dakṣasya harapāruṣyabhāṣiṇaḥ ||
ciccheda vadanaṃ vīraścapeṭaśataghātanaiḥ
||90||इत्युक्त्वा तस्य दक्षस्य हरपारुष्यभाषिणः ॥
चिच्छेद वदनं वीरश्चपेटशतघातनैः
tatastvaditimukhyānāṃ militānāṃ mahotsave ||
troṭayāmāsa karṇādīnyaṃgapratyaṃgakāni ca
||91||ततस्त्वदितिमुख्यानां मिलितानां महोत्सवे ॥
त्रोटयामास कर्णादीन्यंगप्रत्यंगकानि च
veṇīdaṃḍāśca kāsāṃcittenacchinnā mahāruṣā ||
kāsāṃcicca karāśchinnā kāsāṃcitkartitāstanāḥ
||92||वेणीदंडाश्च कासांचित्तेनच्छिन्ना महारुषा ॥
कासांचिच्च कराश्छिन्ना कासांचित्कर्तितास्तनाः
nāsāpuṭāṃstathānyāsāṃ pāṭayāmāsa pārṣadaḥ ||
ciccheda cāṃgulīścāpi tathānyāsāṃ śivapriyaḥ
||93||नासापुटांस्तथान्यासां पाटयामास पार्षदः ॥
चिच्छेद चांगुलीश्चापि तथान्यासां शिवप्रियः
ye ye niniṃdurdeveśaṃ ye ye ca śuśruvustadā ||
teṣāṃ jihvāśrutīḥ kopādacchinaccākaroddvidhā
||94||ये ये निनिंदुर्देवेशं ये ये च शुश्रुवुस्तदा ॥
तेषां जिह्वाश्रुतीः कोपादच्छिनच्चाकरोद्द्विधा
kecidullaṃbitā yūpe pāśayitvā dṛḍhaṃ gale ||
adhomukhāyai deveśaṃ vihāyāttaṃ mahāhaviḥ
||95||केचिदुल्लंबिता यूपे पाशयित्वा दृढं गले ॥
अधोमुखायै देवेशं विहायात्तं महाहविः
dvijarājaśca dharmaśca bhṛgumārīcimukhyakāḥ ||
atyaṃtamapamānasya bhājanaṃ tena kāritāḥ
||96||द्विजराजश्च धर्मश्च भृगुमारीचिमुख्यकाः ॥
अत्यंतमपमानस्य भाजनं तेन कारिताः
ete jāmātarastasya yato dakṣasya durdhiyaḥ ||
hitvā maheśvaramamūnsopaśyadadhikāñśivāt
||97||एते जामातरस्तस्य यतो दक्षस्य दुर्धियः ॥
हित्वा महेश्वरममून्सोपश्यदधिकाञ्शिवात्
tāni kuṃḍāni te yūpāste staṃbhāḥ sa ca maṃḍapaḥ ||
tāvedyastāni pātrāṇi tāni havyānyanekadhā
||98||तानि कुंडानि ते यूपास्ते स्तंभाः स च मंडपः ॥
तावेद्यस्तानि पात्राणि तानि हव्यान्यनेकधा
te ca vai yajñasaṃbhārāste te yajñapravartakāḥ ||
te rakṣapālāstemaṃtrā vineśurhelayā'khilāḥ
||99||ते च वै यज्ञसंभारास्ते ते यज्ञप्रवर्तकाः ॥
ते रक्षपालास्तेमंत्रा विनेशुर्हेलयाऽखिलाः
stokenaiva hi kālena yathardhiḥ paravaṃcanāt ||
arjitā naśyati kṣipraṃ dakṣasaṃpadgatā'śivā
||100||स्तोकेनैव हि कालेन यथर्धिः परवंचनात् ॥
अर्जिता नश्यति क्षिप्रं दक्षसंपद्गताऽशिवा
nīte mahākratau tena sagaṇenedṛśīṃ daśām ||
vidhirvidhi vilopācca haraṃ vijñāpya cānayat
||1||नीते महाक्रतौ तेन सगणेनेदृशीं दशाम् ॥
विधिर्विधि विलोपाच्च हरं विज्ञाप्य चानयत्
tatra yatra makhaḥ sobhūdīdṛkṣaḥ śivavarjitaḥ ||
āyātetha mahādeve vīrabhadrotilajjitaḥ
||2||तत्र यत्र मखः सोभूदीदृक्षः शिववर्जितः ॥
आयातेथ महादेवे वीरभद्रोतिलज्जितः
natvā na kiṃcidavadaddevaḥ sarvamavaitsvayam ||
prasādya devadeveśaṃ surajyeṣṭho'bravītpunaḥ
||3||नत्वा न किंचिदवदद्देवः सर्वमवैत्स्वयम् ॥
प्रसाद्य देवदेवेशं सुरज्येष्ठोऽब्रवीत्पुनः
aparādhyapyayaṃ dakṣaḥ saṃprasādyaḥ kṛṣānidhe ||
yathāpūrvaṃ punaramūnsarvānkāraya śaṃkara
||4||अपराध्यप्ययं दक्षः संप्रसाद्यः कृषानिधे ॥
यथापूर्वं पुनरमून्सर्वान्कारय शंकर
yathāvidhiḥ pravarteta vaidikaḥ punareva hi ||
tathājñā dīyatāṃ śaṃbho karmasiddhyati seśvaram
||5||यथाविधिः प्रवर्तेत वैदिकः पुनरेव हि ॥
तथाज्ञा दीयतां शंभो कर्मसिद्ध्यति सेश्वरम्
anīśvarāsu sarvāsu kriyāsu parameśvara ||
evameva bhavatyeva vighrajātāḥ sahasraśaḥ
||6||अनीश्वरासु सर्वासु क्रियासु परमेश्वर ॥
एवमेव भवत्येव विघ्रजाताः सहस्रशः
vicārato varākoyama dakṣo bhaktatarastava ||
kurvanyo'nīśvarama karma paradṛṣṭāṃtatāṃ gataḥ
||7||विचारतो वराकोयम दक्षो भक्ततरस्तव ॥
कुर्वन्योऽनीश्वरम कर्म परदृष्टांततां गतः
anyopi yo maheśānaṃ hitvā karma kariṣyati ||
tasya tatkarmasaṃsiddhirdakṣasyeva bhaviṣyati
||8||अन्योपि यो महेशानं हित्वा कर्म करिष्यति ॥
तस्य तत्कर्मसंसिद्धिर्दक्षस्येव भविष्यति
ato na kaścitkiṃcicca kvacitkarma vinā śivam ||
vidhāsyati niśamyāsya dakṣatyedṛkṣa ceṣṭitam
||9||अतो न कश्चित्किंचिच्च क्वचित्कर्म विना शिवम् ॥
विधास्यति निशम्यास्य दक्षत्येदृक्ष चेष्टितम्
vidhīritamiti śrutvā smitvā devo maheśvaraḥ ||
vīramājñāpayāmāsa yathāpūrvaṃ prakalpaya
||110||विधीरितमिति श्रुत्वा स्मित्वा देवो महेश्वरः ॥
वीरमाज्ञापयामास यथापूर्वं प्रकल्पय
vīrabhadropi tatsarvaṃ śarvājñāṃ pratipadya ca ||
vinā dakṣasya vadanaṃ yathāpūrvamakalpapayat
||11||वीरभद्रोपि तत्सर्वं शर्वाज्ञां प्रतिपद्य च ॥
विना दक्षस्य वदनं यथापूर्वमकल्पपयत्
īśvaraṃ ye viniṃdaṃti te mūkāḥ paśavo dhruvam ||
tato meṣamukhaṃ dakṣaṃ vīrabhadro gaṇo vyadhāt
||12||ईश्वरं ये विनिंदंति ते मूकाः पशवो ध्रुवम् ॥
ततो मेषमुखं दक्षं वीरभद्रो गणो व्यधात्
devo brahmāṇamāpṛcchaya dharmādgārhasthyataścyutaḥ ||
sapāpaṃ dohimaprasthaṃ jagāma tapase tataḥ
||13||देवो ब्रह्माणमापृच्छय धर्माद्गार्हस्थ्यतश्च्युतः ॥
सपापं दोहिमप्रस्थं जगाम तपसे ततः
anāśramavatā puṃsā yataḥ kālo manāgapi ||
mudhā kalayitavyo na tasmācchreyaḥ sadā śrama
||14||अनाश्रमवता पुंसा यतः कालो मनागपि ॥
मुधा कलयितव्यो न तस्माच्छ्रेयः सदा श्रम
ataḥ sa sarvaṃ tapasāṃ phaladātā maheśvaraḥ ||
tapaścacāra sagaṇo brahmā dakṣaṃ tvaśikṣayat
||15||अतः स सर्वं तपसां फलदाता महेश्वरः ॥
तपश्चचार सगणो ब्रह्मा दक्षं त्वशिक्षयत्
haraniṃdā samudbhūta pāpapaṃkaṃ sudustyajam ||
yadi kṣālayituṃ kāṃkṣā tadā vārāṇasīṃ vraja
||16||हरनिंदा समुद्भूत पापपंकं सुदुस्त्यजम् ॥
यदि क्षालयितुं कांक्षा तदा वाराणसीं व्रज
prāpya vārāṇasīṃ puṇyāṃ mahāpāpaughahāriṇīm ||
kuru liṃgapratiṣṭhāṃ tvaṃ tena śaṃbhuḥ sa tuṣyati
||17||प्राप्य वाराणसीं पुण्यां महापापौघहारिणीम् ॥
कुरु लिंगप्रतिष्ठां त्वं तेन शंभुः स तुष्यति
tuṣṭe maheśvare tuṣṭaṃ jagadetaccarācaram ||
nānyatra pāpaṃ te gaṃtṛ vinā vārāṇasīṃ purīm
||18||तुष्टे महेश्वरे तुष्टं जगदेतच्चराचरम् ॥
नान्यत्र पापं ते गंतृ विना वाराणसीं पुरीम्
brahmahatyādi pāpānāṃ prāyaścittaṃ manīṣibhiḥ ||
proktaṃ na haraniṃdāyāstatra kāśyeva kevalama
||19||ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं मनीषिभिः ॥
प्रोक्तं न हरनिंदायास्तत्र काश्येव केवलम
kāśyāṃ liṃgapratiṣṭhāyaiḥ kṛtā'tra sukṛtātmabhiḥ ||
sarve dharmāḥ kṛtāstaistu ta eva puruṣārthinaḥ
||120||काश्यां लिंगप्रतिष्ठायैः कृताऽत्र सुकृतात्मभिः ॥
सर्वे धर्माः कृतास्तैस्तु त एव पुरुषार्थिनः
ityākarṇya vidhervākyaṃ dakṣaḥ prāpyātha satvaram ||
avimuktaṃ mahākṣetraṃ tatāpa paramaṃ tapaḥ
||21||इत्याकर्ण्य विधेर्वाक्यं दक्षः प्राप्याथ सत्वरम् ॥
अविमुक्तं महाक्षेत्रं तताप परमं तपः
saṃsthāpya liṃgaṃ vidhivalliṃgārādhanatatparaḥ ||
na vetti liṃgādaparaṃ sa kiṃcijjagatītale
||22||संस्थाप्य लिंगं विधिवल्लिंगाराधनतत्परः ॥
न वेत्ति लिंगादपरं स किंचिज्जगतीतले
divāniśaṃ maheśānaṃ pariṣṭauti samarcati ||
namati dhyāyatīkṣeta dakṣo dakṣaprajāpatiḥ
||23||दिवानिशं महेशानं परिष्टौति समर्चति ॥
नमति ध्यायतीक्षेत दक्षो दक्षप्रजापतिः
ekacittasya dakṣasya dhyāyato liṃgamaiśvaram ||
samāḥ sahasramagamanmitaṃ dvādaśasaṃkhyayā
||24||एकचित्तस्य दक्षस्य ध्यायतो लिंगमैश्वरम् ॥
समाः सहस्रमगमन्मितं द्वादशसंख्यया
menāṃ yāvatsatī prāpya himācalapativratām ||
umārūpāti tapasā patiṃ prāpa pinākinam
||25||मेनां यावत्सती प्राप्य हिमाचलपतिव्रताम् ॥
उमारूपाति तपसा पतिं प्राप पिनाकिनम्
tāvatsa dakṣastapasi niścalo liṃgamārcayat ||
tataḥ kāśīṃ samāsādya saha bhartrā girīṃdrajā
||26||तावत्स दक्षस्तपसि निश्चलो लिंगमार्चयत् ॥
ततः काशीं समासाद्य सह भर्त्रा गिरींद्रजा
dṛṣṭvā taṃ niścalahṛdaṃ śivaliṃgārcane ratam ||
haraṃ vyajijñapaddevī kṣīṇoyaṃ tapasā vibho
||27||दृष्ट्वा तं निश्चलहृदं शिवलिंगार्चने रतम् ॥
हरं व्यजिज्ञपद्देवी क्षीणोयं तपसा विभो
prasādaya kṛpāsiṃdho varaṇainaṃ prajāpatim ||
ityukto'parṇayā śaṃbhuḥ prāha taṃ dakṣamīśitā ||
varaṃ brūhi mahābhāga dāsyāmi manasepsitam ||
itīśoditamākarṇya praṇamya bahuśo haram
||29||प्रसादय कृपासिंधो वरणैनं प्रजापतिम् ॥
इत्युक्तोऽपर्णया शंभुः प्राह तं दक्षमीशिता ॥
वरं ब्रूहि महाभाग दास्यामि मनसेप्सितम् ॥
इतीशोदितमाकर्ण्य प्रणम्य बहुशो हरम्
stutvā nānāvidhaiḥ stotraiḥ prasannaṃ vīkṣya śaṃkaram ||
provāca devadeveśaṃ yadi deyo varo mama
||130||स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रसन्नं वीक्ष्य शंकरम् ॥
प्रोवाच देवदेवेशं यदि देयो वरो मम
tattvadīya padadvaṃdve nirdvaṃdvā bhaktirastu me ||
idaṃ ca te mahāliṃgaṃ yanmayā'tra pratiṣṭhitam ||
asmim̐lliṃge tvayā nātha sthātavyaṃ sarvadaiva hi
||31||तत्त्वदीय पदद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु मे ॥
इदं च ते महालिंगं यन्मयाऽत्र प्रतिष्ठितम् ॥
अस्मिँल्लिंगे त्वया नाथ स्थातव्यं सर्वदैव हि
mayāparāddhaṃ yaddeva tatkṣaṃtavyaṃ kṛpānidhe ||
eta eva varāḥ saṃtu krimanyairuttamairvaraiḥ
||32||मयापराद्धं यद्देव तत्क्षंतव्यं कृपानिधे ॥
एत एव वराः संतु क्रिमन्यैरुत्तमैर्वरैः
iti śrutvā mahādevaḥ prasannotitarāṃ bhavaḥ ||
provāca ca yaduktaṃ te tattathāstu na cānyathā
||33||इति श्रुत्वा महादेवः प्रसन्नोतितरां भवः ॥
प्रोवाच च यदुक्तं ते तत्तथास्तु न चान्यथा
anyacca te varaṃ dadyāṃ tacchṛṇuṣva prajāpate ||
yattvayā sthāpitaṃ liṃgametaddakṣeśvarābhidham
||34||अन्यच्च ते वरं दद्यां तच्छृणुष्व प्रजापते ॥
यत्त्वया स्थापितं लिंगमेतद्दक्षेश्वराभिधम्
asya saṃsevanātpuṃsāmaparādhasahasrakam ||
kṣamiṣyehaṃ na saṃdehastasmātpūjyamidaṃ janaiḥ
||35||अस्य संसेवनात्पुंसामपराधसहस्रकम् ॥
क्षमिष्येहं न संदेहस्तस्मात्पूज्यमिदं जनैः
tvaṃ tu liṃgārcanādasmātsarvamānyo bhaviṣyasi ||
parārdhadvitayaprāṃte tato mokṣamavāpsyasi
||36||त्वं तु लिंगार्चनादस्मात्सर्वमान्यो भविष्यसि ॥
परार्धद्वितयप्रांते ततो मोक्षमवाप्स्यसि
ityuktvā devadeveśastasmim̐lliṃge layaṃ yayau ||
dakṣopi gatavāngehaṃ pariprāptamanorathaḥ
||37||इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तस्मिँल्लिंगे लयं ययौ ॥
दक्षोपि गतवान्गेहं परिप्राप्तमनोरथः
skaṃda uvāca
ityagastya samākhyāto dakṣeśvarasamudbhavaḥ ||
yaṃ śrutvā mucyate jaṃturaparādha śatairapi
||35||इत्यगस्त्य समाख्यातो दक्षेश्वरसमुद्भवः ॥
यं श्रुत्वा मुच्यते जंतुरपराध शतैरपि
śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ dakṣeśvarasamudbhavam ||
naro na lipyate pāpairaparādhālayopi hi
||139||श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं दक्षेश्वरसमुद्भवम् ॥
नरो न लिप्यते पापैरपराधालयोपि हि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe dakṣeśvaraprādurbhāvonāma navāśītitamo'dhyāyaḥ || 89 ||