jñānavāpīpraśaṃsanam
skaṃda uvāca
punardadarśa tanvaṃgī citrapaṭyāṃ ghaṭodbhava ||
svargadvārātpurobhāge śrīmatīṃ maṇikarṇikām
||1||पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव ॥
स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्
saṃsārasarpadaṣṭānāṃ jaṃtūnāṃ yatra śaṃkaraḥ ||
apasavyena hastena brūte brahmaspṛśañchrutim
||2||संसारसर्पदष्टानां जंतूनां यत्र शंकरः ॥
अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्मस्पृशञ्छ्रुतिम्
na kāpilena yogena na sāṃkhyena na ca vrataiḥ ||
yā gatiḥ prāpyate puṃbhistāṃ dadyānmokṣabhūriyam
||3||न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः ॥
या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम्
vaikuṃṭhe viṣṇubhavane viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ ||
japeyuḥ satataṃ muktyai śrīmatīṃ maṇikarṇikām
||4||वैकुंठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः ॥
जपेयुः सततं मुक्त्यै श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्
hutvāgnihotramapi ca yāvajjīvaṃ dvijottamāḥ ||
aṃte śrayaṃte muktyai yāṃ seyaṃ śrīmaṇikarṇikā
||5||हुत्वाग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः ॥
अंते श्रयंते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका
vedānpaṭhitvā vidhivadbrahmayajñaratā bhuvi ||
yāṃ śrayaṃti dvijā muktyai seyaṃ śrīmaṇikarṇikā
||6||वेदान्पठित्वा विधिवद्ब्रह्मयज्ञरता भुवि ॥
यां श्रयंति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका
iṣṭvā kratūnapi nṛpā bahūnparyāptadakṣiṇān ||
śrayaṃte śreyase dhanyāḥ prāṃte'dhimaṇikarṇikam
||7||इष्ट्वा क्रतूनपि नृपा बहून्पर्याप्तदक्षिणान् ॥
श्रयंते श्रेयसे धन्याः प्रांतेऽधिमणिकर्णिकम्
sīmaṃtinyopi satataṃ pativrataparāyaṇāḥ ||
muktyai patimanuvrajya śrayaṃti maṇikarṇikām
||8||सीमंतिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः ॥
मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयंति मणिकर्णिकाम्
vaiśyā api ca sevaṃte nyāyopārjitasaṃpadaḥ ||
dhanāni sādhusātkṛtvā prāṃte śrīmaṇikarṇikām
||9||वैश्या अपि च सेवंते न्यायोपार्जितसंपदः ॥
धनानि साधुसात्कृत्वा प्रांते श्रीमणिकर्णिकाम्
tyaktvā putrakalatrādi sacchūdrā nyāyamārgagāḥ ||
nirvāṇaprāptaye caināṃ bhajeyurmaṇikarṇikām
||10||त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः ॥
निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम्
yāvajjīvaṃ caraṃtopi brahmacarya jiteṃdriyāḥ ||
niḥśreyase śrayaṃtyenāṃ śrīmatīṃ maṇikārṇakām
||11||यावज्जीवं चरंतोपि ब्रह्मचर्य जितेंद्रियाः ॥
निःश्रेयसे श्रयंत्येनां श्रीमतीं मणिकार्णकाम्
atithīnapi saṃtarpya paṃcayajñaratā api ||
gṛhasthāśramiṇo nemāṃ tyajeyurmaṇikarṇikām
||12||अतिथीनपि संतर्प्य पंचयज्ञरता अपि ॥
गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम्
vānaprasthāśramayujo jñātvā nirvāṇasādhanam ||
sanniyamyeṃdriyagrāmaṃ maṇikarṇīmupāsate
||13||वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम् ॥
सन्नियम्येंद्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते
ananyasādhanāṃ muktiṃ jñātvā śāstrairanekadhā ||
mumukṣubhistvekadaṃḍaiḥ sevyate maṇikarṇikā
||14||अनन्यसाधनां मुक्तिं ज्ञात्वा शास्त्रैरनेकधा ॥
मुमुक्षुभिस्त्वेकदंडैः सेव्यते मणिकर्णिका
daṃḍayitvā manovācaṃ kāyaṃ nityaṃ tridaṃḍinaḥ ||
naiḥśreyasīṃ śriyaṃ prāptuṃ śrayaṃte maṇikarṇikām
||15||दंडयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदंडिनः ॥
नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयंते मणिकर्णिकाम्
saṃnyastākhilakarmāṇo daṃḍayitvā calaṃ manaḥ ||
ekadaṃḍavratā muktyai bhajeyurmaṇikarṇikām
||15||संन्यस्ताखिलकर्माणो दंडयित्वा चलं मनः ॥
एकदंडव्रता मुक्त्यै भजेयुर्मणिकर्णिकाम्
śikhī muṃḍī jaṭī vāpi kaupīnī vā digaṃbaraḥ ||
mumukṣuḥ ko na seveta muktidāṃ maṇikarṇikām
||17||शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः ॥
मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्
tapaḥkartuṃ na śaktā ye dānaṃ vā dātumakṣamāḥ ||
yogābhyāsa vihīnā ye teṣāmeṣā vimuktidā ||
saṃtyupāyāḥ sahasraṃ tu muktaye na tathā mune ||
helayaiṣā yathā dadyānnirvāṇaṃ maṇikarṇikā
||19||तपःकर्तुं न शक्ता ये दानं वा दातुमक्षमाः ॥
योगाभ्यास विहीना ये तेषामेषा विमुक्तिदा ॥
संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने ॥
हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका
anaśanavratabhṛte trikālābhyavahāriṇe ||
prāṃte dadyātsamāṃ muktimubhābhyāṃ maṇikarṇikā
||20||अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे ॥
प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका
yathoktamācaredeko niṣṭhā pāśupataṃvratam ||
niraṃtaraṃ smaredeko hṛdyenāṃ maṇikarṇikām
||21||यथोक्तमाचरेदेको निष्ठा पाशुपतंव्रतम् ॥
निरंतरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम्
dṛṣṭātra vapuṣaḥ pāte dvayośca sadṛśī gatiḥ ||
tasmātsarvavihāyāśu sevyaiṣā maṇikarṇikā
||22||दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्च सदृशी गतिः ॥
तस्मात्सर्वविहायाशु सेव्यैषा मणिकर्णिका
svargadvāre viśeyurye vigāhya maṇikarṇikām ||
teṣāṃ vidhūtapāpānāṃ kāpi svargo na dūrataḥ
||23||स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकर्णिकाम् ॥
तेषां विधूतपापानां कापि स्वर्गो न दूरतः
svargadvāḥ svargabhūreṣā mokṣabhūrmaṇikarṇikā ||
svargāpavargāvatraiva nopariṣṭānna cāpyadhaḥ
||24||स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका ॥
स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः
dattvā dānānyanekāni vigāhya maṇikarṇikām ||
svargadvāraṃ praviṣṭā ye na te nirayagāminaḥ
||25||दत्त्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकर्णिकाम् ॥
स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः
svargāpavargayorarthaḥ kovidaiśca nirūpitaḥ ||
svargaḥ sukhaṃ samuddiṣṭamapavargo mahāsukham
||26||स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्च निरूपितः ॥
स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम्
maṇikarṇyupaviṣṭasya yatsukhaṃ jāyate sataḥ ||
siṃhāsanopaviṣṭasya tatsukhaṃ kva śatakratoḥ
||27||मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः ॥
सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः
mahāsukhaṃ yaduddiṣṭaṃ samādhau vismṛtātmanām ||
śrīmatyāṃ maṇikarṇyāṃ tatsahajenaiva jāyate
||28||महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम् ॥
श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते
svargadvārātpurobhāge devanadyāśca paścime ||
saubhāgyabhāgyaikanidhiḥ kācidekā mahāsthalī
||29||स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे ॥
सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली
yāvaṃto bhāsvataḥ sparśādbhāsaṃte saikatāḥ kaṇāḥ ||
tāvaṃto druhiṇā jagmurnaityeṣā maṇikarṇikā
||30||यावंतो भास्वतः स्पर्शाद्भासंते सैकताः कणाः ॥
तावंतो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका
saṃti tīrthāni tāvaṃti parito maṇikarṇikām ||
yāvadbhistilamātrāpi na bhūmirviralīkṛtā
||31||संति तीर्थानि तावंति परितो मणिकर्णिकाम् ॥
यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिर्विरलीकृता
yadanvaye kopi muktaḥ saṃprāpya maṇikarṇikām ||
tadvaṃśyāstatprabhāveṇa mānyāḥ svargaukasāmapi
||32||यदन्वये कोपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम् ॥
तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि
tarpitāḥ pitaro yena saṃprāpya maṇikarṇikām ||
saptasapta tathā sapta pūrvajāstena tāritāḥ
||33||तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम् ॥
सप्तसप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः
āmadhyāddevasarita ā hariścaṃdramaḍapāt ||
ā gaṃgā keśavādā ca svardvārānmaṇikarṇikā
||34||आमध्याद्देवसरित आ हरिश्चंद्रमडपात् ॥
आ गंगा केशवादा च स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका
etadrajaḥkaṇatulāṃ trilokyapi na gacchati ||
etatprāptyai prayatate trilokastho'khilo bhavī
||35||एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति ॥
एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी
kalāvatī citrapaṭīṃ paśyaṃtītthaṃ muhurmuhuḥ ||
jñānavāpīṃ dadarśātha śrīviśveśvaradakṣiṇe
||36||कलावती चित्रपटीं पश्यंतीत्थं मुहुर्मुहुः ॥
ज्ञानवापीं ददर्शाथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे
yadaṃbusatataṃ rakṣeddurvṛttāddaṃḍanāyakaḥ ||
saṃbhramo vibhramaścāsau dattvā bhrātiṃ garīyasīm
||37||यदंबुसततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दंडनायकः ॥
संभ्रमो विभ्रमश्चासौ दत्त्वा भ्रातिं गरीयसीम्
yoṣṭamūrtirmahādevaḥ purāṇe paripaṭhyate ||
tasyaiṣāṃbumayī mūrtirjñānadā jñānavāpikā
||38||योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते ॥
तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका
netrayoratithīkṛtya jñānavāpī kalāvatī ||
kadaṃbakusumākārāṃ babhāra kṣaṇatastanum
||39||नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापी कलावती ॥
कदंबकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम्
aṃgāni vepathuṃ prāpuḥ svinnā bhālasthalī bhṛśam ||
harṣavāṣpāṃbukalile jāte tasyā vilocane
||40||अंगानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम् ॥
हर्षवाष्पांबुकलिले जाते तस्या विलोचने
tastaṃbha gātralatikā mukhavaivarṇyamāpa ca ||
svarotha gadgado jāto vyabhraṃśattatkarātpaṭī
||41||तस्तंभ गात्रलतिका मुखवैवर्ण्यमाप च ॥
स्वरोथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी
sākṣaṇaṃ svaṃ visasmāra kāhaṃ kvāhaṃ na vetti ca ||
sauṣuptāyāṃ daśāyāṃ ca paramātmeva niścalā
||42||साक्षणं स्वं विसस्मार काहं क्वाहं न वेत्ति च ॥
सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला
atha tatparicāriṇyastvaramāṇā itastataḥ ||
kiṃ kiṃ kimetadetatkiṃ pṛcchaṃti sma parasparam
||43||अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः ॥
किं किं किमेतदेतत्किं पृच्छंति स्म परस्परम्
tadavasthāṃ samālokya tāṃ tāścaturacetasaḥ ||
vijñāya sāttvikairbhāvairidamūcūḥ parasparam
||44||तदवस्थां समालोक्य तां ताश्चतुरचेतसः ॥
विज्ञाय सात्त्विकैर्भावैरिदमूचूः परस्परम्
bhavāṃtare premapātrametayaikṣitu kiṃcana ||
cirāttena ca saṃgatya sukhamūrcchāmavāpa ha
||45||भवांतरे प्रेमपात्रमेतयैक्षितु किंचन ॥
चिरात्तेन च संगत्य सुखमूर्च्छामवाप ह
athanetthaṃ kathamiyamakāṃḍātparyamūmuhat ||
prekṣamāṇā rahaścitrapaṭīmati paṭīyasīm
||46||अथनेत्थं कथमियमकांडात्पर्यमूमुहत् ॥
प्रेक्षमाणा रहश्चित्रपटीमति पटीयसीम्
tanmohasya nidānaṃ tāḥsamyageva vicārya ca ||
upacerurmahāśāṃtairupacārairanākulam
||47||तन्मोहस्य निदानं ताःसम्यगेव विचार्य च ॥
उपचेरुर्महाशांतैरुपचारैरनाकुलम्
kācittāṃ vījayāṃcakre kadalītālavṛṃtakaiḥ ||
bisinīvalayairanyā dhanyāṃ tāṃ paryabhūṣayat
||48||काचित्तां वीजयांचक्रे कदलीतालवृंतकैः ॥
बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत्
amaṃdaiścaṃdanarasairabhyaṣiṃcadamuṃ parā ||
aśokapallavairasyāḥ kācicchokamanīnaśat
||49||अमंदैश्चंदनरसैरभ्यषिंचदमुं परा ॥
अशोकपल्लवैरस्याः काचिच्छोकमनीनशत्
dhārāmaṃḍapadhārāṃbusīkaraistattanūlatām ||
iṣṭārthavirahaglānāṃ siṃcayāmāsa kācana
||50||धारामंडपधारांबुसीकरैस्तत्तनूलताम् ॥
इष्टार्थविरहग्लानां सिंचयामास काचन
jalārdravāsasā kācidetasyāstanumāvṛṇot ||
karpūrakṣodajālepairanyāstāmanvalepayan
||51||जलार्द्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत् ॥
कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन्
padminīdalaśayyā ca kācityaracayanmṛdum ||
kācitkuliśanepathyaṃ dūrīkṛtya tadaṃgataḥ
||52||पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् ॥
काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः
muktākalāpaṃ racayāṃcakre vakṣojamaṃḍale ||
kācicchaśimukhī tāṃ tu caṃdrakāṃtaśilātale
||53||मुक्ताकलापं रचयांचक्रे वक्षोजमंडले ॥
काचिच्छशिमुखी तां तु चंद्रकांतशिलातले
svāpayāmāsa tanvaṃgīṃ sravacchītāṃbuśītale ||
dṛṣṭvopacāryamāṇāṃ tāmitthaṃ buddhiśarīriṇī
||54||स्वापयामास तन्वंगीं स्रवच्छीतांबुशीतले ॥
दृष्ट्वोपचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी
atitāpaparītāṃgī tāḥ sakhīḥ pratyabhāṣata ||
etasyāstāpaśāṃtyarthaṃ jānehaṃ paramauṣadham
||55||अतितापपरीतांगी ताः सखीः प्रत्यभाषत ॥
एतस्यास्तापशांत्यर्थं जानेहं परमौषधम्
upacārānimānsavārndūrī kuruta mā ciram ||
apatāpāṃ karomyenāṃ sadyaḥ paśyata kautukam
||56||उपचारानिमान्सवार्न्दूरी कुरुत मा चिरम् ॥
अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम्
dṛṣṭvā citrapaṭīmeṣā sadyo vihvalatāmagāt ||
atraiva kācidetasyāḥ premabhūrasti niścitam
||57||दृष्ट्वा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात् ॥
अत्रैव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम्
ataścitrapaṭīsparśātparitāpaṃ vihāsyati ||
vākyādbuddhiśarīriṇyāstatastatparicārikāḥ
||58||अतश्चित्रपटीस्पर्शात्परितापं विहास्यति ॥
वाक्याद्बुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः
nidhāya tatpuraḥ procuḥ paṭīṃ paśya kalāvati ||
tavānaṃdakarī yatra kācidastīṣṭadevatā
||59||निधाय तत्पुरः प्रोचुः पटीं पश्य कलावति ॥
तवानंदकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता
sāpīṣṭadevatānāmnā tatpaṭīdarśanena ca ||
sudhāsekamiva prāpya mūrchāṃ hitvotthitā drutam
||60||सापीष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च ॥
सुधासेकमिव प्राप्य मूर्छां हित्वोत्थिता द्रुतम्
avagrahaparimlānā varṣāsārairivauṣadhīḥ ||
punarālokayāṃcakre jñānadāṃ jñānavāpikām
||61||अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः ॥
पुनरालोकयांचक्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम्
spṛṣṭvā kalāvatī tāṃ tu vāpīṃ citragatāmapi ||
lebhe bhavāṃtarajñānaṃ yathāsītpūrvarjanmani
||62||स्पृष्ट्वा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि ॥
लेभे भवांतरज्ञानं यथासीत्पूर्वर्जन्मनि
punarvicārayāṃcakre vāpī māhātmyamuttamam ||
aho citragatāpīyaṃ saṃspṛṣṭā jñānavāpikā
||63||पुनर्विचारयांचक्रे वापी माहात्म्यमुत्तमम् ॥
अहो चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका
jñānaṃ me janayāmāsa bhavāṃtara samudbhavam ||
atha tāsāṃ puro hṛṣṭā kathayāmāsa suṃdarī
||64||ज्ञानं मे जनयामास भवांतर समुद्भवम् ॥
अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुंदरी
nijaṃ prāgbhava vṛttāṃtaṃ jñānavāpīprabhāvajam ||
kalāvatyuvāca ||
etasmājjanmanaḥ pūrvamahaṃ brāhmaṇakanyakā
||65||निजं प्राग्भव वृत्तांतं ज्ञानवापीप्रभावजम् ॥
कलावत्युवाच ॥
एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका
upaviśveśvaraṃ kāśyāṃ jñānavāpyāṃ rame mudā ||
janako me harisvāmī janayitrī priyaṃvadā
||66||उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा ॥
जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा
ākhyā mama suśīleti māṃ ca vidyādharo'harat ||
madhyemārgaṃ niśīthetha tadopa malayācalam
||67||आख्या मम सुशीलेति मां च विद्याधरोऽहरत् ॥
मध्येमार्गं निशीथेथ तदोप मलयाचलम्
rakṣasā sahato vīro rākṣasaṃ sa jaghānaha ||
rakṣopi muktaṃ śāpāttu divyavapuravāpa ha
||68||रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघानह ॥
रक्षोपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह
avāpa janmagaṃdharvastvasau malayaketutaḥ ||
karṇāṭanṛpateḥ kanyā babhūvāhaṃ kalāvatī
||69||अवाप जन्मगंधर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः ॥
कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती
iti jñānaṃ mamodbhūtaṃ jñānavāpīkṣaṇātkṣaṇāt ||
iti tasyā vacaḥ śrutvā sāpi buddhiśarīriṇī
||70||इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् ॥
इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी
tāśca tatparicāriṇyaḥ prahṛṣṭāsyāstadā'bhavan ||
procustāṃ praṇipatyātha puṇyaśīlāṃ kalāvatīm
||71||ताश्च तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन् ॥
प्रोचुस्तां प्रणिपत्याथ पुण्यशीलां कलावतीम्
aho kathaṃ hi sā labhyā yatprabhāvoyamīdṛśaḥ ||
dhigjanma teṣāṃ martye'sminyairnaikṣi jñānavāpikā
||72||अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोयमीदृशः ॥
धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन्यैर्नैक्षि ज्ञानवापिका
kalāvati namastubhyaṃ kurunopi samīhitam ||
janiṃ saphalayāsmākaṃ naya naḥ prārthya bhūpatim
||73||कलावति नमस्तुभ्यं कुरुनोपि समीहितम् ॥
जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम्
ayaṃ ca niyamosmākamadyārabhya kalāvati ||
nirvekṣyāmo mahābhogāndṛṣṭvā tāṃ jñānavāpikām
||74||अयं च नियमोस्माकमद्यारभ्य कलावति ॥
निर्वेक्ष्यामो महाभोगान्दृष्ट्वा तां ज्ञानवापिकाम्
avaśyaṃ jñānavāpī sā nāmnā bhavitumarhati ||
citraṃ citragatāpīha yā tava jñānadāyinī
||75||अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति ॥
चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी
oṃkṛtya tāsāṃ vākyaṃ sā svākāraṃ parigopya ca ||
priyāṇi kṛtvā bhūbhartuḥ prastāvajñā vyajijñapat
||76||ॐकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च ॥
प्रियाणि कृत्वा भूभर्तुः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत्
kalāvatyuvāca
jīviteśa na me tvattaḥ kiṃcitpriyataraṃ kvacit ||
tvāmāsādya patiṃ rājanprāptāḥ sarve manorathāḥ
||77||जीवितेश न मे त्वत्तः किंचित्प्रियतरं क्वचित् ॥
त्वामासाद्य पतिं राजन्प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः
eko manorathaḥ prārthyo mamāstyatrāryaputraka ||
vicārapathamāpannastavāpi sa mahāhitaḥ
||78||एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममास्त्यत्रार्यपुत्रक ॥
विचारपथमापन्नस्तवापि स महाहितः
mama tu tvadadhīnāyāḥ suduṣprāpataro mahān ||
tava svādhīnavṛttestu siddhaprāyo manorathaḥ
||79||मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान् ॥
तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः
prāṇeśa kiṃ bahūktena yadi prāṇaiḥ prayojanam ||
tadābhilaṣitaṃ dehi prāṇā yāsyaṃtyathānyathā
||80||प्राणेश किं बहूक्तेन यदि प्राणैः प्रयोजनम् ॥
तदाभिलषितं देहि प्राणा यास्यंत्यथान्यथा
prāṇebhyopi garīyasyāstasyā vākyaṃ niśamya saḥ ||
uvāca vacanaṃ rājā tasyāḥ svasyāpi ca priyam
||81||प्राणेभ्योपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः ॥
उवाच वचनं राजा तस्याः स्वस्यापि च प्रियम्
rājovāca
nāhaṃ priye tavādeyamiha paśyāmi bhāmini ||
prāṇā api mama krītāstvayā śīlakalāguṇaiḥ
||82||नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि ॥
प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः
avilaṃbitamācakṣva kṛtaṃ viddhi kalāvati ||
bhavadvidhānāṃ sādhvīnāmanye'prāpyaṃ na kiṃcana
||83||अविलंबितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति ॥
भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन
kaḥ prārthyaḥ prārthanīyaṃ kiṃ ko vā prārthayitā priye ||
na pṛthagjanavatkiṃcidvartanaṃ nau kalāvati
||84||कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये ॥
न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति
deśaḥ kośo balaṃ durgaṃ yadanyadapi bhāmini ||
tattvadīyaṃ na me kiṃcitsvāmyamātramihāsti me
||85||देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि ॥
तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे
tacca svāmyaṃ mamānyatra tvadṛte jīviteśvari ||
rājyaṃ tyajeyaṃ tvadvākyāttṛṇīkṛtyāpi mānini
||86||तच्च स्वाम्यं ममान्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि ॥
राज्यं त्यजेयं त्वद्वाक्यात्तृणीकृत्यापि मानिनि
mālpaketormahījāneriti vākyaṃ niśamya sā ||
prāha gaṃbhīrayā vācā vacaścāru kalāvatī
||87||माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा ॥
प्राह गंभीरया वाचा वचश्चारु कलावती
kalāvatyuvāca
nātha prajāsṛjāpūrvaṃ sṛṣṭā nānāvidhāḥ prajāḥ ||
prajāhitāya saṃsṛṣṭaṃ puruṣārthacatuṣṭayam
||88||नाथ प्रजासृजापूर्वं सृष्टा नानाविधाः प्रजाः ॥
प्रजाहिताय संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम्
tadvihīnājanirapi jala budbudavanmudhā ||
tasmādekopi saṃsādhyaḥ paratreha ca śarmaṇe
||89||तद्विहीनाजनिरपि जल बुद्बुदवन्मुधा ॥
तस्मादेकोपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे
yatrānukūlyaṃ daṃpatyostrivargastatra vardhate ||
yaducyate purāvidbhiriti tattathyamīkṣitam
||90||यत्रानुकूल्यं दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते ॥
यदुच्यते पुराविद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम्
madvidhānā tu dāsīnāṃ śataṃ te'stīha maṃdire ||
tathāpi nitarāṃ prema svāmino mayi dṛśyate
||91||मद्विधाना तु दासीनां शतं तेऽस्तीह मंदिरे ॥
तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो मयि दृश्यते
tava dāsyapi bhogāḍhyā kimutāṃkasthalīcarī ||
tatrāpyananyasaṃpattistatra svādhīnabhartṛtā
||92||तव दास्यपि भोगाढ्या किमुतांकस्थलीचरी ॥
तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता
vipaścitsaṃcayedarthāniṣṭāpūrtāya karmaṇe ||
taporthamāyurnirvighnaṃ dārāṃścāpatyalabdhaye
||93||विपश्चित्संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे ॥
तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये
tavaitatsarvamastīha viśveśānugrahātpriya ||
pūraṇīyo'bhilāṣo me yadi tadvacamyahaṃ śṛṇu
||94||तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय ॥
पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु
tūrṇaṃ prahiṇu māṃ nātha viśvanāthapurīṃ prati ||
prāṇāḥ prayātā prāgeva vapuḥ śeṣāsmi kevalam
||95||तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति ॥
प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम्
mālyaketuḥ kalāvatyā ityākarṇya vacaḥ sphuṭam ||
kṣaṇaṃ vicārya svahṛdi rājā provāca tāṃ priyām
||96||माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वचः स्फुटम् ॥
क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम्
priye kalāvati yadi tava gaṃtavyameva hi ||
rājyalakṣmyānayā kiṃ me calayā tvadvihīnayā
||97||प्रिये कलावति यदि तव गंतव्यमेव हि ॥
राज्यलक्ष्म्यानया किं मे चलया त्वद्विहीनया
na rājyaṃ rājyamityāhū rājyaśrīḥ preyasī dhruvam ||
saptāṃgamapi tadrājyaṃ tayā hīnaṃ tṛṇāyate
||98||न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम् ॥
सप्तांगमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते
niḥsapatnaṃ kṛtaṃ rājyaṃ bhuktvā bhogānniraṃtaram ||
hṛṣīkārthāḥ kṛtārthāśca vidhṛtā ādhṛtiḥ priye
||99||निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरंतरम् ॥
हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च विधृता आधृतिः प्रिये
apatyānyapi jātāni kiṃ kartavyamihāsti me ||
avaśyameva gaṃtavyā''vābhyāṃ vārāṇasī purī
||100||अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे ॥
अवश्यमेव गंतव्याऽऽवाभ्यां वाराणसी पुरी
mālyaketuḥ priyāmitthamāśvāsya kṛtaniścayaḥ ||
samāhūya ca devajñānprakṛtīḥ paripūjya ca
||1||माल्यकेतुः प्रियामित्थमाश्वास्य कृतनिश्चयः ॥
समाहूय च देवज्ञान्प्रकृतीः परिपूज्य च
putre rājyaṃ nidhāyātha rājā kāśīṃ pratasthivān ||
ratnajātaṃ kiyadapi putrādarthaṃ pragṛhya ca
||2||पुत्रे राज्यं निधायाथ राजा काशीं प्रतस्थिवान् ॥
रत्नजातं कियदपि पुत्रादर्थं प्रगृह्य च
dṛṣṭvā viśveśvarapurīṃ hṛṣṭaromā nareśvaraḥ ||
mene kṛtārthamātmānaṃ saṃsārāṃbudhipāragam ||
prāgjanmavāsanāyogātsāpi rājñī kalāvatī ||
grāmāṃtarādāgateva purīmārgānavaitsvayama
||4||दृष्ट्वा विश्वेश्वरपुरीं हृष्टरोमा नरेश्वरः ॥
मेने कृतार्थमात्मानं संसारांबुधिपारगम् ॥
प्राग्जन्मवासनायोगात्सापि राज्ञी कलावती ॥
ग्रामांतरादागतेव पुरीमार्गानवैत्स्वयम
maṇikarṇyāmathasnātvā bhūri dattvā tato vasu ||
viśveśamarcayitvātha ratnajātairanekaśaḥ
||5||मणिकर्ण्यामथस्नात्वा भूरि दत्त्वा ततो वसु ॥
विश्वेशमर्चयित्वाथ रत्नजातैरनेकशः
dattvā tatrāpi ratnāni gajānaśvāngavāṃ vrajam ||
dukūlāni vicitrāṇi pūjopakaraṇāni ca
||5||दत्त्वा तत्रापि रत्नानि गजानश्वान्गवां व्रजम् ॥
दुकूलानि विचित्राणि पूजोपकरणानि च
suvarṇarūpyakalaśāndīpī darpaṇa cāmarān ||
dhvajastaṃbha patākāśca vicitrollocakāni ca
||7||सुवर्णरूप्यकलशान्दीपी दर्पण चामरान् ॥
ध्वजस्तंभ पताकाश्च विचित्रोल्लोचकानि च
atha pradakṣiṇīkṛtya muktimaṃḍapamāviśat ||
tatra dharmakathāṃ śrutvā dattvā tatrāpi saddhanam
||8||अथ प्रदक्षिणीकृत्य मुक्तिमंडपमाविशत् ॥
तत्र धर्मकथां श्रुत्वा दत्त्वा तत्रापि सद्धनम्
sāyaṃtanīṃ mahāpūjāṃ punaḥ kṛtvā kṣitīśvaraḥ ||
tatra jāgaraṇaṃ kṛtvā tauryatrika mahotsavaiḥ
||9||सायंतनीं महापूजां पुनः कृत्वा क्षितीश्वरः ॥
तत्र जागरणं कृत्वा तौर्यत्रिक महोत्सवैः
atha prātaḥ samutthāya kṛtvā śaucācamakriyām ||
rājñyā vinirdiṣṭapathā jñānavāpīṃ nṛpo yayau
||110||अथ प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचाचमक्रियाम् ॥
राज्ञ्या विनिर्दिष्टपथा ज्ञानवापीं नृपो ययौ
nṛpaḥ sārdhaṃ kalāvatyā tatra sasnau prahṛṣṭavat ||
atha piṃḍānsanirvāpya saṃtarpya śraddhayā pitṝn
||11||नृपः सार्धं कलावत्या तत्र सस्नौ प्रहृष्टवत् ॥
अथ पिंडान्सनिर्वाप्य संतर्प्य श्रद्धया पितॄन्
tatra rūpya suvarṇādi pātrebhyaḥ pratipādya ca ||
dīnāṃdha kṛpaṇānāthānmahārhai ratnajātakaiḥ
||12||तत्र रूप्य सुवर्णादि पात्रेभ्यः प्रतिपाद्य च ॥
दीनांध कृपणानाथान्महार्है रत्नजातकैः
prīṇayitvā narapatiḥ pāraṇāṃ kṛtavāṃstataḥ ||
saṃskārya ratnasopānairjñānavāpī kalāvatī
||13||प्रीणयित्वा नरपतिः पारणां कृतवांस्ततः ॥
संस्कार्य रत्नसोपानैर्ज्ञानवापी कलावती
ābabaṃdha ratiṃ tatra saha bhartrā tapasvinī ||
ekāṃtaropavāsaiśca kadācicca tryahovrataiḥ
||14||आबबंध रतिं तत्र सह भर्त्रा तपस्विनी ॥
एकांतरोपवासैश्च कदाचिच्च त्र्यहोव्रतैः
ṣaḍahobhojanaiścāpi pakṣārdhaniyamairatha ||
pakṣāṃtaropavāsaiśca māsopavasanādibhiḥ
||15||षडहोभोजनैश्चापि पक्षार्धनियमैरथ ॥
पक्षांतरोपवासैश्च मासोपवसनादिभिः
cāṃdrāyaṇavrataiḥ kṛcchrairbhartuḥ śuśrūṣaṇairapi ||
nināya kṣaṇavatkālamāyuḥśeṣasya sānaghā
||16||चांद्रायणव्रतैः कृच्छ्रैर्भर्तुः शुश्रूषणैरपि ॥
निनाय क्षणवत्कालमायुःशेषस्य सानघा
ekadā jñānavāpyāṃ tu prātaḥ snātvopaviṣṭayoḥ ||
āgatya jaṭilaḥ kaścidvibhūtiṃ dattavānkare
||17||एकदा ज्ञानवाप्यां तु प्रातः स्नात्वोपविष्टयोः ॥
आगत्य जटिलः कश्चिद्विभूतिं दत्तवान्करे
uvāca ca prasannāsya āśīrbhirabhinadya ca ||
uttiṣṭhataṃ prakurutaṃ mahānepathyamadya vai
||18||उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनद्य च ॥
उत्तिष्ठतं प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै
tārakodaya saṃprāptirbhavitrī vāṃ kṣaṇādiha ||
yāvaditthaṃ samācaṣṭa jaṭilo'gre tayorvacaḥ
||19||तारकोदय संप्राप्तिर्भवित्री वां क्षणादिह ॥
यावदित्थं समाचष्ट जटिलोऽग्रे तयोर्वचः
tāvadvimānamāpannaṃ sakvaṇatkiṃkiṇīgaṇam ||
paśyatāṃ sarvalokānāṃ candramaulirathorathāt
||120||तावद्विमानमापन्नं सक्वणत्किंकिणीगणम् ॥
पश्यतां सर्वलोकानां चन्द्रमौलिरथोरथात्
uttīrya tacchrutipuṭe kimapi svayamādiśat ||
anākhyaṃ yatparaṃjyotiruccakrāma ca tatkṣaṇāt
||21||उत्तीर्य तच्छ्रुतिपुटे किमपि स्वयमादिशत् ॥
अनाख्यं यत्परंज्योतिरुच्चक्राम च तत्क्षणात्
udyotayannabhovartma devopi svālayaṃ yayau ||
skanda uvāca ||
tadā prabhṛti loke'tra jñānavāpī viśiṣyate
||22||उद्योतयन्नभोवर्त्म देवोपि स्वालयं ययौ ॥
स्कन्द उवाच ॥
तदा प्रभृति लोकेऽत्र ज्ञानवापी विशिष्यते
sarvebhyastīrtharmukhyebhyaḥ pratyakṣa jñānadā mune ||
sarvajñānamayī caiṣā sarvaliṃgamayī śubhā
||23||सर्वेभ्यस्तीर्थर्मुख्येभ्यः प्रत्यक्ष ज्ञानदा मुने ॥
सर्वज्ञानमयी चैषा सर्वलिंगमयी शुभा
sākṣācchivamayī mūrtirjñānakṛjjñānavāpikā ||
santi tīrthānyanekāni sadyaḥ śucikarāṇyapi
||24||साक्षाच्छिवमयी मूर्तिर्ज्ञानकृज्ज्ञानवापिका ॥
सन्ति तीर्थान्यनेकानि सद्यः शुचिकराण्यपि
paraṃtu jñānavāpyā hi kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm ||
jñānavāpyāḥ samutpattiṃ yaḥ śroṣyati samāhitaḥ ||
na tasya jñānavibhraṃśo maraṇe jāyate kvacit
||25||परंतु ज्ञानवाप्या हि कलां नार्हंति षोडशीम् ॥
ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं यः श्रोष्यति समाहितः ॥
न तस्य ज्ञानविभ्रंशो मरणे जायते क्वचित्
mahākhyānamidaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam ||
mahādevasya gauryāśca mahāprītivivardhanam
||26||महाख्यानमिदं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥
महादेवस्य गौर्याश्च महाप्रीतिविवर्धनम्
paṭhitvā pāṭhayitvā vā śrutvā vā śraddhayānvitaḥ ||
jñānavāpyāḥ śubhākhyānaṃ śivaloke mahīyate
||127||पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयान्वितः ॥
ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं शिवलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe jñānavāpīpraśaṃsanaṃ nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ || 34 ||