dakṣayajñaprādurbhāvaḥ
agastya uvāca
sarvajñasūno ṣaḍvaktra sarvārthakuśala prabho ||
prādurbhāvaṃ niśamyaiṣāṃ liṃgānāṃ muktidāyinām
||1||सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो ॥
प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्
nitarāṃ paritṛptosmi sudhāṃ pītveva nirjaraḥ ||
oṃkārapramukhairliṃgairidamānaṃdakānanam
||2||नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः ॥
ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्
ānaṃdamevajanayedapi pāpajuṣāmiha ||
parānaṃdamahaṃ prāptaḥ śrutvaitalliṃgakīrtanam
||3||आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह ॥
परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्
jīvanmuktaivāsaṃ hi kṣetratattvaśruteraham ||
skaṃdadakṣeśvarādīni liṃgānīha caturdaśa ||
yānyuktāni samācakṣva tatprabhāvamaśeṣataḥ
||4||जीवन्मुक्तइवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् ॥
स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश ॥
यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः
yo dakṣo garhayāmāsa madhye devasabhaṃ vibhum ||
sa kathaṃ liṃgamīśasya pratyasthāpayadadbhutam
||5||यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् ॥
स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्
iti śrutvā śikhirathaḥ kuṃbhayonerudīritam ||
sūta saṃkathayāmāsa dakṣeśvara samudbhavam
||6||इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् ॥
सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्
skaṃda uvāca
ākarṇaya mune vacmi kathāṃ kalmaṣahāriṇīm ||
puraścaraṇakāmosau dakṣaḥ kāśīṃ samāyayau
||7||आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् ॥
पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ
chāgavaktro virūpāsyo dadhīci paridhikkṛtaḥ ||
prāyaścittavidhānārthaṃ sūpadiṣṭaḥ svayaṃbhuvā
||8||छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः ॥
प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा
ekadā devadevasya sevārthaṃ śaśimaulinaḥ ||
kailāsamagamadviṣṇuḥ padmayonipuraskṛtaḥ
||9||एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः ॥
कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः
iṃdrādayo lokapālā viśvedevā marudgaṇāḥ ||
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā vidyādharoragāḥ
||10||इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः
ṛṣayo'psarasoyakṣā gaṃdharvāḥ siddhacāraṇāḥ ||
tairnato devadeveśaḥ parihṛṣṭatanūruhaiḥ
||11||ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः ॥
तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः
stutaśca nānā stutibhiḥ śaṃbhunāpi kṛtādarāḥ ||
viviśuścāsanaśreṇyāṃ tanmukhāsaktadṛṣṭayaḥ
||12||स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः ॥
विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः
atha teṣūpaviṣṭeṣu śaṃbhunā viṣṭaraśravāḥ ||
kṛtahastaparisparśamānaḥ pṛṣṭo mahādaram
||13||अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः ॥
कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्
śrīvatsalāṃchana hare daityavaṃśadavānala ||
kaccitpālayituṃ śaktistrilokīmastyakuṃṭhitā
||14||श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल ॥
कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता
ditijāndanujānduṣṭānkaccicchāsi raṇāṃgaṇe ||
api kuddhānmahīdevānmāmiva pratimanyase
||15||दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे ॥
अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे
bādhayā rahitā gāvaḥ kaccitsaṃti mahītale ||
striyaḥ saṃti hi suśrīkāḥ pativrataparāyaṇāḥ
||16||बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले ॥
स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः
vidhiyajñāḥ pravartaṃte pṛthivyāṃ bahudakṣiṇāḥ ||
nirābādhaṃ tapaḥ kaccidasti śaśvattapasvinām
||17||विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः ॥
निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्
niṣpratyūhaṃ paṭhaṃtyeva sāṃgānvedāndvijottamāḥ ||
mahīpālāḥ prajāḥ kaccitpāṃti tvamivakeśava
||18||निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः ॥
महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव
sveṣu sveṣu ca dharmeṣu kaccidvarṇāśramāstathā ||
niṣṭhāvaṃto hi tiṣṭhaṃti prahṛṣṭeṃdriyamānasāḥ
||19||स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा ॥
निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः
dhūrjaṭiḥ paripṛchyeti hṛṣṭaṃ vaikuṃṭhanāyakam|
brahmāṇaṃ cāpi papraccha brāhmaṃ tejaḥ samedhate
||20||धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम्।
ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते
satyamaskhalitaṃ kaccidasti trailokyamaṃḍape ||
tīrthāvarodho na kvāpi kenacitkriyate vidhe
||21||सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे ॥
तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे
iṃdrādayaḥ surāḥ kaccitsveṣu sveṣu pureṣvaho ||
rājyaṃ praśāsati svasthāḥ kṛṣṇadordaṃḍapālitāḥ
||22||इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो ॥
राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः
pratyekaṃ paripṛcchayeśaḥ sarvānitthaṃ kṛtādarān ||
pṛṣṭvā gamanakāryaṃ ca teṣāṃ kṛtvā manorathān
||23||प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् ॥
पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्
visasarjātha tānsarvāndevaḥ saudhaṃ samāviśat ||
gateṣvatha ca deveṣu svasva dhiṣṇyeṣu hṛṣṭavat
||24||विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् ॥
गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्
madhye mārgaṃ sa ciṃtobhūddakṣaḥ satyāḥ pitā tadā ||
anyadevasamānaṃ sa mānaṃ prāpa na cādhikam
||25||मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा ॥
अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्
atīva kṣubdhacittobhūnmaṃdarāghātato'bdhivat ||
uvāca ca manasyetanmahākrodharayāṃdhadṛk
||26||अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् ॥
उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्
atīvagarvito jātaḥ satī me prāpya kanyakām ||
kasyacinnāpyasau prāyo na kosyāpi kvacitpunaḥ
||27||अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् ॥
कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः
kiṃ vaṃśyastveṣa kiṃ gotraḥ kiṃ deśīyaḥ kimātmakaḥ ||
kiṃ vṛttiḥ kiṃ samācāro vipā(ṣā?)dī vṛṣavāhanaḥ
||28||किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः ॥
किं वृत्तिः किं समाचारो विपा(षा?)दी वृषवाहनः
na prāyaśastapasvyeṣa kva tapaḥ kvāstradhāraṇam ||
na gṛhastheṣu gaṇyosau śmaśānanilayo yataḥ
||29||न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् ॥
न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः
asau na brahmacārī syātkṛtapāṇigraha sthitiḥ ||
vānaprasthyaṃ kutaścāsminnaiśvaryamadamohite
||30||असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः ॥
वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते
na brāhmaṇobhavatyeṣa yato vedo na vettyamum ||
śastrāstradhāraṇātprāyaḥ kṣatriyaḥ syānna sopyayam
||31||न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् ॥
शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्
kṣatātsaṃtrāṇanātkṣatraṃ tatkvāsminpralayapriye ||
vaiśyopi na bhavedeṣa sadā nirdhanaceṣṭanaḥ
||32||क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये ॥
वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः
śūdropi na bhavetprāyo nāgayajñopavītavān ||
evaṃ varṇāśramātītaḥ kosau samyaṅnakīrtyate
||33||शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् ॥
एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते
sarvaḥ prakṛtyā jñāyeta sthāṇuḥ prakṛtivarjitaḥ ||
prāyaśaḥ puruṣonāsāvardhanārīvapuryataḥ
||34||सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः ॥
प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः
yoṣāpi na bhavedeṣa yatosau śmaśrulānanaḥ ||
napuṃsakopi na bhavelliṃgamasyayatorcyate
||35||योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः ॥
नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते
bālopi na bhavatyeṣa yato'yaṃ bahuvārṣikaḥ ||
anādivṛddho lokeṣu gīyate cogra eṣa yat
||36||बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः ॥
अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्
ato yuvatvaṃ saṃbhāvyaṃ nātra nūnaṃ ciraṃtane ||
vṛddho'pi na bhavatyeṣa jarāmaraṇavarjitaḥ
||37||अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने ॥
वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः
brahmādīnsaṃharetprāṃte tathāpi ca na pātakī ||
puṇyaleśopi nāstyasminbrahmamaulicchidikrudhā
||38||ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी ॥
पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा
asthinepathyavati ca kva śucitvaṃ vivāsasi ||
kiṃ bahūktena no kiṃcijjñāyate'sya viceṣṭitam
||29||अस्थिनेपथ्यवति च क्व शुचित्वं विवाससि ॥
किं बहूक्तेन नो किंचिज्ज्ञायतेऽस्य विचेष्टितम्
aho dhārṣṭyaṃ mahaddṛṣṭaṃ jaṭilasyādya cādbhutam ||
yadāsanānnotthitosau dṛṣṭvā māṃ śvaśuraṃ gurum
||40||अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् ॥
यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्
evaṃbhūtā bhavaṃtyeva mātāpitṛvivarjitāḥ ||
nirguṇā akulīnāśca karmabhraṣṭā niraṃkuśāḥ
||41||एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः ॥
निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः
svacchaṃdacāriṇo'nāthāḥ sarvatra svābhimāninaḥ ||
akiṃcanā apiprāyastathāpīśvaramāninaḥ
||42||स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः ॥
अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः
jāmātṝṇāṃ svabhāvoyaṃ prāyaśo garvabhājanam ||
kiṃcidaiśvayarmāsādya bhavatyeva na saṃśayaḥ
||43||जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् ॥
किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः
dvijarājaḥ sa garviṣṭho rohiṇīpremanirbharaḥ ||
kṛttikādiṣu cāsnehī mayā śaptaḥ kṣayīkṛtaḥ
||44||द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः ॥
कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः
asyāhaṃ garvasarvasvaṃ hariṣyāmyeva śūlinaḥ ||
yathāvamānitaścāhamanenāsya gṛhaṃ gataḥ
||45||अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः ॥
यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः
tathāsyāhaṃ kariṣyāmi mānahāniṃ ca sarvataḥ ||
saṃpradhāryeti bahuśaḥ sa tu dakṣaḥ prajāpatiḥ
||46||तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः ॥
संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः
prāpya svabhavanaṃ devānājuhāva savāsavān ||
ahaṃ yiyakṣuryūyaṃ me yajñasāhāyyakāriṇaḥ
||47||प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् ॥
अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः
bhavaṃtu yajñasaṃbhārānānayaṃtu tvarānvitāḥ ||
śvetadvīpamatho gatvā cakre cakriṇamacyutam
||48||भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः ॥
श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्
mahākratūpadraṣṭāraṃ yajñapūruṣameva ca ||
tasyartvijobhavansarva ṛṣayo brahmavādinaḥ
||49||महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च ॥
तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः
prāvartata tatastasya dakṣasya ca mahādhvaraḥ ||
dṛṣṭvā devanikāyāṃśca tasmindakṣa mahādhvare
||50||प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः ॥
दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे
anīśvarāṃstato vedhā vyājaṃ kṛtvā gṛhaṃ yayau ||
dadhīciratha saṃvīkṣya sarvāṃstrailokyavāsinaḥ
||51||अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ ॥
दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः
dakṣayajñe samāyātānsatīśvaravivarjitān ||
prāptasaṃmānasaṃbhārānvāsolaṃkṛtipūrvakam
||52||दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् ॥
प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्
dakṣasya hi śubhodarkamicchanprovāca ceti vai ||
dadhīciruvāca ||
dakṣaprajāpate dakṣa sākṣāddhātṛsvarūpadhṛk
||53||दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै ॥
दधीचिरुवाच ॥
दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्
na cāsti tava sāmarthyaṃ kvāpi kasyāpi niścitam ||
yādṛśaḥ kratusaṃbhārastava ceha samīkṣyate
||54||न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् ॥
यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते
na tādṛṅnedasi prāyaḥ kvāpi jñāto mahāmate ||
kratustu naiva kartavyo nāsti kratusamo ripuḥ
||55||न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते ॥
क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः
kartavyaścettadākāryaḥ syāccetsaṃpatti rīdṛśī ||
sākṣādagniḥ svayaṃ kuṃḍe sākṣādiṃdrādidevatāḥ
||56||कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी ॥
साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः
sākṣācca sarve maṃtrā vai sākṣādyajñapumānasau ||
ācāryapadavīmeṣa devācāryaḥ svayaṃ caret ||
sākṣādbrahmā svayaṃ caiṣa bhṛgurvai karmakāṃḍavit
||57||साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ ॥
आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् ॥
साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्
ayaṃ pūṣā bhagastveṣa iyaṃ devī sarasvatī ||
ete ca sarvadikpālā yajñarakṣākṛtaḥ svayam
||58||अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती ॥
एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्
tvaṃ ca dīkṣāṃ śubhāṃ prāpto devyā ca śatarūpayā ||
jāmātā tveṣa te dharmaḥ patnībhirdaśabhiḥ saha
||59||त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया ॥
जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह
svayameva hi kurvīta dharmakāryaṃ prayatnataḥ ||
oṣadhīnāmayaṃ nāthastava jāmātṛṣūttamaḥ
||60||स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः ॥
ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः
saptaviṃśatibhiḥ sārdhaṃ patnībhistava kāryakṛt ||
oṣadhīḥ pūrayetsarvā dvijarājo mahāsudhīḥ
||61||सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् ॥
ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः
dīkṣito rājasūyasya dattatrailokyadakṣiṇaḥ ||
mārīcaḥ kaśyapaścāsau prajāpatiṣu sattamaḥ ||
trayodaśamitābhiśca bhāryābhistava kāryakṛt
||62||दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः ॥
मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः ॥
त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्
haviḥ kāmadughā sūte kalpavṛkṣaḥ samitkuśān ||
dārupātrāṇi sarvāṇi śakaṭaṃ maṃḍapādikam
||63||हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् ॥
दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्
viśvakarmāpyalaṃkārānkurutebhyāgatartvijām ||
vasūni cā'pi vāsāṃsi vasavoṣṭau dadatyapi
||64||विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् ॥
वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि
svayaṃlakṣmīralaṃkuryādyāvai cātra suvāsinīḥ
||65||स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः
sarve sukhāya me dakṣa vīkṣamāṇasya sarvataḥ ||
ekaṃ duḥkhākarotyeva yattvaṃ vismṛtavānasi
||66||सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः ॥
एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि
jīvahīno yathā deho bhūṣitopi na śobhate ||
tatheśvaraṃ vinā yajñaḥ śmaśānamiva lakṣyate
||67||जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते ॥
तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते
itthaṃ dadhīcivacanaṃ śrutvā dakṣaḥ prajāpatiḥ ||
bhṛśaṃ jajvāla kopena haviṣā kṛṣṇavartmavat
||68||इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः ॥
भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्
pūrvastutyāti saṃhṛṣṭo dṛṣṭo yosau dadhīcinā ||
sa eva cāpi kopāgnimudvamanvīkṣito mukhāt
||69||पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना ॥
स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्
pratyuvācātha taṃ vipraṃ vepamānāṃgayaṣṭikaḥ ||
dakṣaḥ prajāpatī roṣājjighāṃsuriva taṃ dvijam
||70||प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः ॥
दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्
dakṣa uvāca
brāhmaṇosi dadhīce tvaṃ kiṃ karomi tavātra vai ||
dīkṣāmahamaho prāptaḥ kartuṃ nāyāti kiṃcana
||71||ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै ॥
दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन
bhavānkena samāhūto yadatrāgānmahājaḍaḥ ||
āgatopi hi kena tvaṃ pṛṣṭa itthaṃ prabravīṣi yat
||72||भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः ॥
आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्
sarvamaṃgalamāṃgalyo yatra śrīmānayaṃ hariḥ ||
svayaṃ vai yajñapuruṣaḥ sa makhaḥ kiṃ śmaśānavat
||73||सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः ॥
स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्
yatra vajradharaḥ śakraḥ śatayajñaikadīkṣitaḥ ||
trayastriṃśatikoṭīnāmamarāṇāṃ patiḥ svayam
||74||यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः ॥
त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्
taṃ tvaṃcopamimīṣemuṃ śmaśānena mahāmakham ||
dharmarāṭca svayaṃ yatra dharmādharmaikakovidaḥ
||75||तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् ॥
धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः
śrīdosti yatra śrīdātā sākṣādyatrāśuśukṣaṇiḥ ||
taṃ yajñamupamāsi tvamamaṃgalabhuvātayā
||76||श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः ॥
तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया
devācāryaḥ svayaṃ yatra kratorācāryatāgataḥ ||
abhimānavaśāttaṃ tvamākhyāsi pitṛkānanam
||77||देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः ॥
अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्
yatrārtvijyaṃ bhajaṃte'mī vasiṣṭhapramukharṣayaḥ ||
tamadhvaraṃ samācakṣe maṃgaletarabhūmivat
||78||यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः ॥
तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्
niśamyeti muniḥ prāha dadhīcirjñānināṃ varaḥ ||
sarvamaṃgalamāṃgalyo bhavedyajñapumānhariḥ
||79||निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः ॥
सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः
tathāpi śāṃbhavī śaktirvede viṣṇuḥ prapaṭhyate ||
vāmāṃgaṃ sraṣṭurādyasya haristaditaradvidhiḥ
||80||तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते ॥
वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः
dīkṣito yośvamedhānāṃ śatasya kuliśāyudhaḥ ||
durvāsasā kṣaṇenāpi nīto niḥśrīkatāṃ hi saḥ
||81||दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः ॥
दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः
punarārādhya bhūteśaṃ prāpaikāmamarāvatīm ||
yastvayā dharmarājotra kathitaḥ kraturakṣakaḥ
||82||पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् ॥
यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः
balaṃ tasyākhilairjñātaṃ śvetaṃ pāśayataḥ purā ||
dhanadastryaṃbakasakhastaccakṣuścāśuśukṣaṇiḥ
||83||बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा ॥
धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः
pārṣṇigrāhyabhavadrudro devācāryasya vai tadā ||
yadā tārāmadhārṣītsa dvijarājo'tisuṃdarīm
||84||पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा ॥
यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्
taṃ vidaṃti vasiṣṭhādyāstavārtvijyaṃ bhajaṃti ye ||
eko rudro na dvitīyaḥ saṃvidānā apīti hi
||85||तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये ॥
एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि
prāvartaṃtarṣayonyepi gauravāttava te kratau ||
yadi me brāhmaṇasyaikaṃ śṛṇoṣi vacanaṃ hitam
||86||प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ ॥
यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्
tadā kratuphalādhīśaṃ viśveśaṃ tvaṃ samāhvaya ||
vinā tena kraturasau kṛtopyakṛta eva hi
||87||तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय ॥
विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि
sati tasmnimahādeve viśvakarmaikasākṣiṇi ||
tavāpi caiṣā sarveṣāṃ phaliṣyaṃti manorathāḥ
||88||सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि ॥
तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः
yathā jaḍāni bījāni na phalaṃti svayaṃ tathā ||
jaḍāni sarvakarmāṇi na phalaṃtīśvaraṃ vinā
||89||यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा ॥
जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना
arthahīnā yathā vāṇī dharmahīnā yathā tanuḥ ||
patihīnā yathā nārī śivahīnā tathā kriyā
||90||अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः ॥
पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया
gaṃgāhīnā yathā deśāḥ putrahīnā yathā gṛhāḥ ||
dānahīnā yathā saṃpacchivahīnā tathā kriyā
||91||गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः ॥
दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया
maṃtrihīnaṃ yathā rājyaṃ śrutihīnā yathā dvijāḥ ||
yoṣā hīnaṃ yathā saukhyaṃ śivahīnā tathā kriyā
||92||मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः ॥
योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया
darbhahīnā yathā saṃdhyā tilahīnaṃ ca tarpaṇam ||
havirhīno yathā homaḥ śivahīnā tathā kriyā
||93||दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् ॥
हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया
itthaṃ dadhīcinākhyātaṃ jagrāha vacanaṃ na tat ||
dakṣo dakṣopi tatraiva śaṃbhormāyā vimohitaḥ
||94||इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् ॥
दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः
provāca ca bhṛśaṃ kruddhaḥ kā ciṃtā tava me kratoḥ ||
kratumukhyāni sarvāṇi yāni karmāṇi sarvataḥ
||95||प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः ॥
क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः
tāni siddhyaṃti niyataṃ yathārthakaraṇādiha ||
ayathārthavidhānena siddhyetkarmāpi neśituḥ
||96||तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह ॥
अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः
svakarmasiddhaye cātha sarva eva hi ceśvaraḥ ||
īśvaraḥ karmaṇāṃ sākṣī yattvayāpīti bhāṣitam
||97||स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः ॥
ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्
tattathāstu paraṃ sākṣī nārthaṃ dadyācca kutracit
||98||तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्
jaḍāni sarvakarmāṇi na phalaṃtīśvaraṃ vinā ||
yaduktaṃ bhavatā tatrāpyaho dṛṣṭāṃtayāmyaham
||99||जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना ॥
यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्
jaḍānyapi ca bījāni kālaṃ saṃprāpyavātmanaḥ ||
aṃkūrayaṃti kālācca puṣpyaṃti ca phalaṃti ca
||100||जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः ॥
अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च
vināpīśaṃ tathā karma svayaṃ kālātphalatyaho ||
kimīśvareṇa tenātra mahāmaṃgalamūrtinā
||1||विनापीशं तथा कर्म स्वयं कालात्फलत्यहो ॥
किमीश्वरेण तेनात्र महामंगलमूर्तिना
dadhīciruvāca
yathārthakaraṇātsiddhamapi kāryaṃ kadācana ||
īśvaraprātikūlyācca siddhamevāśu naśyati
||2||यथार्थकरणात्सिद्धमपि कार्यं कदाचन ॥
ईश्वरप्रातिकूल्याच्च सिद्धमेवाशु नश्यति
īśvarecchā balātkarma kṛtamapyavidhānataḥ ||
saṃsiddhyettadadhīnāśca kathaṃ sarva iheśvarāḥ
||3||ईश्वरेच्छा बलात्कर्म कृतमप्यविधानतः ॥
संसिद्ध्येत्तदधीनाश्च कथं सर्व इहेश्वराः
sāmānyasākṣivanneśaḥ sarveṣāṃ sarvakarmaṇām ||
sākṣībhavedasaṃdigdhaḥ phalasya pratibhūrapi
||4||सामान्यसाक्षिवन्नेशः सर्वेषां सर्वकर्मणाम् ॥
साक्षीभवेदसंदिग्धः फलस्य प्रतिभूरपि
bhūjalādisvarūpeṇa bījamāviśyasarvakṛt ||
svayaṃ kālasvarūpeṇa vidadhyādaṃkurodayam
||5||भूजलादिस्वरूपेण बीजमाविश्यसर्वकृत् ॥
स्वयं कालस्वरूपेण विदध्यादंकुरोदयम्
yattvayoktaṃ vināpīśaṃ kāle karmaphaletsvayam ||
sa eva kālo bhagavānsarvakartā maheśitā
||6||यत्त्वयोक्तं विनापीशं काले कर्मफलेत्स्वयम् ॥
स एव कालो भगवान्सर्वकर्ता महेशिता
anyacca bhavatā proktaṃ tadekaṃ tathyameva tat ||
kimīśvareṇa tenātra mahāmaṃgalamūrtinā
||7||अन्यच्च भवता प्रोक्तं तदेकं तथ्यमेव तत् ॥
किमीश्वरेण तेनात्र महामंगलमूर्तिना
ye mahāṃto bhavaṃtyeva ye ca maṃgalamūrtayaḥ ||
īśvarākhyā ca yeṣvasti kiṃ tairatra tavāṃtike
||8||ये महांतो भवंत्येव ये च मंगलमूर्तयः ॥
ईश्वराख्या च येष्वस्ति किं तैरत्र तवांतिके
uttarāduttaraṃ ceti pratyuttarayati dvije ||
dadhīcau cukrudhe'tyaṃtaṃ dakṣogarvātisuśriyā
||9||उत्तरादुत्तरं चेति प्रत्युत्तरयति द्विजे ॥
दधीचौ चुक्रुधेऽत्यंतं दक्षोगर्वातिसुश्रिया
ādideśa samīpasthānālokya paritastviti ||
brāhmaṇāpasadaṃ cāmuṃ paridūrayatāśu vai
||110||आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति ॥
ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै
amuṣmādadhvaraśreṣṭhādavariṣṭhamanogatam ||
itthaṃ dadhīcirākarṇya provāca prahasanniva
||11||अमुष्मादध्वरश्रेष्ठादवरिष्ठमनोगतम् ॥
इत्थं दधीचिराकर्ण्य प्रोवाच प्रहसन्निव
kiṃ māṃ dūrayase mūḍha dūrībhūto bhavānapi ||
sarvebhyo maṃgalebhyaśca sarvairebhiḥ samaṃ dhruvam
||12||किं मां दूरयसे मूढ दूरीभूतो भवानपि ॥
सर्वेभ्यो मंगलेभ्यश्च सर्वैरेभिः समं ध्रुवम्
akāṃḍe krodhajo daṃḍastava mūrdhni patiṣyati ||
maheśitustrijagatī pariśāstuḥ prajāpate
||13||अकांडे क्रोधजो दंडस्तव मूर्ध्नि पतिष्यति ॥
महेशितुस्त्रिजगती परिशास्तुः प्रजापते
ityuktvā nirjagāmāśu yajñavāṭāttato dvijaḥ ||
tasminniryāti niryāto durvāsāścyavano bhavān
||14||इत्युक्त्वा निर्जगामाशु यज्ञवाटात्ततो द्विजः ॥
तस्मिन्निर्याति निर्यातो दुर्वासाश्च्यवनो भवान्
uttaṃka upamanyuśca ṛcīkoddālakāvapi ||
māṃḍavyo vāmadevaśca gālavo gargagautamau
||15||उत्तंक उपमन्युश्च ऋचीकोद्दालकावपि ॥
मांडव्यो वामदेवश्च गालवो गर्गगौतमौ
śivatattvavidonyepi dakṣayajñādviniryayuḥ ||
gate dadhīcau sānaṃdaṃ prāvartata mahāmakhaḥ
||16||शिवतत्त्वविदोन्येपि दक्षयज्ञाद्विनिर्ययुः ॥
गते दधीचौ सानंदं प्रावर्तत महामखः
ye sthitā brāhmaṇāstatra tebhyo dviguṇa dakṣiṇām ||
prādātprajāpatirdakṣastvanyebhyopyadhikaṃ vasu
||17||ये स्थिता ब्राह्मणास्तत्र तेभ्यो द्विगुण दक्षिणाम् ॥
प्रादात्प्रजापतिर्दक्षस्त्वन्येभ्योप्यधिकं वसु
sarve jāmātarastena toṣitā bhūriśodhanaiḥ ||
kanyāścālaṃkṛtāḥ sarvā mahāvibhavavistaraiḥ
||18||सर्वे जामातरस्तेन तोषिता भूरिशोधनैः ॥
कन्याश्चालंकृताः सर्वा महाविभवविस्तरैः
ṛṣipatnyopi bahuśo devapatnyopyanekaśaḥ ||
tathā purāṃganāḥ sarvāstena mānabhuvaḥ kṛtāḥ
||19||ऋषिपत्न्योपि बहुशो देवपत्न्योप्यनेकशः ॥
तथा पुरांगनाः सर्वास्तेन मानभुवः कृताः
brahmaghoṣeṇa tāreṇa vyomaśabdaguṇaṃ sphuṭam ||
kāritaṃ tena dakṣeṇa viprāṇāṃ hṛṣṭacetasām
||120||ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् ॥
कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्
agnirmaṃdāgnirabhavattasmiñjuhvati dīkṣite ||
haviḥ parimalenaiva paritṛptā digaṃganāḥ
||21||अग्निर्मंदाग्निरभवत्तस्मिञ्जुह्वति दीक्षिते ॥
हविः परिमलेनैव परितृप्ता दिगंगनाः
svāhākārairvaṣaṭkāraiḥ surā jātāḥ picaṃḍilāḥ ||
racitā girayastena sadannānāṃ padepade
||22||स्वाहाकारैर्वषट्कारैः सुरा जाताः पिचंडिलाः ॥
रचिता गिरयस्तेन सदन्नानां पदेपदे
ghṛtakulyāḥ kṛtāstena madhukulyāḥ sahasraśaḥ ||
mahāsarāṃsi payasāṃ drapsasyāpi mahāhradāḥ
||23||घृतकुल्याः कृतास्तेन मधुकुल्याः सहस्रशः ॥
महासरांसि पयसां द्रप्सस्यापि महाह्रदाः
rāśayaśca dukūlānāṃ ratnānāṃ śikharāṇi ca ||
yajñavāṭasya vasudhā svarṇarūpyamayīkṛtā
||24||राशयश्च दुकूलानां रत्नानां शिखराणि च ॥
यज्ञवाटस्य वसुधा स्वर्णरूप्यमयीकृता
na labhyaṃte kratau tasya mārgitā api mārgaṇāḥ ||
hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ samabhavannapi tatparicārakāḥ
||25||न लभ्यंते क्रतौ तस्य मार्गिता अपि मार्गणाः ॥
हृष्टाः पुष्टाः समभवन्नपि तत्परिचारकाः
dhvanirmaṃgalagītānāṃ vyānaśe gaganāṃgaṇam ||
jahṛṣe cāpsarovṛṃdairgaṃdharvairmumudetarām
||26||ध्वनिर्मंगलगीतानां व्यानशे गगनांगणम् ॥
जहृषे चाप्सरोवृंदैर्गंधर्वैर्मुमुदेतराम्
vidyādharairnanaṃde ca vasudhā vavṛdhe bhṛśam ||
mahāvibhavasaṃbhāre tasmindākṣe mahākratau ||
itthaṃ pravṛtte'tha muniḥ kailāsaṃ nārado yayau
||127||विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् ॥
महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ ॥
इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe dakṣayajñaprādurbhāvonāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ || 87 ||