satyalokavarṇanam
vyāsa uvāca
sūrya ātmāsya jagatastasthuṣastamasoripuḥ ||
udiyāyodayagirau śuciprasṛmaraiḥ karaiḥ
||1||सूर्य आत्मास्य जगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः ॥
उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः
saṃvardhayansatāṃ dharmāntyakkurvaṃstāmasīṃ sthitim ||
padminīṃ bodhayaṃstviṣṭāṃ rātrau mukulitānanām
||2||संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम् ॥
पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्रौ मुकुलिताननाम्
havyaṃ kavyaṃ bhūtabaliṃ devādīnāṃ pravartayan ||
prāhṇāparāhṇamadhyāhna kriyākālaṃ vijṛṃbhayan
||3||हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन् ॥
प्राह्णापराह्णमध्याह्न क्रियाकालं विजृंभयन्
asatāṃ hṛdi vaktreṣu nirdiśaṃstamasaḥ sthitim ||
yāminīkālakalitaṃ jagadujjīvayanpunaḥ
||4||असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम् ॥
यामिनीकालकलितं जगदुज्जीवयन्पुनः
yasminnabhyudite jātaḥ samyakpuṇyajanodayaḥ ||
aho paropakaraṇaṃ sadyaḥ phalati neti cet
||5||यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः ॥
अहो परोपकरणं सद्यः फलति नेति चेत्
sāyamastamitaḥ prātaḥ kathaṃ jīvedraviḥ punaḥ ||
sānurāgakarasparśaiḥ prācīmāśvāsya khaṃḍitām
||6||सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः ॥
सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्
yāmaṃ bhuktvā tathāgneyīṃ jvalaṃtīṃ virahādiva ||
lavaṃgailāmṛgamadacaṃdracaṃdanacarcitāma
||7||यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं ज्वलंतीं विरहादिव ॥
लवंगैलामृगमदचंद्रचंदनचर्चिताम
tāṃbūlīrāgaraktauṣṭhīṃ drākṣāstabakasustanīm ||
lavalīvallidorvallī kaṃko lī pallavāṃgulim
||8||तांबूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम् ॥
लवलीवल्लिदोर्वल्ली कंको ली पल्लवांगुलिम्
malayānila niḥśvāsāṃ kṣīrodakavarāṃbarām ||
trikūṭasvarṇaratnāṃgīṃ suvelādri nitaṃbinīma
||9||मलयानिल निःश्वासां क्षीरोदकवरांबराम् ॥
त्रिकूटस्वर्णरत्नांगीं सुवेलाद्रि नितंबिनीम
kāverīgautamījaṃghāṃ colacolāṃ śukāvṛtām ||
sahyadarduravakṣojāṃ kāṃtīkāṃcīvibhūṣaṇāma
||10||कावेरीगौतमीजंघां चोलचोलां शुकावृताम् ॥
सह्यदर्दुरवक्षोजां कांतीकांचीविभूषणाम
sukomalamahārāṣṭrīvāgvilāsamanoharām ||
adyāpi na mahālakṣmīryā vimuṃcati sadguṇām
||11||सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम् ॥
अद्यापि न महालक्ष्मीर्या विमुंचति सद्गुणाम्
sudakṣadakṣiṇāmāśāmāśānāthaḥ pratasthivān ||
kramataḥ sarvamarvanto helayā helikasya kham
||12||सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान् ॥
क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्
na śekuragrato gaṃtuṃ tato'nūrurvyajijñapat
||13||न शेकुरग्रतो गंतुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्
anūruruvāca
bhāno mānonnato vindhyo niddhyaya gaganaṃ sthitaḥ ||
spardhate meruṇāprepsu stvaddattāṃ tu pradakṣiṇām
||14||भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निद्ध्यय गगनं स्थितः ॥
स्पर्धते मेरुणाप्रेप्सु स्त्वद्दत्तां तु प्रदक्षिणाम्
anrūruvākyamākarṇya savitā hṛdyacintayat ||
aho gaganamārgopi rudhyate cātivismayaḥ
||15||अन्रूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृद्यचिन्तयत् ॥
अहो गगनमार्गोपि रुध्यते चातिविस्मयः
vyāsa uvāca
sūraḥ śūropi kiṃ kuryātprāṃtare vartmanisthitaḥ ||
tvarāvānapi ko ruddhaṃ māgarmeko vilaṃghayet
||16||सूरः शूरोपि किं कुर्यात्प्रांतरे वर्त्मनिस्थितः ॥
त्वरावानपि को रुद्धं मागर्मेको विलंघयेत्
gṛhyatrāpratyūṣṭeḥ kṣaṇaṃ nāvatiṣṭhati ||
śūnyamārge niruddhaḥ sa kiṃkarotu vidhirbalī
||17||गृह्यत्राप्रत्यूष्टेः क्षणं नावतिष्ठति ॥
शून्यमार्गे निरुद्धः स किंकरोतु विधिर्बली
yojanānāṃ sahasre dve dve śate dve ca yojane ||
yojanasya nimeṣārdhādyāti sopi ciraṃ sthitaḥ
||18||योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने ॥
योजनस्य निमेषार्धाद्याति सोपि चिरं स्थितः
gate bahutithekāle prācyaudīcyāṃ bhṛśārditāḥ ||
caṇḍaraśmeḥ karavrātapātasantāpatāpitāḥ
||19||गते बहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्यां भृशार्दिताः ॥
चण्डरश्मेः करव्रातपातसन्तापतापिताः
pāścātyā dakṣiṇātyāśca nidrāmudritalocanāḥ ||
śayitā eva vīkṣante satāragrahamaṃbaram
||20||पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः ॥
शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमंबरम्
ahonāhaskarābhāvānniśānaivā'niśākarāt ||
astaṃgatarkṣānnabhasaḥ kaḥ kālastvepa nekṣyate
||21||अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् ॥
अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते
brahmāṃḍaṃ kimakāṃḍe vai layameṣyati tatkatham ||
parāpataṃti nādyāpi pārāvārā itastataḥ
||22||ब्रह्मांडं किमकांडे वै लयमेष्यति तत्कथम् ॥
परापतंति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः
svāhāsvadhāvaṣaṭkāravarjite jagatītale ||
paṃcayajñakriyālopāccakaṃpe bhuvanatrayam
||23||स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले ॥
पंचयज्ञक्रियालोपाच्चकंपे भुवनत्रयम्
sūryodayātpravartaṃte yajñādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ ||
tābhiryajñabhujāṃtṛptiḥ savitā tatra kāraṇam
||24||सूर्योदयात्प्रवर्तंते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः ॥
ताभिर्यज्ञभुजांतृप्तिः सविता तत्र कारणम्
citraguptādayaḥ sarve kālaṃ jānaṃti sūryataḥ ||
sthitisargavisargāṇāṃ kāraṇaṃ kevalaṃ raviḥ
||25||चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानंति सूर्यतः ॥
स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः
tatsūryasya gatistaṃbhātstaṃbhitaṃ bhuvanatrayam ||
yadyatratatsthitaṃ tatra citranyastamivā khilam
||26||तत्सूर्यस्य गतिस्तंभात्स्तंभितं भुवनत्रयम् ॥
यद्यत्रतत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवा खिलम्
ekatastimirānnaiśādekatastu divātapāt ||
bahūnāṃ pralayo jātaḥ kāṃdiśīkamabhūjjagat
||27||एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तु दिवातपात् ॥
बहूनां प्रलयो जातः कांदिशीकमभूज्जगत्
iti vyākulite loke surāsuranarorage ||
āḥkimetadakāṃḍebhūdrurudurdudruvuḥ prajāḥ
||28||इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे ॥
आःकिमेतदकांडेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः
tataḥ sarve samālokya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||
stuvaṃto vividhaiḥ stotrai rakṣarakṣeti cābruvan
||29||ततः सर्वे समालोक्य ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रै रक्षरक्षेति चाब्रुवन्
devā ūcuḥ
namo hiraṇyarūpāya brahmaṇe brahmarūpiṇe ||
avijñātasvarūpāya kaivalyāyāmṛtāya ca
||30||नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे ॥
अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च
yanna devā vijānaṃti mano yatrāpi kuṃṭhitam ||
na yatra vākprasarati namastasmai cidātmane
||31||यन्न देवा विजानंति मनो यत्रापि कुंठितम् ॥
न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने
yogino yaṃ hṛdākāśe praṇidhānena niścalāḥ ||
jyotīrūpaṃ prapaśyaṃti tasmai śrībrahmaṇe namaḥ
||32||योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः ॥
ज्योतीरूपं प्रपश्यंति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः
kālātparāya kālāya svecchayāpuruṣāya ca ||
guṇatraya svarūpāya namaḥ prakṛtirūpiṇe
||33||कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च ॥
गुणत्रय स्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे
viṣṇave sattvarūpāya rajorūpāya vedhase ||
tamase rudrarūpāya sthitisargāṃtakāriṇe
||34||विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे ॥
तमसे रुद्ररूपाय स्थितिसर्गांतकारिणे
namo buddhisvarūpāya tridhāhaṃkṛtaye namaḥ ||
paṃcatanmātra rūpāya paṃcakarmedriyātmane
||35||नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतये नमः ॥
पंचतन्मात्र रूपाय पंचकर्मेद्रियात्मने
namo manaḥsvarūpāya paṃcabuddhīṃdriyātmane ||
kṣityādi paṃcarūpāya namaste viṣayātmane
||35||नमो मनःस्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने ॥
क्षित्यादि पंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने
namo brahmāṃḍarūpāya tadaṃtarvartine namaḥ ||
arvācīnaparācī na viśvarūpāya te namaḥ
||37||नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः ॥
अर्वाचीनपराची न विश्वरूपाय ते नमः
anityanityarūpāya sadasatpataye namaḥ ||
samastabhaktakṛpayā svecchāviṣkṛtavigraha
||36||अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः ॥
समस्तभक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह
tava niḥśvasitaṃ vedāstava sve dokhilaṃ jagat ||
viśvā bhūtāni te pādaḥ śīrṣṇo dyauḥ samavartata
||39||तव निःश्वसितं वेदास्तव स्वे दोखिलं जगत् ॥
विश्वा भूतानि ते पादः शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत
nābhyā āsīdaṃtarikṣaṃ lomāni ca vanaspatiḥ ||
candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryastava prabho
||40||नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः ॥
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो
tvameva sarvaṃ tvayi deva sarvaṃ stotā stutiḥ stavya iha tvameva ||
īśa tvayā'vāsyamidaṃ hi sarvaṃ namostu bhūyopi namo namaste
||41||त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव ॥
ईश त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु भूयोपि नमो नमस्ते
iti stutvā vidhiṃ devā nipeturdaṃḍavatkṣitau ||
parituṣṭastadā brahmā pratyuvāca divaukasaḥ
||42||इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दंडवत्क्षितौ ॥
परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः
brahmovāca
yathārthayā'nayā stutyā tuṣṭosmi praṇatāḥ surāḥ ||
uttiṣṭhata prasannosmi vṛṇudhvaṃ varamuttamam
||43||यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोस्मि प्रणताः सुराः ॥
उत्तिष्ठत प्रसन्नोस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्
yaḥ stoṣyatyanayā stutyā śraddhāvānpratyahaṃ śuciḥ ||
māṃ vā haraṃ vā viṣṇuṃ vā tasya tuṣṭāḥ sadā vayam
||44||यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान्प्रत्यहं शुचिः ॥
मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्
dāsyāmaḥ sakalānkāmānputrānpautrānpaśūnvasu ||
saubhāgyamāyurārogyaṃ nirbhayatvaṃ raṇe jayam
||45||दास्यामः सकलान्कामान्पुत्रान्पौत्रान्पशून्वसु ॥
सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्
aihikāmuṣmikānbhogānapavargaṃ tathā'kṣayam ||
yadyadiṣṭatamaṃ tasya tattatsarvaṃ bhaviṣyati
||46||ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गं तथाऽक्षयम् ॥
यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति
tasmātsarvaprayatnena paṭhitavyaḥ stavottamaḥ ||
abhīṣṭada iti khyātaḥ stavoyaṃ sarvasiddhidaḥ
||47||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः ॥
अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोयं सर्वसिद्धिदः
punaḥ provāca tānvedhāḥ praṇipatyotthitānsurān ||
svasthāstiṣṭhata bho yūyaṃ kimatrāpi samākulāḥ
||48||पुनः प्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान् ॥
स्वस्थास्तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः
ete vedā mūrtidharā imā vidyāstathākhilāḥ ||
sadakṣiṇā amī yajñāḥ satyaṃ dharmastapo damaḥ
||49||एते वेदा मूर्तिधरा इमा विद्यास्तथाखिलाः ॥
सदक्षिणा अमी यज्ञाः सत्यं धर्मस्तपो दमः
brahmacaryamidaṃ caiṣā karuṇā bhāratītviyam ||
śrutismṛtītihāsārtha caritārthā amījanāḥ
||50||ब्रह्मचर्यमिदं चैषा करुणा भारतीत्वियम् ॥
श्रुतिस्मृतीतिहासार्थ चरितार्था अमीजनाः
neha krodho na mātsaryaṃ lobhaḥ kāmo'dhṛtirbhayam ||
hiṃsā kuṭilatā garvo niṃdāsūyā'śuciḥ kvacit
||51||नेह क्रोधो न मात्सर्यं लोभः कामोऽधृतिर्भयम् ॥
हिंसा कुटिलता गर्वो निंदासूयाऽशुचिः क्वचित्
ye brāhmaṇā brahmaratāstaponiṣṭhāstapodhanāḥ ||
māsopavāsaṣaṇmāsacāturmāsyādi sadvratāḥ
||52||ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः ॥
मासोपवासषण्मासचातुर्मास्यादि सद्व्रताः
pātivratyaratā nāryo ye cānye brahmacāriṇaḥ ||
te cāmīpaśyata surā ye ṣaṃḍhāḥ parayoṣiti
||53||पातिव्रत्यरता नार्यो ये चान्ये ब्रह्मचारिणः ॥
ते चामीपश्यत सुरा ये षंढाः परयोषिति
mātāpitroramī bhaktā amī gograhaṇe hatāḥ ||
vrate dāne jape yajñe svādhyāye dvijatarpaṇe
||54||मातापित्रोरमी भक्ता अमी गोग्रहणे हताः ॥
व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे
tīrthe tapasyupakṛtau sadācārādikarmaṇi ||
phalābhilāṣiṇībuddhirna yeṣāṃ te janā amī
||55||तीर्थे तपस्युपकृतौ सदाचारादिकर्मणि ॥
फलाभिलाषिणीबुद्धिर्न येषां ते जना अमी
gāyatrī jāpyaniratā agnihotra parāyaṇāḥ ||
dvimukhī go pradātāraḥ kapilādāna tatparāḥ
||56||गायत्री जाप्यनिरता अग्निहोत्र परायणाः ॥
द्विमुखी गो प्रदातारः कपिलादान तत्पराः
nispṛhāḥ somapā ye vai dvijapādodapāśca ye ||
mṛtāḥ sārasvate tīrthe dvijaśuśrūṣakāśca ye
||57||निस्पृहाः सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्च ये ॥
मृताः सारस्वते तीर्थे द्विजशुश्रूषकाश्च ये
pratigrahe samarthā hi ye pratigrahavarjitāḥ ||
ta ete matpriyā viprāstyaktatīrtha pratigrahāḥ
||58||प्रतिग्रहे समर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः ॥
त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थ प्रतिग्रहाः
prayāge māgha māso yairuṣaḥ snāto'malātmabhiḥ ||
makarasthe ravau śuddhāsta ime sūryavarcasaḥ
||59||प्रयागे माघ मासो यैरुषः स्नातोऽमलात्मभिः ॥
मकरस्थे रवौ शुद्धास्त इमे सूर्यवर्चसः
vārāṇasyāṃ pāṃcanade tryahaṃ snātāstu kārtike ||
amī te śuddhavapuṣaḥ puṇyabhājotinirmalāḥ
||60||वाराणस्यां पांचनदे त्र्यहं स्नातास्तु कार्तिके ॥
अमी ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः
snātvā tu maṇikarṇikyāṃ prīṇitā brāhmaṇā dhanaiḥ ||
ta ete sarvabhogāḍhyāḥ kalpaṃ sthāsyaṃti matpure
||61||स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः ॥
त एते सर्वभोगाढ्याः कल्पं स्थास्यंति मत्पुरे
tataḥ kāśīṃ samāsādya tena puṇyena noditāḥ ||
viśveśvaraprasādena mokṣameṣyaṃtyasaṃśayam
||62||ततः काशीं समासाद्य तेन पुण्येन नोदिताः ॥
विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यंत्यसंशयम्
avimukte kṛtaṃ karma yadalpamapi mānavaiḥ ||
śreyorūpaṃ tadvipāko mokṣo janmāṃtareṣvapi
||63||अविमुक्ते कृतं कर्म यदल्पमपि मानवैः ॥
श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षो जन्मांतरेष्वपि
aho vaiśveśvare kṣetre maraṇādapinobhayam ||
yatra sarve pratīkṣaṃte mṛtyuṃ priyamivāti thim
||64||अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपिनोभयम् ॥
यत्र सर्वे प्रतीक्षंते मृत्युं प्रियमिवाति थिम्
brāhmaṇebhyaḥ kurukṣetre yairdattaṃ vasu nirmalam ||
nirmalāṃgāsta ete vai tiṣṭhaṃti mama saṃnidhā
||65||ब्राह्मणेभ्यः कुरुक्षेत्रे यैर्दत्तं वसु निर्मलम् ॥
निर्मलांगास्त एते वै तिष्ठंति मम संनिधा
pitāmahaṃ samāsādya gayāyāṃ yaiḥ pitāmahāḥ ||
tarpitā brāhmaṇamukhe teṣāmete pitāmahāḥ
||66||पितामहं समासाद्य गयायां यैः पितामहाः ॥
तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः
na snānena na dānena na japena na pūjayā ||
mallokaḥ prāpyate devāḥ prāpyate dvija tarpaṇāt
||67||न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया ॥
मल्लोकः प्राप्यते देवाः प्राप्यते द्विज तर्पणात्
sopaskarāṇiveśmānimu salolūkhalādibhiḥ ||
yairdattāni saśayyāni teṣāṃ harmyāṇyamūni vai
||68||सोपस्कराणिवेश्मानिमु सलोलूखलादिभिः ॥
यैर्दत्तानि सशय्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै
brahmaśālāṃ kārayaṃti vedamadhyāpayaṃti ca ||
vidyādānaṃ ca ye kuryuḥ purāṇaṃ śrāvayaṃti ca
||69||ब्रह्मशालां कारयंति वेदमध्यापयंति च ॥
विद्यादानं च ये कुर्युः पुराणं श्रावयंति च
purāṇāni ca ye dadyuḥ pustakāni dadatyapi ||
dharmaśāstrāṇi ye dadyusteṣāṃ vāsotra me pure
||70||पुराणानि च ये दद्युः पुस्तकानि ददत्यपि ॥
धर्मशास्त्राणि ये दद्युस्तेषां वासोत्र मे पुरे
yajñārthaṃ ca vivāhārthaṃ vratārthaṃ brāhmaṇāya vai ||
akhaṃḍaṃ vasu ye dadyustetra syurvasuvarcasaḥ
||71||यज्ञार्थं च विवाहार्थं व्रतार्थं ब्राह्मणाय वै ॥
अखंडं वसु ये दद्युस्तेत्र स्युर्वसुवर्चसः
ārogyaśālāṃ yaḥ kuryādvaidyapoṣaṇatatparaḥ ||
ākalpamatra vasati sarvabhoga samanvitaḥ
||72||आरोग्यशालां यः कुर्याद्वैद्यपोषणतत्परः ॥
आकल्पमत्र वसति सर्वभोग समन्वितः
muktī kurvaṃti tīrthāni ye ca duṣṭāvarodhataḥ ||
mamāvarodhe te mānyā aurasāstanayā iva
||73||मुक्ती कुर्वंति तीर्थानि ये च दुष्टावरोधतः ॥
ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनया इव
viṣṇorvāmamavāśaṃbhorbrāhmaṇā eva supriyāḥ ||
teṣāṃ mūrtyā vayaṃ sākṣādvicarāmo mahītale
||74||विष्णोर्वाममवाशंभोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः ॥
तेषां मूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले
brāhmaṇāścaiva gāvaśca kulamekaṃ dvidhākṛtam ||
ekatra maṃtrāstiṣṭhaṃti havirekatra tiṣṭhati
||75||ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधाकृतम् ॥
एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र तिष्ठति
brāhmaṇā jaṃgamaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ sārvabhaumikam ||
yeṣāṃ vākyodakenaiva śuddhyaṃti malinā janāḥ
||76||ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं निर्मितं सार्वभौमिकम् ॥
येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः
gāvaḥ pavitramatulaṃ gāvo maṃgalamuttamam ||
yāsāṃ khurotthito reṇurgaṃgāvārisamo bhavet
||77||गावः पवित्रमतुलं गावो मंगलमुत्तमम् ॥
यासां खुरोत्थितो रेणुर्गंगावारिसमो भवेत्
śṛṃgāgre sarvatīrthāni khurāgre sarva parvatāḥ ||
śṛṃgayoraṃtare yasyāḥ sākṣādgaurīmaheśvarī
||78||शृंगाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्व पर्वताः ॥
शृंगयोरंतरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी
dīyamānāṃ ca gāṃ dṛṣṭvā nṛtyaṃti prapitāmahāḥ ||
prīyaṃte ṛṣayaḥ sarve tuṣyāmo daivataiḥ saha
||79||दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यंति प्रपितामहाः ॥
प्रीयंते ऋषयः सर्वे तुष्यामो दैवतैः सह
rorūyaṃte ca pāpāni dāridryaṃ vyādhibhiḥ saha ||
dhātryaḥ sarvasya lokasya gāvo māteva sarvathā
||80||रोरूयंते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह ॥
धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा
gavāṃ stutvā namaskṛtya kṛtvā caiva pra dakṣiṇām ||
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasuṃdharā
||81||गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्र दक्षिणाम् ॥
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा
yā lakṣmīḥ savarbhūtānāṃ yā deveṣu vyavasthitā ||
dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu
||82||या लक्ष्मीः सवर्भूतानां या देवेषु व्यवस्थिता ॥
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु
viṣṇorvakṣasi yā lakṣmīḥ svāhā caiva vibhāvasoḥ ||
svadhā yā pitṛmukhyānāṃ sā dhenurvaradā sadā
||83||विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः ॥
स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा
gomayaṃ yamunā sākṣādgomūtraṃ narmadā śubhā ||
gaṃgā kṣīraṃ tu yāsāṃ vai kiṃ pavitramataḥ param
||84||गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा ॥
गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम्
gavāmaṃgeṣu tiṣṭhaṃti bhuvanāni caturdaśa ||
yasmāttasmācchivaṃ me syādihaloke paratra ca
||85||गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश ॥
यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च
iti maṃtraṃ samuccārya dhenūrvādhenumeva vā ||
yo dadyāddvijavaryāya sa sarvebhyo viśiṣyate
||86||इति मंत्रं समुच्चार्य धेनूर्वाधेनुमेव वा ॥
यो दद्याद्द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते
mayā ca viṣṇunā sārdhaṃ śivena ca maharṣibhiḥ |
vicārya goguṇānnityaṃ prārthaneti vidhīyate
||87||मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः ।
विचार्य गोगुणान्नित्यं प्रार्थनेति विधीयते
gāvo me purataḥ saṃtu gāvo me saṃtu pṛṣṭhataḥ ||
gāvo me hṛdaye saṃtu gavāṃ madhye vasāmyaham
||88||गावो मे पुरतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः ॥
गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्
nīrājayati yoṃgāni gavāṃ pucchena bhāgyavān ||
alakṣmīḥ kalaho rogāstasyāṃgādyāṃti dūrataḥ
||89||नीराजयति योंगानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् ॥
अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्यांगाद्यांति दूरतः
gobhirvipraśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ ||
alubdhairdā naśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī ||
mama lokātparoloko vaikuṃṭha iti gīyate ||
tasyopariṣṭātkaumāra umālokastataḥ param
||91||गोभिर्विप्रश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ॥
अलुब्धैर्दा नशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥
मम लोकात्परोलोको वैकुंठ इति गीयते ॥
तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम्
śivalokastadupari golo kastatsamīpataḥ ||
gomātaraḥ suśīlādyāstatra saṃti śivapriyāḥ
||92||शिवलोकस्तदुपरि गोलो कस्तत्समीपतः ॥
गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र संति शिवप्रियाः
gavāṃ śuśrūrūṣakāye ca gopradāye ca mānavāḥ ||
eṣāmanyatame loke te syuḥ sarvasamṛddhayaḥ
||93||गवां शुश्रूरूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः ॥
एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः
yatra kṣīravahā nadyo yatra pāyasa kardamāḥ ||
na jarā bādhate yatra tatra gacchaṃti gopradāḥ
||94||यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायस कर्दमाः ॥
न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः
śrutismṛtipurāṇajñā brāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ ||
taduktācāracaraṇā itare nāmadhārakāḥ
||95||श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः ॥
तदुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः
śrutismṛtī tu netre dve purāṇaṃ hṛdayaṃ smṛtam ||
śrutismṛtibhyāṃ hīnoṃdhaḥ kāṇaḥ syādekayā vinā ||
purāṇahīnāddhṛcchūnyātkāṇāṃdhāvapi tau varau ||
śrutismṛtyuditodharmaḥ purāṇe parigīyate
||97||श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् ॥
श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना ॥
पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ ॥
श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते
tadbāhmaṇāya gordeyā sarvatra sukhamicchatā ||
na deyā dvijamātrāya dātāraṃ sopyadho nayet
||98||तद्बाह्मणाय गोर्देया सर्वत्र सुखमिच्छता ॥
न देया द्विजमात्राय दातारं सोप्यधो नयेत्
yasya dharme'sti jijñāsā yasya pāpādbhayaṃ mahat ||
śrotavyāni purāṇāni dhamarmūlāni tena vai
||99||यस्य धर्मेऽस्ति जिज्ञासा यस्य पापाद्भयं महत् ॥
श्रोतव्यानि पुराणानि धमर्मूलानि तेन वै
caturdaśasu vidyāsu purāṇaṃ dīpa uttamaḥ ||
aṃdhopi na tadā lokātsaṃsārābdhau kvacitpatet
||100||चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः ॥
अंधोपि न तदा लोकात्संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्
śrotavyāni purāṇāni vastavyaṃ jāhnavī taṭe ||
tarpaṇīyā dvijā nityaṃ mamalokepsubhiḥ sadā
||1||श्रोतव्यानि पुराणानि वस्तव्यं जाह्नवी तटे ॥
तर्पणीया द्विजा नित्यं ममलोकेप्सुभिः सदा
ityuddeśānmayākhyātā satyalokavyavasthitiḥ ||
abhayaṃ yadbhayārtānāṃ na bhetavyaṃ ca he surāḥ
||2||इत्युद्देशान्मयाख्याता सत्यलोकव्यवस्थितिः ॥
अभयं यद्भयार्तानां न भेतव्यं च हे सुराः
spardhate meruṇā viṃdhyo bradhnādhva parirodhakṛta ||
tadarthamāgatā yūyaṃ tadupāyaṃ diśāmi vaḥ
||3||स्पर्धते मेरुणा विंध्यो ब्रध्नाध्व परिरोधकृत ॥
तदर्थमागता यूयं तदुपायं दिशामि वः
astyagastyastapyamānastapa ugraṃ mahātapāḥ ||
maitrāvaruṇirādhāya cittaṃ viśveśvare vibhau
||4||अस्त्यगस्त्यस्तप्यमानस्तप उग्रं महातपाः ॥
मैत्रावरुणिराधाय चित्तं विश्वेश्वरे विभौ
avimuktamahākṣetre sarveṣāṃ muktihetuke ||
tārakasyopadeśārthaṃ viśveśā'dhiṣṭhite svayam
||5||अविमुक्तमहाक्षेत्रे सर्वेषां मुक्तिहेतुके ॥
तारकस्योपदेशार्थं विश्वेशाऽधिष्ठिते स्वयम्
yācadhvaṃ tatra gatvā taṃ sa vaḥ kāryaṃ vidhāsyati ||
tenaikadāvitā lokā vātāpīlvalabhakṣaṇāt
||6||याचध्वं तत्र गत्वा तं स वः कार्यं विधास्यति ॥
तेनैकदाविता लोका वातापील्वलभक्षणात्
atimitraṃ tatra tejo mitrāvaruṇaje munau ||
tadāprabhṛti lokeṣu kogastyānnaiva bibhyati
||7||अतिमित्रं तत्र तेजो मित्रावरुणजे मुनौ ॥
तदाप्रभृति लोकेषु कोगस्त्यान्नैव बिभ्यति
ityuktvāṃtardadhe vedhāstepi pramuditānanāḥ ||
devāḥ parasparaṃ procurahodhanya tamā vayam
||8||इत्युक्त्वांतर्दधे वेधास्तेपि प्रमुदिताननाः ॥
देवाः परस्परं प्रोचुरहोधन्य तमा वयम्
prasaṃgatopi draṣṭavyau kāśīkāśīpatī śivau ||
aho ahobhirbahubhiḥ phalito no manorathaḥ
||9||प्रसंगतोपि द्रष्टव्यौ काशीकाशीपती शिवौ ॥
अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो नो मनोरथः
utphullapadmanayanā nirmitāḥ sukṛtārthinaḥ ||
tāveva caraṇau dhanyau kāśīmabhiprayāyinau
||110||उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिताः सुकृतार्थिनः ॥
तावेव चरणौ धन्यौ काशीमभिप्रयायिनौ
yeyaṃ kathā śrutāsmābhirvedhasā samudīritā ||
tasyāḥ śravaṇajātpuṇyātprāpnumastvadya kāśikām
||11||येयं कथा श्रुतास्माभिर्वेधसा समुदीरिता ॥
तस्याः श्रवणजात्पुण्यात्प्राप्नुमस्त्वद्य काशिकाम्
ekā kriyā dvyarthakarī prāpyate puṇyagauravāt ||
evaṃ vadaṃto hṛṣṭāsyāḥ surāḥ kāśīṃ samāyayuḥ
||12||एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्राप्यते पुण्यगौरवात् ॥
एवं वदंतो हृष्टास्याः सुराः काशीं समाययुः
vyāsa uvāca
idaṃ puṇyatamākhyānaṃ ye śroṣyaṃtīha mānavāḥ ||
vidhūya sarvapāpāni putradārasamanvitāḥ
||13||इदं पुण्यतमाख्यानं ये श्रोष्यंतीह मानवाः ॥
विधूय सर्वपापानि पुत्रदारसमन्विताः
iha vaṃśaṃ paristhāpya bhuktvā sarva sukhāni ca ||
satyaloke ciraṃ sthitvā tato yāsyaṃti śāśvatam
||114||इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्व सुखानि च ॥
सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततो यास्यंति शाश्वतम्
iti śrīskānde mahāpurāṇe ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārdhe satyalokavarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||