avimukteśa māhātmyaṃ varṇitaṃ tegrato mayā
skaṃda uvāca
avimukteśa māhātmyaṃ varṇitaṃ tegrato mayā ||
atho kimasi śuśrūṣuḥ kathayiṣyāmi tatpunaḥ
||1||अविमुक्तेश माहात्म्यं वर्णितं तेग्रतो मया ॥
अथो किमसि शुश्रूषुः कथयिष्यामि तत्पुनः
agastya uvāca
avimukteśa māhātmyaṃ śrāvaṃ śrāvaṃ śrutī mama ||
atīva suśrute jāte tathāpi na dhinomyaham
||2||अविमुक्तेश माहात्म्यं श्रावं श्रावं श्रुती मम ॥
अतीव सुश्रुते जाते तथापि न धिनोम्यहम्
avimukteśvaraṃ liṃgaṃ kṣetraṃ cāpyavimuktakam ||
etayostu kathaṃ prāptirbhavetṣaṇmukha tadvada
||3||अविमुक्तेश्वरं लिंगं क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम् ॥
एतयोस्तु कथं प्राप्तिर्भवेत्षण्मुख तद्वद
skaṃda uvāca
śṛṇu kuṃ bhaja vakṣyāmi yathā prāptirbhavediha ||
svaśreyo dāturetasyā vimuktasya mahāmate
||4||शृणु कुं भज वक्ष्यामि यथा प्राप्तिर्भवेदिह ॥
स्वश्रेयो दातुरेतस्या विमुक्तस्य महामते
samīhitārtha saṃsiddhirlabhyate puṇyabhārataḥ ||
tacca puṇyaṃ bhavedvipra śrutivartmasabhājanāt
||5||समीहितार्थ संसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः ॥
तच्च पुण्यं भवेद्विप्र श्रुतिवर्त्मसभाजनात्
śrutivartmajuṣaḥ puṃsaḥ saṃsparśānnaśyato mune ||
kalikālāvapi sadā chidraṃ prāpya jighāṃsataḥ
||6||श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः संस्पर्शान्नश्यतो मुने ॥
कलिकालावपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसतः
varjitasya vidhānena proktasyākaraṇena vai ||
kalikālāvapi hato brāhmaṇaṃ raṃdhradarśanāt
||7||वर्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै ॥
कलिकालावपि हतो ब्राह्मणं रंध्रदर्शनात्
niṣiddhācaraṇaṃ tasmātkathayiṣye tavāgrataḥ ||
taddūrataḥ parityajya naro na nirayī bhavet
||8||निषिद्धाचरणं तस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः ॥
तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयी भवेत्
palāṃḍuṃ viḍvarāhaṃ ca śeluṃ laśuna gṛṃjane ||
gopīyūṣaṃ taṃḍulīyaṃ varjyaṃ ca kavakaṃ sadā
||9||पलांडुं विड्वराहं च शेलुं लशुन गृंजने ॥
गोपीयूषं तंडुलीयं वर्ज्यं च कवकं सदा
vraścanānvṛkṣaniryāsānpāyasāpūpaśaṣkulīḥ ||
adevapitryaṃ palalamavatsāgopayastyajet
||10||व्रश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः ॥
अदेवपित्र्यं पललमवत्सागोपयस्त्यजेत्
paya aikaśaphaṃ heyaṃ tathā krāmelakāvikam ||
rātrau na dadhi bhoktavyaṃ divā na navanītakam
||11||पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम् ॥
रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्
ṭiṭṭibhaṃ kalaviṃkaṃ ca haṃsaṃ cakraṃ plavaṃbakam ||
tyajenmāṃsāśinaḥ sarvānsārasaṃ kukkuṭaṃ śukam
||12||टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम् ॥
त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान्सारसं कुक्कुटं शुकम्
jālapādānkhaṃjarīṭānbuḍitvā matsyabhakṣakān ||
matsyāśī sarvamāṃsāśī tanmatsyānsarvathā tyajet
||13||जालपादान्खंजरीटान्बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् ॥
मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान्सर्वथा त्यजेत्
havyakavyaniyuktau tu bhakṣyau pāṭhīnarohitau ||
māṃsāśibhistvamī bhakṣyāḥ śaśa śallaka kacchapāḥ
||14||हव्यकव्यनियुक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ ॥
मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्याः शश शल्लक कच्छपाः
śvāvidgodhe praśaste ca jñātāśca mṛgapakṣiṇaḥ ||
āyuṣkāmaiḥ svargakāmaistyājyaṃ māṃsaṃ prayatnataḥ
||15||श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः ॥
आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसं प्रयत्नतः
yajñārthaṃ paśuhiṃsā yā sā svargyā netarā kvacit ||
tyajetparyuṣitaṃ sarvamakhaṃḍasneha varjitam
||16||यज्ञार्थं पशुहिंसा या सा स्वर्ग्या नेतरा क्वचित् ॥
त्यजेत्पर्युषितं सर्वमखंडस्नेह वर्जितम्
prāṇātyaye kratau śrāddhe bhaiṣaje viprakāmyayā ||
alaulyamitthaṃ palalaṃ bhakṣayannaiva doṣabhāk
||17||प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया ॥
अलौल्यमित्थं पललं भक्षयन्नैव दोषभाक्
na tādṛśaṃ bhavetpāpaṃ mṛgayāvṛttikāṃkṣiṇaḥ ||
yādṛśaṃ bhavati pretya laulyānmāṃsopasevinaḥ
||18||न तादृशं भवेत्पापं मृगयावृत्तिकांक्षिणः ॥
यादृशं भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः
makhārthaṃ brahmaṇā sṛṣṭāḥ paśu druma mṛgauṣadhīḥ ||
nighnannahiṃsako viprastāsāmapi śubhā gatiḥ
||19||मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशु द्रुम मृगौषधीः ॥
निघ्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभा गतिः
pitṛdevakratukṛte madhuparkārthameva ca ||
tatra hiṃsāpyahiṃsā syāddhiṃsānyatra sudustarā
||20||पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च ॥
तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्धिंसान्यत्र सुदुस्तरा
yo jaṃtūnātmapuṣṭyarthaṃ hinasti jñānadurbalaḥ ||
durācārasya tasyeha nāmutrāpi sukhaṃ kvacit
||21||यो जंतूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः ॥
दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्
bhoktānumaṃtā saṃskartā krayivikrayi hiṃsakāḥ ||
upahartā ghātayitā hiṃsakāścāṣṭadhā smṛtāḥ
||22||भोक्तानुमंता संस्कर्ता क्रयिविक्रयि हिंसकाः ॥
उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधा स्मृताः
pratyabdamaśvamedhena śataṃ varṣāṇi yo yajet ||
amāṃsabhakṣako yaśca tayoraṃtyo viśiṣyate
||23||प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् ॥
अमांसभक्षको यश्च तयोरंत्यो विशिष्यते
yathaivātmā parastadvaddraṣṭavyaḥ sukhamicchatā ||
sukhaduḥkhāni tulyāni yathātmani tathā pare
||24||यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता ॥
सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे
sukhaṃ vā yadi vā cānyadyatkiṃcitkriyate pare ||
tatkṛtaṃ hi punaḥ paścātsarvamātmani saṃbhavet
||25||सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे ॥
तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत्
na kleśena vinā dravyamarthahīne kutaḥ kriyāḥ ||
kriyāhīne kuto dharmo dharmahīne kutaḥ sukham
||26||न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः ॥
क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम्
sukhaṃ hi sarvairākāṃkṣyaṃ tacca dharmasamudbhavam ||
tasmāddharmotra kartavyaścāturvarṇyena yatnataḥ
||27||सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् ॥
तस्माद्धर्मोत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः
nyāyāgatena dravyeṇa kartavyaṃ pāralaukikam ||
dānaṃ ca vidhinā deyaṃ kāle pātre ca bhāvataḥ
||28||न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् ॥
दानं च विधिना देयं काले पात्रे च भावतः
vidhihīnaṃ tathā'pātre yo dadāti pratigraham ||
na kevalaṃ hi tadyāti śeṣaṃ tasya ca naśyati
||29||विधिहीनं तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् ॥
न केवलं हि तद्याति शेषं तस्य च नश्यति
vyasanārthe kuṭuṃbārthe yadṛṇārthe ca dīyate ||
tadakṣayaṃ bhavedatra paratra ca na saṃśayaḥ
||30||व्यसनार्थे कुटुंबार्थे यदृणार्थे च दीयते ॥
तदक्षयं भवेदत्र परत्र च न संशयः
mātāpitṛvihīnaṃ yo mauṃjīpāṇigrahādibhiḥ ||
saṃskārayennijairarthaistasya śreyastvanaṃtakam
||31||मातापितृविहीनं यो मौंजीपाणिग्रहादिभिः ॥
संस्कारयेन्निजैरर्थैस्तस्य श्रेयस्त्वनंतकम्
agnihotrairna tacchreyo nāgniṣṭomādibhirmakhaiḥ ||
yacchreyaḥ prāpyate martyairdvije caike pratiṣṭhite
||32||अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः ॥
यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते
yo hyanāthasya viprasya pāṇiṃ grāhayate kṛtī ||
iha saukhyamavāpnoti sokṣayaṃ svargamāpnuyāt
||33||यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिं ग्राहयते कृती ॥
इह सौख्यमवाप्नोति सोक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्
pitṛgehe tu yā kanyā rajaḥ paśyedasaṃskṛtā ||
bhrūṇahā tatpitā jñeyo vṛṣalī sāpi kanyakā
||34||पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता ॥
भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका
yastāṃ pariṇayenmohātsa bhavedvṛṣalīpatiḥ ||
tena saṃbhāṣaṇaṃ tyājyamapāṅkteyena sarvadā
||35||यस्तां परिणयेन्मोहात्स भवेद्वृषलीपतिः ॥
तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा
vijñāya doṣamubhayoḥ kanyāyāśca varasya ca ||
saṃbaṃdhaṃ racayetpaścādanyathā doṣabhākpitā
||36||विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च ॥
संबंधं रचयेत्पश्चादन्यथा दोषभाक्पिता
striyaḥ pavitrāḥ satataṃ naitā duṣyaṃti kenacit ||
māsimāsi rajastāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati
||37||स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यंति केनचित् ॥
मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति
pūrvaṃ striyaḥ surairbhuktāḥ somagaṃdharva vahnibhiḥ ||
bhuṃjate mānuṣāḥ paścānnaitāduṣyaṃ ti kenacit
||38||पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगंधर्व वह्निभिः ॥
भुंजते मानुषाः पश्चान्नैतादुष्यं ति केनचित्
strīṇāṃ śaucaṃ dadau somaḥ pāvakaḥ sarvamedhyatām ||
kalyāṇavāṇīṃ gaṃdharvāstena medhyāḥ sadā striyaḥ
||39||स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम् ॥
कल्याणवाणीं गंधर्वास्तेन मेध्याः सदा स्त्रियः
kanyāṃ bhuṃkte rajaḥkāle'gniḥ śaśī lomadarśane ||
stanodbhedeṣu gaṃdharvāstatprāgeva pradīyate
||40||कन्यां भुंक्ते रजःकालेऽग्निः शशी लोमदर्शने ॥
स्तनोद्भेदेषु गंधर्वास्तत्प्रागेव प्रदीयते
dṛśyaromātvapatyaghnī kulaghnyudgatayauvanā ||
pitṛghnyāviṣkatarajāstatastāḥ parivarjayet
||41||दृश्यरोमात्वपत्यघ्नी कुलघ्न्युद्गतयौवना ॥
पितृघ्न्याविष्कतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत्
kanyādānaphalaprepsustasmādda dyādanagnikām ||
anyathā na phalaṃ dātuḥ pratigrāhī patedadhaḥ
||42||कन्यादानफलप्रेप्सुस्तस्माद्द द्यादनग्निकाम् ॥
अन्यथा न फलं दातुः प्रतिग्राही पतेदधः
kanyāmabhuktāṃ somādyairdadaddānaphalaṃ labhet ||
devabhuktāṃ dadaddātā na svargamadhigacchati
||43||कन्यामभुक्तां सोमाद्यैर्ददद्दानफलं लभेत् ॥
देवभुक्तां ददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति
śayanāsanayānāni kuṇapaṃ strīmukhaṃ kuśāḥ ||
yajñapātrāṇi sarvāṇi na duṣyaṃti budhāḥ kvacit
||44||शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः ॥
यज्ञपात्राणि सर्वाणि न दुष्यंति बुधाः क्वचित्
vatsaḥ prasravaṇe madhye śakuniḥ phalapātane ||
nāryo ratiprayogeṣu śvā mṛga grahaṇe śuciḥ ||
ajāśvayormukhaṃ medhyaṃ gāvo medhyāstu pṛṣṭhataḥ ||
pādato brāhmaṇā medhyāḥ striyo medhyāstu sarvataḥ
||45||वत्सः प्रस्रवणे मध्ये शकुनिः फलपातने ॥
नार्यो रतिप्रयोगेषु श्वा मृग ग्रहणे शुचिः ॥
अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः ॥
पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः
balātkāropabhuktā vā corahastagatāpi vā ||
na tyājyā dayitā nārī nāsyāstyāgo vidhīyate
||47||बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा ॥
न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते
āmlena tāmraśuddhiḥ syācchuddhiḥ kāṃsyasya bhasmanā ||
saṃśuddhī rajasā nāryāstaṭinyā vegataḥ śuciḥ
||48||आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना ॥
संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः
manasāpi hi yā neha ciṃtayetpuruṣāṃtaram ||
somayā saha saukhyāni bhuṃkte cātrāpi kīrtibhāk
||49||मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् ॥
सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्
pitā pitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā ||
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥparaḥ
||50||पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा ॥
कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः
aprayacchansamāpnoti bhūṇahatyāmṛtāvṛtau ||
svayaṃ tvabhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryātsvayaṃ varam
||51||अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ ॥
स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्
hṛtādhikārāṃ malināṃ piṃḍamātropajīvinīm ||
paribhūtāmadhaḥśayyāṃ vāsayedvyabhicāriṇīm
||52||हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् ॥
परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्
vyabhicārādṛtau śuddhirgarbhe tyāgo vidhīyate ||
garbhabhartṛvadhādau tu mahatyapi ca kalmaṣe
||53||व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते ॥
गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे
śūdrasya bhāryā śūdraiva sā ca svā ca viśaḥ smṛte ||
te ca svā caiva rājñastu tāśca svācāgrajanmanaḥ
||54||शूद्रस्य भार्या शूद्रैव सा च स्वा च विशः स्मृते ॥
ते च स्वा चैव राज्ञस्तु ताश्च स्वाचाग्रजन्मनः
āropya śūdrāṃ śayane vipro gacchedadhogatim ||
utpādya putraṃ śūdrāyāṃ brāhmaṇyādeva hīyate
||55||आरोप्य शूद्रां शयने विप्रो गच्छेदधोगतिम् ॥
उत्पाद्य पुत्रं शूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते
daivapitryātitheyāni tatpradhānāni yasya tu ||
devādyāstanna cāśnaṃti sa ca svargaṃ na gacchati
||56||दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ॥
देवाद्यास्तन्न चाश्नंति स च स्वर्गं न गच्छति
jāmayo yāni gehāni śapaṃtyapratipūjitāḥ ||
kṛtyābhirnihatānīva naśyeyustānyasaṃśayam
||57||जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः ॥
कृत्याभिर्निहतानीव नश्येयुस्तान्यसंशयम्
tadabhyarcyāḥ suvāsinyo bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ ||
bhūtikāmairnarairnityaṃ satkāreṣūtsaveṣu ca
||58||तदभ्यर्च्याः सुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः ॥
भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च
yatra nāryaḥ pramuditā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ ||
ramaṃte devatāstatra syustatra saphalāḥ kriyāḥ
||59||यत्र नार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनैः ॥
रमंते देवतास्तत्र स्युस्तत्र सफलाः क्रियाः
yatra tuṣyati bhartrā strī striyā bhartā ca tuṣyati ||
tatra veśmani kalyāṇaṃ saṃpadyeta pade pade
||60||यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता च तुष्यति ॥
तत्र वेश्मनि कल्याणं संपद्येत पदे पदे
ahutaṃ ca hutaṃ caiva prahutaṃ prāśitaṃ tathā ||
brāhmaṃ hutaṃ paṃcamaṃ ca paṃcayajñā ime śubhāḥ
||61||अहुतं च हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा ॥
ब्राह्मं हुतं पंचमं च पंचयज्ञा इमे शुभाः
japo'hutohuto homaḥ prahuto bhautiko baliḥ ||
prāśitaṃ pitṛsaṃtṛptirhutaṃ brāhmaṃ dvijārcanam
||62||जपोऽहुतोहुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः ॥
प्राशितं पितृसंतृप्तिर्हुतं ब्राह्मं द्विजार्चनम्
paṃcayajñānimānkurvanbrāhmaṇo nāvasīdati ||
eteṣāmananuṣṭhānātpaṃcasūnā avāpnuyāt
||63||पंचयज्ञानिमान्कुर्वन्ब्राह्मणो नावसीदति ॥
एतेषामननुष्ठानात्पंचसूना अवाप्नुयात्
brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchedbāhujātamanāmayam ||
vaiśyaṃ sukhaṃ samāgamya śūdraṃ saṃtoṣameva ca
||64||ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेद्बाहुजातमनामयम् ॥
वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं संतोषमेव च
jātamātraḥ śiśustāvadyāvadaṣṭau samāḥ smṛtāḥ ||
bhakṣyābhakṣyeṣu no dṣyedyāvannaivopanīyate
||65||जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः ॥
भक्ष्याभक्ष्येषु नो दु्ष्येद्यावन्नैवोपनीयते
bharaṇaṃ poṣyavargasya dṛṣṭādṛṣṭaphalodayam ||
pratyavāyo hyabharaṇe bhartavyastatprayatnataḥ
||66||भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् ॥
प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः
mātāpitāgurupatnīḥ tvapatyāni samāśritāḥ ||
abhyāgatotithiścāgniḥ poṣyavargā amī nava
||67||मातापितागुरुपत्नीः त्वपत्यानि समाश्रिताः ॥
अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव
sa jīvati pumānyo'tra bahubhiścopajīvyate ||
jīvanmṛtotha vijñeyaḥ puruṣaḥ svodaraṃbhariḥ
||68||स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते ॥
जीवन्मृतोथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभरिः
dīnānāthaviśiṣṭebhyo dātavyaṃ bhūtikāmyayā ||
adattadānā jāyaṃte parabhāgyopajīvinaḥ
||69||दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिकाम्यया ॥
अदत्तदाना जायंते परभाग्योपजीविनः
vibhāgaśīlasaṃyukto dayāvāṃśca kṣamāyutaḥ ||
devatātithibhaktastu gṛhastho dhārmikaḥ smṛtaḥ
||70||विभागशीलसंयुक्तो दयावांश्च क्षमायुतः ॥
देवतातिथिभक्तस्तु गृहस्थो धार्मिकः स्मृतः
śarvarīmadhya yāmau yau hutaśeṣaṃ ca yaddhaviḥ ||
tatra svapaṃstadaśnaṃśca brāhmaṇo nāvasīdati
||71||शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः ॥
तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति
navaitāni gṛhasthasya kāryāṇyabhyāgate sadā ||
sudhā vyayāni yatsaumyaṃ vākyaṃ cakṣurmanomukham
||72||नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागते सदा ॥
सुधा व्ययानि यत्सौम्यं वाक्यं चक्षुर्मनोमुखम्
abhyutthānamihāyāta sasnehaṃ pūrvabhāṣaṇam ||
upāsanamanuvrajyā gṛhasthonnati hetave
||73||अभ्युत्थानमिहायात सस्नेहं पूर्वभाषणम् ॥
उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नति हेतवे
tatheṣadvyayayuktāni kāryāṇyetāni vai nava ||
āsanaṃ pādaśaucaṃ ca yathāśaktyāśanaṃ kṣitiḥ
||74||तथेषद्व्यययुक्तानि कार्याण्येतानि वै नव ॥
आसनं पादशौचं च यथाशक्त्याशनं क्षितिः
śayyātṛṇajalābhyaṃga dīpā gārhasthya siddhidāḥ ||
tathā nava vikarmāṇi tyājyāni gṛhamedhinām
||75||शय्यातृणजलाभ्यंग दीपा गार्हस्थ्य सिद्धिदाः ॥
तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्
paiśunyaṃ paradārāśca drohaḥ krodhānṛtāpriyam ||
dveṣo daṃbhaśca māyā ca svargamārgārgalāni hi
||76||पैशुन्यं परदाराश्च द्रोहः क्रोधानृताप्रियम् ॥
द्वेषो दंभश्च माया च स्वर्गमार्गार्गलानि हि
navāvaśyakakarmāṇi kāryāṇi prativāsaram ||
snānaṃ saṃdhyā japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam
||77||नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम् ॥
स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्
veśvadevaṃ tathātithyaṃ navamaṃ pitṛtarpaṇam ||
nava gopyāni yānyatra mune tāni niśāmaya
||78||वेश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् ॥
नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय
janmarkṣaṃ maithunaṃ maṃtro gṛhacchidraṃ ca vaṃcanam ||
āyurdhanāpamānaṃ strī na prakāśyāni sarvathā
||79||जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् ॥
आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा
navaitāni prakāśyāni rahaḥ pāpamakutsitam ||
prāyogyamṛṇaśuddhiśca sānvayaḥ krayavikrayau ||
kanyādānaṃ guṇotkarṣo nānyatkenāpi kutracit
||80||नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् ॥
प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ ॥
कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित्
pātra mitra vinīteṣu dīnānāthopakāriṣu ||
mātāpitugurūṣvetannavakaṃ dattamakṣayam
||81||पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु ॥
मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्
niṣphalaṃ navasūtsṛṣṭaṃ cāṭacāraṇataskare ||
kuvaidye kitave dhūrte śaṭhe malle ca baṃdini
||82||निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे ॥
कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि
āpastvapi na deyāni navavastūni sarvathā ||
anvaye sati sarvasvaṃ dārāṃśca śaraṇāgatān
||83||आपस्त्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा ॥
अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्
nyāsādhīkulavṛttiṃ ca nikṣepaṃ strīdhanaṃ sutam ||
yo dadāti sa mūḍhātmā prāyaścittairviśudhyati
||84||न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् ॥
यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति
etannavānāṃ navakaṃ jñātvā priyamavāpnuyāt ||
anyacca navakaṃ vacmi sarveṣāṃ svargamārgadam
||85||एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात् ॥
अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्
satyaṃ śaucamahiṃsā ca kṣāṃtirdānaṃ dayā damaḥ ||
asteyamiṃdriyākocaḥ sarveṣāṃ dharmasādhanam
||86||सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः ॥
अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्
abhyasya navatiṃ caitāṃ svargamārgapradīpikām ||
satāmabhimatāṃ puṇyāṃ gṛhastho nāvasīdati
||87||अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम् ॥
सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति
jihvā bhāryā suto bhrātā mitra dāsa samāśritāḥ ||
yasyaite vinayāḍhyāśca tasya sarvatra gauravam
||88||जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्र दास समाश्रिताः ॥
यस्यैते विनयाढ्याश्च तस्य सर्वत्र गौरवम्
pānaṃ durjana saṃsargaḥ patyā ca virahoṭanam ||
svapnonyagṛhavāsaśca nārīṇāṃ dūṣaṇāni ṣaṭ
||89||पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहोटनम् ॥
स्वप्नोन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्
samarghaṃ dhānyamuddhatya maharghaṃ yaḥ prayacchati ||
sa hi vārdhuṣiko nāma tasyānnaṃ naiva bhakṣayet
||90||समर्घं धान्यमुद्धत्य महर्घं यः प्रयच्छति ॥
स हि वार्धुषिको नाम तस्यान्नं नैव भक्षयेत्
agre māhiṣikaṃ dṛṣṭvā madhye ca vṛṣalīpatim ||
aṃte vārdhuṣikaṃ caiva nirāśāḥ pitaro gatāḥ
||91||अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् ॥
अंते वार्धुषिकं चैव निराशाः पितरो गताः
mahiṣītyucyate nārī yā ca syādvyabhicāriṇī ||
tāṃ duṣṭāṃ kāmayedyastu sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ
||92||महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्व्यभिचारिणी ॥
तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः
sva vṛṣaṃ yā parityajya paravṛṣe vṛṣāyate ||
vṛṣalī sā hi vijñeyā na śūdrī vṛṣalī bhavet
||93||स्व वृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते ॥
वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्
yāvaduṣṇaṃ bhavatyannaṃ yāvanmaunena bhujyate ||
tāvadaśnaṃti pitaro yāvannoktā havirguṇāḥ
||94||यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते ॥
तावदश्नंति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः
vidyāvinayasaṃpanne śrotriye gṛhamāgate ||
krīḍaṃtyauṣadhayaḥ sarvā yāsyāmaḥ paramāṃ gatim
||95||विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते ॥
क्रीडंत्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्
bhraṣṭaśaucavatācāre vipre vedavivarjite ||
rodityannaṃ dīyamānaṃ kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam
||96||भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते ॥
रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम्
yasya koṣṭhagataṃ cānnaṃ vedābhyāsena jīryati ||
sa tārayati dātāraṃ daśapūrvāndaśāparān
||97||यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति ॥
स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान्
na strīṇāṃ vapanaṃ kāryaṃ na ca gāḥ samanuvrajet ||
na ca rātrau vasedgoṣṭhe na kuryādvaidikīṃ śrutim
||98||न स्त्रीणां वपनं कार्यं न च गाः समनुव्रजेत् ॥
न च रात्रौ वसेद्गोष्ठे न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम्
sarvānkeśānsamuddhṛtya cchedayedaṃguladvayam ||
evameva tu nārīṇāṃ śiraso muṃḍanaṃ bhavet
||99||सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् ॥
एवमेव तु नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्
rājā vā rājaputro vā brāhmaṇo vā bahuśrutaḥ ||
akārayitvā vapanaṃ prāyaścittaṃ vinirdiśet
||100||राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥
अकारयित्वा वपनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्
keśānāṃ rakṣaṇārthāya dviguṇaṃ vratamādiśet ||
dviguṇā dakṣiṇā deyā brāhmaṇe vedapārage
||1||केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥
द्विगुणा दक्षिणा देया ब्राह्मणे वेदपारगे
yo'gṛhītvā vivāhāgniṃ gṛhastha iti manyate ||
annaṃ tasya na bhoktavyaṃ vṛthā pāko hi sa smṛtaḥ
||2||योऽगृहीत्वा विवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते ॥
अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथा पाको हि स स्मृतः
dārāgnihotra dīkṣāṃ ca kurute yo'graje sthite ||
parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ
||3||दाराग्निहोत्र दीक्षां च कुरुते योऽग्रजे स्थिते ॥
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate ||
sarve te narakaṃ yāṃti dātṛyājakapaṃcamāḥ
||4||परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ॥
सर्वे ते नरकं यांति दातृयाजकपंचमाः
klībe deśāṃtarasthe ca mūke pratrajite jaḍe ||
kubje kharve ca patite na doṣaḥ parivedane
||5||क्लीबे देशांतरस्थे च मूके प्रत्रजिते जडे ॥
कुब्जे खर्वे च पतिते न दोषः परिवेदने
vedākṣaraṇi yāvaṃti niyuṃjyādarthakāraṇe ||
tāvatīrvai bhrūṇahatyā vedavikrayakṛllabhet
||6||वेदाक्षरणि यावंति नियुंज्यादर्थकारणे ॥
तावतीर्वै भ्रूणहत्या वेदविक्रयकृल्लभेत्
yastu pravrajito bhūtvā sevate maithunaṃ punaḥ ||
ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ
||7||यस्तु प्रव्रजितो भूत्वा सेवते मैथुनं पुनः ॥
षष्टिर्वर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः
śūdrānnaṃ śūdrasaṃparkaḥ śūdreṇa ca sahāsanam ||
śūdrādvidyāgamaḥ kaścijjvalaṃtamapi pātayet
||8||शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् ॥
शूद्राद्विद्यागमः कश्चिज्ज्वलंतमपि पातयेत्
śūdrādāhṛtya nirvāpaṃ ye pacaṃtyabudhā dvijāḥ ||
te yāṃti narakaṃ ghoraṃ brahmatejovivarjitāḥ
||9||शूद्रादाहृत्य निर्वापं ये पचंत्यबुधा द्विजाः ॥
ते यांति नरकं घोरं ब्रह्मतेजोविवर्जिताः
mākṣikaṃ phāṇitaṃ śākaṃ gorasaṃ lavaṇaṃ ghṛtam ||
hastadattāni bhuktāni dinamekamabhojanam
||110||माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् ॥
हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम्
hastadattāśca ye snehā lavaṇaṃ vyajanāni ca ||
dātāraṃ nopatiṣṭhaṃte bhoktā bhuṃkte tu kilbiṣam
||11||हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यजनानि च ॥
दातारं नोपतिष्ठंते भोक्ता भुंक्ते तु किल्बिषम्
āyasenaiva pātreṇa yadannamupadīyate ||
bhoktā tadviṭsamaṃ bhuṃkte dātā ca narakaṃ vrajet
||12||आयसेनैव पात्रेण यदन्नमुपदीयते ॥
भोक्ता तद्विट्समं भुंक्ते दाता च नरकं व्रजेत्
aṃgulyā daṃtakāṣṭhaṃ ca pratyakṣalavaṇaṃ ca yat ||
mṛttikābhakṣaṇaṃ yacca samaṃ gomāṃsabhakṣaṇaiḥ
||13||अंगुल्या दंतकाष्ठं च प्रत्यक्षलवणं च यत् ॥
मृत्तिकाभक्षणं यच्च समं गोमांसभक्षणैः
pānīyaṃ pāyasaṃ bhaikṣaṃ ghṛtaṃ lavaṇameva ca ||
hastadattaṃ na gṛhṇīyāttulyagomāṃsabhakṣaṇaiḥ
||14||पानीयं पायसं भैक्षं घृतं लवणमेव च ॥
हस्तदत्तं न गृह्णीयात्तुल्यगोमांसभक्षणैः
agrato nivasenmūrkho dūrataśca guṇānvitaḥ ||
guṇānvitāya dātavyaṃ nāsti mūrkhe vyatikramaḥ
||15||अग्रतो निवसेन्मूर्खो दूरतश्च गुणान्वितः ॥
गुणान्विताय दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः
brāhmaṇātikramo nāsti vipre vedavivarjite ||
jvalaṃtamagnimutsṛjya nahi bhasmani hūyate
||16||ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते ॥
ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य नहि भस्मनि हूयते
sannikṛṣṭamadhīyānaṃ brāhmaṇaṃ yo vyatikramet ||
bhojane caiva dāne ca dahedāsaptamaṃ kulam
||17||सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् ॥
भोजने चैव दाने च दहेदासप्तमं कुलम्
gorakṣakānvāṇijakāṃstathā kārukuśīlavān ||
preṣyānvārdhuṣikāṃścaiva viprāñśūdravadācaret
||18||गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् ॥
प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्राञ्शूद्रवदाचरेत्
devadravyavibhāgena brahmasva haraṇena ca ||
kulānyāśu vinaśyaṃti brāhmaṇātikrameṇa ca
||19||देवद्रव्यविभागेन ब्रह्मस्व हरणेन च ॥
कुलान्याशु विनश्यंति ब्राह्मणातिक्रमेण च
mā dehīti ca yo brūyādgavāgnibrāhmaṇeṣu ca ||
tiryagyoniśataṃ gatvā cāṃḍāleṣvabhijāyate
||120||मा देहीति च यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु च ॥
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडालेष्वभिजायते
vācā yacca pratijñātaṃ karmaṇānopapāditam ||
ṛṇaṃ taddharmasaṃyuktamihaloke paratra ca
||21||वाचा यच्च प्रतिज्ञातं कर्मणानोपपादितम् ॥
ऋणं तद्धर्मसंयुक्तमिहलोके परत्र च
vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ ||
yajñaśeṣo'mṛtaṃbhuktaśeṣaṃ tu vighasaṃ viduḥ
||22||विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ॥
यज्ञशेषोऽमृतंभुक्तशेषं तु विघसं विदुः
savyādaṃsātparibhraṣṭe nābhideśe vyavasthite ||
vastre sa ekavāsāstaṃ deve pitrye ca varjayet
||23||सव्यादंसात्परिभ्रष्टे नाभिदेशे व्यवस्थिते ॥
वस्त्रे स एकवासास्तं देवे पित्र्ये च वर्जयेत्
yadeva tarpayatyadbhiḥ pitṝnsnātvā dvijottamaḥ ||
tenaiva sarvamāpnoti pitṛyajñakriyāphalam
||24||यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन्स्नात्वा द्विजोत्तमः ॥
तेनैव सर्वमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम्
hastau prakṣālya gaṃḍūṣaṃ yaḥ pibedbhojanottaram ||
daivaṃ pitryaṃ tathātmānaṃ trayaṃ sa upaghātayet
||15||हस्तौ प्रक्षाल्य गंडूषं यः पिबेद्भोजनोत्तरम् ॥
दैवं पित्र्यं तथात्मानं त्रयं स उपघातयेत्
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca yadannaṃ grāmayājake ||
strīṇāṃ prathamagarbheṣu bhuktvā cāṃdrāyaṇaṃ careta
||26||गणान्नं गणिकान्नं च यदन्नं ग्रामयाजके ॥
स्त्रीणां प्रथमगर्भेषु भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत
pakṣe vā yadi vā māse yasya gehetti na dvijaḥ ||
bhuktvā durātmanastasya careccāṃdrāyaṇavratam
||27||पक्षे वा यदि वा मासे यस्य गेहेत्ति न द्विजः ॥
भुक्त्वा दुरात्मनस्तस्य चरेच्चांद्रायणव्रतम्
satriṇāṃ dīkṣitānāṃ ca yatīnāṃ brahmacāriṇām ||
eteṣāṃ sūtakaṃ nāsti ṛtvijāṃ karmakurvatām
||28||सत्रिणां दीक्षितानां च यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥
एतेषां सूतकं नास्ति ऋत्विजां कर्मकुर्वताम्
ajīrṇe'bhyudite vāte śmaśrukarmaṇi maithune ||
duḥsvapne durjanasparśe snānameva vidhīyate
||29||अजीर्णेऽभ्युदिते वाते श्मश्रुकर्मणि मैथुने ॥
दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शे स्नानमेव विधीयते
caityavṛkṣaṃ citiṃ yūpaṃ śivanirmālyabhojinam ||
vedavikrayiṇaṃ spṛṣṭvā sacailo jalamāviśet
||130||चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनम् ॥
वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत्
agnyagāre gavāṃ goṣṭhe deva brāhmaṇasannidhau ||
svādhyāye bhojane pāne pāduke vai visarjayet
||31||अग्न्यगारे गवां गोष्ठे देव ब्राह्मणसन्निधौ ॥
स्वाध्याये भोजने पाने पादुके वै विसर्जयेत्
khalakṣetragataṃ dhānyaṃ kūpavāpīṣu yajjalam ||
agrāhyādapi tadgrāhyaṃ yacca goṣṭhagataṃ payaḥ
||32||खलक्षेत्रगतं धान्यं कूपवापीषु यज्जलम् ॥
अग्राह्यादपि तद्ग्राह्यं यच्च गोष्ठगतं पयः
yadveṣṭitaśirā bhuṃkte yo bhuṃkte dakṣiṇāmukhaḥ ||
sopānatkaśca yadbhuṃkte tadvai rakṣāṃsi bhuṃjate
||33||यद्वेष्टितशिरा भुंक्ते यो भुंक्ते दक्षिणामुखः ॥
सोपानत्कश्च यद्भुंक्ते तद्वै रक्षांसि भुंजते
yātudhānāḥ piśācāśca rākṣasāḥ krūrakarmiṇaḥ ||
haraṃti rasamannasya maṃḍalena vivarjitam
||34||यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः ॥
हरंति रसमन्नस्य मंडलेन विवर्जितम्
brahmādyāśca surāḥ sarve vasiṣṭhādyā maharṣayaḥ ||
maṃḍalaṃ copajīvaṃti tataḥ kurvīta maṃḍalam
||35||ब्रह्माद्याश्च सुराः सर्वे वसिष्ठाद्या महर्षयः ॥
मंडलं चोपजीवंति ततः कुर्वीत मंडलम्
brāhmaṇe caturasraṃ syāttryasraṃ vai bāhujanmanaḥ ||
vartulaṃ ca viśaḥ proktaṃ śūdrasyābhyukṣaṇaṃ smṛtam
||36||ब्राह्मणे चतुरस्रं स्यात्त्र्यस्रं वै बाहुजन्मनः ॥
वर्तुलं च विशः प्रोक्तं शूद्रस्याभ्युक्षणं स्मृतम्
notsaṃge bhojanaṃ kṛtvā no pāṇau naiva karpaṭe ||
nāsanena ca śayyāyāṃ bhuṃjīta na malārditaḥ
||37||नोत्संगे भोजनं कृत्वा नो पाणौ नैव कर्पटे ॥
नासनेन च शय्यायां भुंजीत न मलार्दितः
dharmaśāstra rathārūḍhā vedakhaḍgadharā dvijāḥ ||
krīḍārthamapi yadbrūyuḥ sa dharmaḥ paramaḥ smṛtaḥ
||38||धर्मशास्त्र रथारूढा वेदखड्गधरा द्विजाः ॥
क्रीडार्थमपि यद्ब्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः
rātrau dhānā dadhiyutaṃ dharmakāmo na bhakṣayet ||
aśnato dharmahāniḥ syādvyādhibhiścopapīḍyate
||39||रात्रौ धाना दधियुतं धर्मकामो न भक्षयेत् ॥
अश्नतो धर्महानिः स्याद्व्याधिभिश्चोपपीड्यते
phāṇitaṃ gorasaṃ toyaṃ lavaṇaṃ madhukāṃjikam ||
hastena brāhmaṇo dattvā kṛcchraṃ cāṃdrāyaṇaṃ caret
||140||फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकांजिकम् ॥
हस्तेन ब्राह्मणो दत्त्वा कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत्
gaṃdhābharaṇamālyāni yaḥ prayacchati dharmavit ||
sasugaṃdhiḥ sadā hṛṣṭo yatrayatropajāyate
||41||गंधाभरणमाल्यानि यः प्रयच्छति धर्मवित् ॥
ससुगंधिः सदा हृष्टो यत्रयत्रोपजायते
nīlīraktaṃ tu yadvastraṃ dūrataḥ parivarjayet ||
strīṇāṃ krīḍārthasaṃyoge śayanīyena duṣyati
||42||नीलीरक्तं तु यद्वस्त्रं दूरतः परिवर्जयेत् ॥
स्त्रीणां क्रीडार्थसंयोगे शयनीयेन दुष्यति
pālanādvikrayāccaiva tadvṛtterupajīvanāt ||
apavitro bhavedviprastribhiḥ kṛcchrairviśudhyati
||43||पालनाद्विक्रयाच्चैव तद्वृत्तेरुपजीवनात् ॥
अपवित्रो भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुध्यति
snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam ||
vṛthā tasya mahāyajñā nīlī vāso bibharti yaḥ
||44||स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥
वृथा तस्य महायज्ञा नीली वासो बिभर्ति यः
nīlīraktaṃ yadāvastraṃ vipraḥ svāṃgeṣu dhārayet ||
taṃ tu saṃtatisaṃkhyāke narake sa vaseddhruvam
||45||नीलीरक्तं यदावस्त्रं विप्रः स्वांगेषु धारयेत् ॥
तं तु संततिसंख्याके नरके स वसेद्ध्रुवम्
ahorātroṣito bhūtvā paṃcagavyena śudhyati
||46||अहोरात्रोषितो भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति
nīlīraktena vastreṇa yadannamupakalpayet ||
bhoktā viṣṭhāsamaṃ bhuṃkte dātā ca narakaṃ vrajet
||47||नीलीरक्तेन वस्त्रेण यदन्नमुपकल्पयेत् ॥
भोक्ता विष्ठासमं भुंक्ते दाता च नरकं व्रजेत्
amṛtaṃ brāhmaṇasyānnaṃ kṣattriyānnaṃ payaḥ smṛtam ||
vaiśyasya cānnamevānnaṃ śūdrasya rudhiraṃ smṛtam
||48||अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्त्रियान्नं पयः स्मृतम् ॥
वैश्यस्य चान्नमेवान्नं शूद्रस्य रुधिरं स्मृतम्
vaiśvadevena homena devatābhyarcanairjapaiḥ ||
amṛtaṃ tena viprānnamṛgyajuḥsāmasaṃskṛtam
||49||वैश्वदेवेन होमेन देवताभ्यर्चनैर्जपैः ॥
अमृतं तेन विप्रान्नमृग्यजुःसामसंस्कृतम्
vyavahārānurūpeṇa nyāyena tu yadarjanam ||
kṣatriyasya payastena prajāpālanato bhavet ||
4.1.40.150 praharānaddhavāhādyadannamutpādya yacchati ||
sītāyajñavidhānena vaiśyānnaṃ tena saṃskṛtam
||51||व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम् ॥
क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत् ॥
4.1.40.१५० प्रहरानद्धवाहाद्यदन्नमुत्पाद्य यच्छति ॥
सीतायज्ञविधानेन वैश्यान्नं तेन संस्कृतम्
ajñānatimirāṃdhasya madyapānaratasya ca ||
rudhiraṃ tena śūdrānnaṃ vedamaṃtravivarjitam
||52||अज्ञानतिमिरांधस्य मद्यपानरतस्य च ॥
रुधिरं तेन शूद्रान्नं वेदमंत्रविवर्जितम्
na vṛthā śapathaṃ kuryātsvalpepyarthe narottamaḥ ||
vṛthā hi śapathaṃ kurvanpretya ceha vinaśyati
||53||न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेप्यर्थे नरोत्तमः ॥
वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति
kāminīṣu vivāhe ca gavāṃ bhukte dhanakṣaye ||
brāhmaṇābhyupapattau ca śapathairnāsti pātakam
||54||कामिनीषु विवाहे च गवां भुक्ते धनक्षये ॥
ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथैर्नास्ति पातकम्
satyena śāpayedvipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ ||
gobījakāṃcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ
||55||सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ॥
गोबीजकांचनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः
agniṃ vā hārayedenamapsu cainaṃ nimajjayet ||
sparśayetputradārāṇāṃ śirāṃsyenaṃ ca vā pṛthak
||56||अग्निं वा हारयेदेनमप्सु चैनं निमज्जयेत् ॥
स्पर्शयेत्पुत्रदाराणां शिरांस्येनं च वा पृथक्
na yamaṃ yamamityāhurātmā vai yama ucyata ||
ātmā saṃyamito yena taṃ yamaḥ kiṃ kariṣyati
||57||न यमं यममित्याहुरात्मा वै यम उच्यत ॥
आत्मा संयमितो येन तं यमः किं करिष्यति
na nistriṃśastathā tīkṣṇaḥ phaṇī vā duratikramaḥ ||
ripurvā nityasaṃkuddho yathātmā duradhiṣṭhitaḥ
||58||न निस्त्रिंशस्तथा तीक्ष्णः फणी वा दुरतिक्रमः ॥
रिपुर्वा नित्यसंकुद्धो यथात्मा दुरधिष्ठितः
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo na dvitīyaḥ kathaṃcana ||
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ
||59||एकः क्षमावतां दोषो न द्वितीयः कथंचन ॥
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः
na śabdaśāstrābhiratasya mokṣo na caiva ramyā vasathapriyasya ||
na bhojanācchādana tatparasya na lokavitta grahaṇe ratasya
||160||न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्या वसथप्रियस्य ॥
न भोजनाच्छादन तत्परस्य न लोकवित्त ग्रहणे रतस्य
ekāṃtaśīlasya sadaiva tasya sarveṃdriyaprīti nivartakasya ||
svādhyāyayoge gatamānasasya mokṣo dhuvaṃ nityamahiṃsakasya
||61||एकांतशीलस्य सदैव तस्य सर्वेंद्रियप्रीति निवर्तकस्य ॥
स्वाध्याययोगे गतमानसस्य मोक्षो धुवं नित्यमहिंसकस्य
kvaikāṃtaśīlatvamihāsti puṃsaḥ kva ceṃdriyaprītinivṛttirasti ||
kva yogayuktiḥ kva ca daivatejyā kāśyāṃ vinaibhiḥ sahajena muktiḥ
||62||क्वैकांतशीलत्वमिहास्ति पुंसः क्व चेंद्रियप्रीतिनिवृत्तिरस्ति ॥
क्व योगयुक्तिः क्व च दैवतेज्या काश्यां विनैभिः सहजेन मुक्तिः
viśveśa saṃśīlanamevayogastapaśca viśveśapurīnivāsaḥ ||
vratāni dānaṃ niyamā yamāśca snānaṃ dyunadyāṃ yadudagvahāyām
||63||विश्वेश संशीलनमेवयोगस्तपश्च विश्वेशपुरीनिवासः ॥
व्रतानि दानं नियमा यमाश्च स्नानं द्युनद्यां यदुदग्वहायाम्
skaṃda uvāca
nyāyāgatadhanastattvajñānaniṣṭhotithipriyaḥ ||
śrāddhakṛtsatyavādī ca gṛhasthopīha mucyate
||64||न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोतिथिप्रियः ॥
श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोपीह मुच्यते
dīnāṃdhakṛpaṇārthibhyo dattvānnāni viśeṣataḥ ||
kṛtvā gārhyāṇi karmāṇi gṛhasthaḥ śreya āpnuyāt
||65||दीनांधकृपणार्थिभ्यो दत्त्वान्नानि विशेषतः ॥
कृत्वा गार्ह्याणि कर्माणि गृहस्थः श्रेय आप्नुयात्
itthamācaratāṃ puṃsāṃ kāśīnāthaḥ prasīdati ||
kāśīnāthaprasādena kāśīprāptistu mokṣakṛt
||66||इत्थमाचरतां पुंसां काशीनाथः प्रसीदति ॥
काशीनाथप्रसादेन काशीप्राप्तिस्तु मोक्षकृत्
sa sarvatīrthasusnātaḥ sa sarvakratudīkṣitaḥ ||
sa dattasarvadānastu kāśī yena niṣevitā
||167||स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः ॥
स दत्तसर्वदानस्तु काशी येन निषेविता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvāddhe gṛhasthadharmākhyānaṃnāma catvāriṃśodhyāyaḥ || 40 ||