śṛṇu suśroṇi subhage vaiśvānarasamudbhavam
agastiruvāca
śṛṇu suśroṇi subhage vaiśvānarasamudbhavam ||
puṇyaśīlasuśīlābhyāṃ yathoktaṃ śivaśarmaṇe
||1||शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् ॥
पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे
atha kālena tadyoṣidaṃtarvatnī babhūva ha ||
vidhivadvihite tena garbhādhānākhya karmaṇi
||2||अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह ॥
विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि
tataḥ puṃsavanaṃ tena spaṃdanātprāgvipaścitā ||
gṛhyoktavidhinā samyakkṛtaṃ puṃstvavivṛddhaye
||3||ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता ॥
गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये
sīmantothāṣṭame māsi garbharūpasamṛddhikṛt ||
sukhaprasava siddhyai ca tenākāri kriyāvidā
||4||सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् ॥
सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा
athātaḥ satsutārāsu tārādhipa varānanaḥ ||
keṃdre gurau śubhe lagne sugraheṣvayugeṣu ca
||5||अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः ॥
केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च
ariṣṭaṃ dīpayandīptyā sarvāriṣṭavināśakṛt ||
tanayo nāma tasyāṃ tu śuciṣmatyāṃ babhūva ha
||6||अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् ॥
तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह
sadyaḥ samastasukhado bhūrbhuvaḥsvarnivāsinām ||
gaṃdhavāhāgandhavāhādigvadhūmukhavāsanāḥ
||7||सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् ॥
गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः
iṣṭagandhaprasūnaughairvavarṣuste ghanāghanāḥ ||
devadundubhayo neduḥ praseduḥ sarvatodiśaḥ
||8||इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः
paritaḥ saritaḥ svacchā bhūtānāṃ mānasaiḥ saha 9 ||
tamo'tāmyattu nitarāṃ rajopi virajobhavat
||9||परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह ९ ॥
तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोपि विरजोभवत्
sattvāḥ sattvasamāyuktā vasudhāsīcchubhā tadā ||
kalyāṇī sarvato vāṇī prāṇinaḥ prīṇayaṃtyabhūt
||10||सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा ॥
कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्
tilottamorvaśīraṃbhā prabhā vidyutprabhā śubhā ||
sumaṃgalā śubhālāpā suśīlāḍyā(?) varāṃganāḥ
||11||तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा ॥
सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या(?) वरांगनाः
kvaṇatkaṃkaṇa pātrāṇi kṛtvā karatalaṃ mudā ||
muktamuktāphalāḍhyāni yakṣakardamavaṃti ca
||12||क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा ॥
मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च
vajravaidūrya dīpāni haridrā lepanāni ca ||
gārutmataikarūpāṇi śaṃkhaśuktidadhīni ca
||13||वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च ॥
गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च
padmarāgapravālākhyaratnakuṃkumavaṃti ca ||
gomedapuṣparāgeṃdra nīlasanmālyabhāṃji ca
||14||पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च ॥
गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च
vidyādharyaśca kinnaryastathā'maryaḥ sahasraśaḥ ||
cāmara vyagrahastāgra maṃgaladravyapāṇayaḥ
||15||विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः ॥
चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः
gaṃdharvoragayakṣāṇāṃ suvāsinyaḥ śubhasvarāḥ ||
gāyaṃtyo lalitaṃ gītaṃ tatrājagmuranekaśaḥ
||16||गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः ॥
गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः
marīciratri pulahaḥ pulastyaḥ kraturaṃgirāḥ ||
vasiṣṭhaḥ kaśyapaścāhaṃ vibhāṃḍo māṃḍavīsutaḥ
||17||मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः ॥
वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः
lomaśo lomacaraṇo bharadvājotha gautamaḥ ||
bhṛgustu gālavo gargo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ
||18||लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः ॥
भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
āpastaṃbo yājñavalkya dakṣavālmīkimudgalāḥ ||
śātātapaśca likhitaḥ śilādaḥ śaṃkhauṃchabhuk
||15||आपस्तंबो याज्ञवल्क्य दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः ॥
शातातपश्च लिखितः शिलादः शंखउंछभुक्
jamadagniśca saṃvarto mataṃgo bharatoṃśumān ||
vyāsaḥ kātyāyanaḥ kutsaḥ śaunakaḥ suśrutaḥ śukaḥ
||20||जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् ॥
व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः
ṛṣyaśṛṃgotha durvāsā rucirnāradatuṃburū ||
uttaṃko vāmadevaśca cyavanositadevalau
||21||ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू ॥
उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ
śālaṃkāyanahārī tau viśvāmitrothabhārgavaḥ ||
mṛkaṃḍaḥ saha putreṇa dālbhya uddālakastathā
||22||शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः ॥
मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा
dhaumyopamanyuvatsādyā munayo munikanyakāḥ |
tacchāṃtyarthaṃ samājagmurdhanyaṃ viśvānarāśramam
||23||धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः ।
तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
brahmā bṛhaspatiyuto devo garuḍavāhanaḥ ||
naṃdi bhṛṃgi samāyukto gauryā saha vṛṣadhvajaḥ
||24||ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः ॥
नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः
maheṃdramukhyā gīrvāṇā nāgāḥ pātālavāsinaḥ ||
ratnānyādāya bahuśaḥ sasaritkā mahābdhayaḥ
||25||महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः ॥
रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः
sthāvarā jaṃgamaṃ rūpaṃ dhṛtvā yātāḥ sahasraśaḥ ||
mahāmahotsave tasminbabhūvākālakaumudī
||26||स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः ॥
महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
jātakarma svayaṃ cakre tasya devaḥ pitāmahaḥ ||
śrutiṃ vicārya tadrūpāṃ nāmnā gṛhapatistvayam
||27||जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः ॥
श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
iti nāma dadau tasmai deyamekādaśehani ||
nāmakarmavidhānena tadarthaṃ śrutimuccaran
||28||इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि ॥
नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्
ayamagnirgṛhapatirgārhapatyaḥ prajāyā vasuvittamaḥ ||
agne gṛhapatebhidyumnamabhi saha āyacchasva
||29||अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः ॥
अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व
agne gṛhapate sthityā parāmapi nidarśayan ||
caturnigamamaṃtroktairāśīrbhirabhinaṃdya ca
||30||अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् ॥
चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च
kṛtvā bālocitāṃ rakṣāṃ hareṇa hariṇā saha ||
niryayau haṃsamāruhya sarveṣāṃ prapitāmahaḥ
||31||कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह ॥
निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः
ahorūpamaho tejastvaho sarvāṃgalakṣaṇam ||
aho śuciṣmatībhāgyamāvirāsītsvayaṃ haraḥ
||32||अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् ॥
अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
athavā kimidaṃ citraṃ śarvabhaktajaneṣvaho ||
āvirbhavetsvayaṃ rudro yatorudrāstadarcakāḥ
||33||अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो ॥
आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः
iti stuvaṃtastvanyonyaṃ jagmuḥ sarve yathāgatam ||
viśvānaraṃ samāpṛcchya saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ
||34||इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् ॥
विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः
ataḥ putraṃ samīhaṃte gṛhasthāśramavāsinaḥ ||
putreṇa lokāñjayati śrutireṣā sanātanī
||35||अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः ॥
पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
aputrasya gṛhaṃ śūnyamaputrasyārjanaṃ vṛthā ||
aputrasyānvayaśchinno nāpavitraṃ hyaputrataḥ
||36||अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा ॥
अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः
na putrātparamo lābho na putrātparamaṃ sukham ||
na putrātparamaṃ mitraṃ paratreha ca kutracit
||37||न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् ॥
न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्
aurasaḥ kṣetrajaḥ krīto dattaḥ prāptaḥ sutāsutaḥ ||
āpatsurakṣitaścānyaḥ putrāḥ saptātra kīrtitāḥ
||38||औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः ॥
आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः
eṣāmanyatamaḥ kāryo gṛhasthena vipaścitā ||
pūrvapūrvaḥ sutaḥ śreyānhīnaḥsyāduttarottaraḥ
||39||एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता ॥
पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः
gaṇāvūcatuḥ
niṣkramotha caturthe'sya māsi pitrākṛto gṛhāt ||
annaprāśanamabdārdhe cūḍābde cārthavatkṛtā
||40||निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् ॥
अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता
karṇavedhaṃ tataḥ kṛtvā śravaṇarkṣe sakarmavit ||
brahmatejobhivṛddhyarthaṃ paṃcame'bde vrataṃ dadau
||41||कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् ॥
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ
upākarma tataḥ kṛtvā vedānadhyāpayatsudhīḥ ||
tryabdaṃ vedānsavidhinā'dhyaiṣṭa sāṃgapadakramān
||42||उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः ॥
त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
vidyājātaṃ samastaṃ ca sākṣimātrādgurormukhāt ||
vinayādiguṇānāviṣkurvañjagrāha śaktimān
||43||विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् ॥
विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
tatotha navame varṣe pitroḥ śuśrūṣaṇe ratam ||
vaiśvānaraṃ gṛhapatiṃ dṛṣṭvā kāmacaro muniḥ
||44||ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् ॥
वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः
viśvānaroṭajaṃ prāpya devarṣirnāradaḥ sudhīḥ ||
papraccha kuśalaṃ tatra gṛhītārghāsanaḥ kramāt
||45||विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः ॥
पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्
nārada uvāca
viśvānara mahābhāga śuciṣmati śubhavrate ||
kurute yuvayorvākyamayaṃ gṛhapatiḥ śiśuḥ
||46||विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते ॥
कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः
nānyattīrthaṃ na vā devo na gururna ca satkiyā ||
vihāya pitrorvacanaṃ nānyo dharmaḥ sutasya hi
||47||नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया ॥
विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि
na pitroradhikaṃ kiṃcittrilokyāṃ tanayasya hi ||
garbhadhāraṇapoṣābhyāṃ piturmātā garīyasī
||48||न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि ॥
गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी
aṃbhobhirabhiṣicyasvaṃ jananīcaraṇacyutaiḥ ||
prāpnuyātsvardhunīśuddha kabaṃdhādhikaśuddhatām
||49||अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः ॥
प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्
saṃnyastākhilakarmāpi piturvaṃdyo himaskarī ||
sarvavaṃdyena yatinā prasūrvaṃdyā prayatnataḥ
||50||संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी ॥
सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः
idameva tapotyugramidamevaparaṃ vratam ||
ayameva paro dharmo yatpitroḥ paritoṣaṇam
||51||इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् ॥
अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्
manyemānyo nādhamasya tathānyasya yathā yuvām ||
sukhākārairvinītasya śiśorgṛhapateraham
||52||मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् ॥
सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्
vaiśvānarasamabhyehi mamotsaṃge niṣīda bho ||
lakṣaṇāni parīkṣehaṃ pāṇiṃ darśaya dakṣiṇam
||53||वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो ॥
लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्
ityukto muninā bālaḥ pitrorājñāmavāpya saḥ ||
praṇamya nāradaṃ śrīmānbhaktyāprahva upāviśat
||54||इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः ॥
प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्
tato dṛṣṭvāsya sarvāṃgaṃ tālujihvādvijānapi ||
ānīya kuṃkumāraktaṃ sūtraṃ ca triguṇīkṛtam
||55||ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि ॥
आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्
smṛtvā śivau gaṇādhyakṣamūrdhvībhūtamudaṅmukham ||
muniḥ parimamau bālamāpādatalamastakam
||56||स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् ॥
मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्
tiryagūrdhvaṃ samo māne yoṣṭottaraśatāṃgulaḥ ||
sa bhavetpṛthivīpālo bālo'yaṃ te yathā dvija
||57||तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः ॥
स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज
paṃcasūkṣmaḥ paṃcadīrghaḥ saptaraktaḥ ṣaḍunnataḥ ||
tripṛthurlaghugaṃbhīro dvātriṃśallakṣaṇastviti
||58||पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः ॥
त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति
paṃcadīrghāṇi śasyāni yathādīrghāyuṣosya vai ||
bhujau netre hanurjānu nāsā'sya tanayasya te
||59||पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै ॥
भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते
grīvājaṃghā mehanaiśca tribhirhrasvoyamīḍitaḥ ||
svareṇa sattvanābhibhyāṃ trigaṃbhīraḥ śiśuḥ śubhaḥ
||60||ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः ॥
स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः
tvakkeśāṃgulidaśanāḥ parvāṇyaṃgulijānyapi ||
tathāsya paṃcasūkṣmāṇi dikpālapadabhāgyathā
||61||त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि ॥
तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा
vakṣaḥ kukṣyalakaṃ skaṃdha karaṃ vaktraṃ ṣaḍunnatam ||
tathā'tra dṛśyate bāle mahadaiśvaryabhāgyathā
||62||वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् ॥
तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा
pāṇyostale ca netrāṃte tālujihvādharauṣṭhakam ||
saptāruṇaṃ ca sanakhamasminrājyasukhapradam
||63||पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् ॥
सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्
lalāṭakaṭivakṣobhistrivistīrṇo yathāhyasau ||
sarvatejotiraiśvaryaṃ tathā prāpsyati nānyathā
||64||ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ ॥
सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा
kamaṭhīpṛṣṭhakaṭhināvakarmakaraṇau karau ||
rājyahetū śiśorasya pādau cādhvani komalau
||65||कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ ॥
राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ
acchinnā tarjanīṃ vyāpya tathā rekhāsya dṛśyate ||
kaniṣṭhā pṛṣṭhaniryātā dīrghāyuṣyaṃ yathārpayet
||66||अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते ॥
कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्
pādau sumāṃsalau raktau samau sūkṣmau suśaubhanau ||
samagulphau svedahīnau snigdhāvaiśvaryasūcakau
||67||पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ ॥
समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ
svalpābhiḥ kararekhābhirāraktābhiḥ sadāsukhī ||
liṃgena kṛśahrasvena rājarājo bhaviṣyati
||68||स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी ॥
लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति
utkaṃṭāsanagulphāsphignābhirasyāpi vartulā ||
dakṣiṇāvartamaruṇaṃ mahadaiśvaryasūcikā
||69||उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला ॥
दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका
dhāraikā mūtrayatyasmindakṣiṇāvartinī yadi ||
gaṃdhaśca mīnamadhunoryadi vīrye tadā nṛpaḥ
||70||धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि ॥
गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः
vistīrṇau māṃsalau snigdhau sphicāvasya sukhocitau ||
vāmāvartau supralaṃbau doṣau digrakṣaṇocitau
||71||विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ ॥
वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ
śrīvatsavajracakrābja matsyakodaṃḍadaṃḍabhṛt ||
tathāsya karagā rekhā yathā syāttridivaspatiḥ
||72||श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् ॥
तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः
dvātriṃśaddaśanaścāyaṃ karakaṃbu śirodharaḥ ||
kauṃcaduṃdubhihaṃsābhra svaraḥ sarveśvarādhikaḥ
||73||द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः ॥
कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः
madhupiṃgalanetro'sau nainaṃ śrīstyajati kvacit ||
paṃcarekhalalāṭastu tathā siṃhodaraḥ śubhaḥ
||74||मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् ॥
पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः
ūrdhvarekhāṃkitapado niḥśvasanpadmagaṃdhavān ||
acchidrapāṇiḥ sunakho mahālakṣaṇavānayam
||75||ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् ॥
अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्
kiṃtu sarvaguṇopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam ||
saṃpūrṇanirmalakalaṃ pātayedvidhuvadvidhiḥ
||76||किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः
tasmātsarvaprayatnena rakṣaṇīyastvasau śiśuḥ ||
guṇopi doṣatāṃ yāti vakrībhūte vidhātari
||77||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः ॥
गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
śaṃke'sya dvādaśevarṣe pratyūho vidyudagnitaḥ ||
ityuktvā nārado dhīmānsa jagāma yathāgatam
||78||शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः ॥
इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्
viśvānaraḥ sapatnīkastacchrutvā nāraderitam ||
tadaiva manyamānobhūdvajrapātaṃ sudāruṇam
||79||विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् ॥
तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
hāhatosmīti vacasā hṛdayaṃ samatāḍayat ||
mūrcchāmavāpa mahatīṃ putraśokasamākulaḥ
||80||हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् ॥
मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
śuciṣmatyapi duḥkhārtā rurodātīva duḥsaham ||
ārtasvareṇa hārāvairatyaṃta vyākuledriyā
||81||शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् ॥
आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया
hāśiśo hāguṇanidhe hā piturvākyakāraka ||
hā kuto maṃdabhāgyāyā jaṭhare me samāgataḥ
||82||हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक ॥
हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः
tvadekaputrāṃ hāputrako'tra māṃ trāyate purā ||
tvadṛte tvadguṇormyāḍhye patitāṃ śokasāgare
||83||त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा ॥
त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे
hā bāla hā vimala hā kamalāyatākṣa hā lokalocanacakora kuraṃgalakṣman ||
hā tāta tāta nayanābja mayūkhamālinhā māturutsavasahasrasukhaikaheto
||84||हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् ॥
हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो
hā pūrṇacaṃdramukha hā sunakhāṃgulīka hā cāṭukāravacanāmṛtavīcipūra ||
duḥkhaiḥ kiyadbhirahahāṃ gamayātvamāptaḥ kiṃ kiṃ kṛtaṃ gṛhapate na mayā tvadāptyai
||85||हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर ॥
दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै
nopto balirna bata kāsu ca devatā sutīrthāni kāni na mayādhyuṣitāni vatsa ||
ke ke mayā na niyamauṣadhamaṃtrayaṃtrāḥ saṃsādhitāstava kṛte sukṛtaikalabhya
||86||नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स ॥
के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य
saṃsārasāgaratare hara duḥkhabhāraṃ sāraṃ mukheṃdumabhidarśaya saukhyasiṃdho ||
punnāmatīvranarakārṇava vāḍavāgnessaṃjīvayasva pitaraṃ nijavāksudhokṣaiḥ
||87||संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो ॥
पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः
kiṃdevatā ahaha janmamahotsave'sya jñātveti bhāvimilitā yugapatsamastāḥ ||
ekastha sarvaguṇa śīla kalākalāpa sauṃdaryalakṣaṇaparīkṣaṇapūrṇaharṣāḥ
||88||किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः ॥
एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः
śaṃbho maheśa karuṇākara śūlapāṇe mṛtyuṃjayastvamiti vedavido vadaṃti ||
tvaddatta bālatanaye yadi kālakālaḥ syādevamatra vada kasya bhavenna pātaḥ
||89||शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति ॥
त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः
hā haṃtahaṃtabhavatā bhava tāpahārī kasmādvidhe'tra vidadhe bahubhiḥ prayatnaiḥ ||
bālo viśālaguṇasiṃdhumagādhamadhyaṃ sadratnasāramakhilaṃ savidhaṃ vidhāya
||90||हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः ॥
बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय
hā kālabālakavatī kimutena rājñī tvatkālatāṃ na hṛtavānnasutānaneṃduḥ ||
bāleti komalamṛṇāla latāṃgalīlaṃ daṃbholiniṣṭhurakaṭhorakuṭhāradaṃṣṭraḥ
||91||हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः ॥
बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः
itthaṃ vilapya bahuśo nayanāṃbudhārāsaṃpātajāta taṭinī śatamuttaraṃgam ||
sā tokaśokajanitānala tāpataptā procchvasyadīrghavipuloṣṇamaho śuśoṣa
||92||इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् ॥
सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष
ākarṇya tatkaruṇavatparidevitāni tāni drumā vratatayaḥ kusumāśrupātaiḥ ||
prāyo rudaṃti patatāṃ virutārtarāvairālolyamaulimasakṛtpavanacchalena
||93||आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः ॥
प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन
ruṇṇaṃ tayā kila tathā bahumuktakaṃṭhamārtasvaraiḥ pratiravacchalato yathoccaiḥ ||
tadduḥkhatonururudurgirikaṃdarāsyāḥ sarvā diśaḥ sthagitapatrimṛgāgamā hi
||94||रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः ॥
तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि
śrutvārtanādamiti viśvanaropi mohaṃ hitvotthitaḥ kimiti kiṃtviti kiṃkimetat ||
uccairvadangṛhapatiḥ kva same bahisthaḥ prāṇoṃtarātmanilayaḥ sakaleṃdriyeśaḥ
||95||श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् ॥
उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः
agastya uvāca
tato dṛṣṭvā sa pitarau bahuśokasamāvṛtau ||
smitvovāca tato mātastrāsastvīdṛkkuto hi vām
||96||ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ ॥
स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्
na māṃkṛta vapustrāṇaṃ bhavaccaraṇareṇubhiḥ ||
kālaḥ kalayituṃ śakto varākī caṃcalālpikā
||97||न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः ॥
कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका
pratijñāṃ śṛṇutaṃ tātau yadi vāṃ tanayo hyaham ||
kariṣyehaṃ tathā tena vidyunmattastrasiṣyati
||98||प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् ॥
करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति
mṛtyuṃjayaṃ samārādhya sarvajñaṃ sarvadaṃ satām ||
kālakālaṃ mahākālaṃ kālakūṭaviṣādinam
||99||मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् ॥
कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्
iti śrutvā vacastasya jaritau dvijadaṃpatī ||
akālāmṛtavarṣaugha śāṃtatāpau tadocatuḥ
||100||इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती ॥
अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः
apayodapayovṛṣṭiradugdhābdhiḥ sudhodayaḥ ||
aniṃduḥ kaumudīkāṃtiḥ kuto nau sukhayatyalam
||1||अपयोदपयोवृष्टिरदुग्धाब्धिः सुधोदयः ॥
अनिंदुः कौमुदीकांतिः कुतो नौ सुखयत्यलम्
punarbrūhipunarbrūhi kīdṛkkīdṛkpunaḥpunaḥ ||
kālaḥ kalayituṃ nālaṃ varākī caṃcalālpikā
||2||पुनर्ब्रूहिपुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक्पुनःपुनः ॥
कालः कलयितुं नालं वराकी चंचलाल्पिका
āvayostāpanāśāya mahopāyastvayeritaḥ ||
mṛtyuṃjayasya devasya samārādhanalakṣaṇaḥ
||3||आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः ॥
मृत्युंजयस्य देवस्य समाराधनलक्षणः
tadgaccha śaraṇaṃ tāta nātaḥ parataraṃ hitam ||
manorathapathātīta kāriṇaḥ kālahāriṇaḥ
||4||तद्गच्छ शरणं तात नातः परतरं हितम् ॥
मनोरथपथातीत कारिणः कालहारिणः
kiṃ na śrutaṃ tvayā tāta śvetaketu yathā purā ||
pāśitaṃ kālapāśena rarakṣa tripurāṃtakaḥ
||5||किं न श्रुतं त्वया तात श्वेतकेतु यथा पुरा ॥
पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरांतकः
śilādatanayaṃ mṛtyugrastamaṣṭābdamarbhakam ||
śivo nijajanaṃ cakre naṃdinaṃ viśvanaṃdinam
||6||शिलादतनयं मृत्युग्रस्तमष्टाब्दमर्भकम् ॥
शिवो निजजनं चक्रे नंदिनं विश्वनंदिनम्
kṣīrodamathanodbhūtapralayānalasaṃnibham ||
pītvā hālāhalaṃ ghoramarakṣadbhuvanatrayam
||7||क्षीरोदमथनोद्भूतप्रलयानलसंनिभम् ॥
पीत्वा हालाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
jālaṃdharaṃ mahādarpaṃ hṛtatrailokyasaṃpadam ||
caraṇāṃguṣṭharekhotthacakreṇanijaghānayaḥ
||8||जालंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसंपदम् ॥
चरणांगुष्ठरेखोत्थचक्रेणनिजघानयः
ya ekeṣu nipātottha jvalanaistripuraṃ purā ||
vidhāya patriṇaṃ viṣṇuṃ jvālayāmāsa dhūrjaṭiḥ
||9||य एकेषु निपातोत्थ ज्वलनैस्त्रिपुरं पुरा ॥
विधाय पत्रिणं विष्णुं ज्वालयामास धूर्जटिः
aṃdhakaṃ yastriśūlāgraprotaṃ varṣāyutaṃ purā ||
trailokyaiśvaryasaṃmūḍhaṃ śoṣayāmāsa bhānunā
||110||अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा ॥
त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना
kāmaṃ dṛṣṭinipātena trailokyavijayorjitam ||
nināyānaṃgapadavīṃ vīkṣamāṇeṣvajādiṣu
||11||कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् ॥
निनायानंगपदवीं वीक्षमाणेष्वजादिषु
taṃ brahmādyekakartāraṃ meghavāhanamacyutam ||
prayāhi putra śaraṇaṃ viśvarakṣāmaṇiṃ śivam
||12||तं ब्रह्माद्येककर्तारं मेघवाहनमच्युतम् ॥
प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
pitroranujñāṃ prāpyeti praṇamya caraṇau tayoḥ ||
pradakṣiṇamupāvṛtya bahvāśvāsya viniryayau
||13||पित्रोरनुज्ञां प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः ॥
प्रदक्षिणमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
sa prāpya kāśīṃ duṣprāpāṃ brahmanārāyaṇādibhiḥ ||
mahāsaṃvartasaṃvṛtta tāpādviśveśapālitām
||14||स प्राप्य काशीं दुष्प्रापां ब्रह्मनारायणादिभिः ॥
महासंवर्तसंवृत्त तापाद्विश्वेशपालिताम्
phirasvardhunyā hārayaṣṭyeva rājitāṃ kaṃṭhabhūmiṣu ||
vicitraguṇaśālinyāhāranīhāragaurayā
||15||फिरस्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजितां कंठभूमिषु ॥
विचित्रगुणशालिन्याहारनीहारगौरया
bahusaṃsārasaṃtāpasaṃtaptajanatodbhavam ||
vārayaṃtīṃ varaṇayā chiṃdaṃtīmasidhārayā
||16||बहुसंसारसंतापसंतप्तजनतोद्भवम् ॥
वारयंतीं वरणया छिंदंतीमसिधारया
yallabhyate ca kaivalyaṃ sudṛḍhāṣṭāṃgayogataḥ ||
vikāsayaṃtīṃ tatsamyakkāśikāṃyāṃjagurbudhāḥ
||17||यल्लभ्यते च कैवल्यं सुदृढाष्टांगयोगतः ॥
विकासयंतीं तत्सम्यक्काशिकांयांजगुर्बुधाः
saṃsāratāpataptābhyāṃ locanābhyāṃ sa dṛṣṭavān ||
karṇākarṇaprakīrṇābhyāṃ prāgyayau maṇikarṇikām
||18||संसारतापतप्ताभ्यां लोचनाभ्यां स दृष्टवान् ॥
कर्णाकर्णप्रकीर्णाभ्यां प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम्
tatra snātvā vidhānena dṛṣṭvā viśveśvaraṃ vibhum ||
trailokyaprāṇisaṃtrāṇakāriṇaṃ praṇanāma ha
||19||तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् ॥
त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह
ālokyālokya talliṃgaṃ tutoṣa hṛdaye bahu ||
paramānaṃdakaṃdākhyaṃ sphuṭametanna saṃśayaḥ
||120||आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु ॥
परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः
aho na matto dhanyosti trailokye sacarācare ||
yadadrākṣiṣamadyāhaṃ śrīmadviśveśvaraṃ vibhum
||21||अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
trilokīsārasarvasvaṃ piṃḍībhūtamidaṃ kila ||
kiṃ vā pīyūṣapiṃḍoyamudgataḥ kṣīranīradheḥ
||22||त्रिलोकीसारसर्वस्वं पिंडीभूतमिदं किल ॥
किं वा पीयूषपिंडोयमुद्गतः क्षीरनीरधेः
ātmāvabodhamahasaḥ kimasau prathamāṃkuraḥ ||
brahmānaṃda sukaṃdo vā kimu brahmarasāyanam
||23||आत्मावबोधमहसः किमसौ प्रथमांकुरः ॥
ब्रह्मानंद सुकंदो वा किमु ब्रह्मरसायनम्
yogihṛtpadmanilayaṃ yadanākāramucyate ||
tadākāratvamāpede kimidaṃ liṃgakaitavāt
||24||योगिहृत्पद्मनिलयं यदनाकारमुच्यते ॥
तदाकारत्वमापेदे किमिदं लिंगकैतवात्
brahmāṃḍabhāṃḍamathavā nānā ratnaughapūritam ||
athavā mokṣavṛkṣasya phalametannasaṃśayaḥ
||25||ब्रह्मांडभांडमथवा नाना रत्नौघपूरितम् ॥
अथवा मोक्षवृक्षस्य फलमेतन्नसंशयः
nirvāṇalakṣmyāḥ kimatha keśapāśaḥ supuṣpayuka ||
kaivalyamallīvallyāḥ kiṃstabakaḥ stāvakārthadaḥ
||26||निर्वाणलक्ष्म्याः किमथ केशपाशः सुपुष्पयुक ॥
कैवल्यमल्लीवल्ल्याः किंस्तबकः स्तावकार्थदः
niḥśreyasaśriyaḥ kiṃvā''naṃdakrīḍanakaṃdukaḥ ||
apavargo dayādreḥ kimudiyāya sudhākaraḥ
||27||निःश्रेयसश्रियः किंवाऽऽनंदक्रीडनकंदुकः ॥
अपवर्गो दयाद्रेः किमुदियाय सुधाकरः
saṃsāramohatimirabhiduraḥkimasau raviḥ ||
kimu kalyāṇaramaṇīramyaśṛṃgāradarpaṇaḥ
||28||संसारमोहतिमिरभिदुरःकिमसौ रविः ॥
किमु कल्याणरमणीरम्यशृंगारदर्पणः
ājñātaṃ nabhavedanyatsarveṣāṃ dehadhāriṇām ||
anekakarmabījānāṃ bījapūro'yamadbhutaḥ
||29||आज्ञातं नभवेदन्यत्सर्वेषां देहधारिणाम् ॥
अनेककर्मबीजानां बीजपूरोऽयमद्भुतः
viśveṣāṃ viśvabījānāṃ karmākhyānāṃ layo yataḥ ||
asminnirvāṇade liṃge viśvaliṃgamidaṃ tataḥ
||130||विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः ॥
अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः
mama bhāgyodayenaiva nāradena maharṣiṇā ||
tadāgatya tathoktaṃ yatkṛtakṛtyosmyahaṃ tataḥ
||31||मम भाग्योदयेनैव नारदेन महर्षिणा ॥
तदागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहं ततः
ityānaṃdāmṛtarasairvidhāyasahi pāraṇam ||
tataḥśubhe'hni saṃsthāpya liṃgaṃ sarvahitapradam
||32||इत्यानंदामृतरसैर्विधायसहि पारणम् ॥
ततःशुभेऽह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्वहितप्रदम्
jagrāha niyamānghorānduṣkarānakṛtātmanām ||
aṣṭottaraśataiḥ kuṃbhaiḥ pūrṇairgaṃgāmṛtodravaiḥ
||33||जग्राह नियमान्घोरान्दुष्करानकृतात्मनाम् ॥
अष्टोत्तरशतैः कुंभैः पूर्णैर्गंगामृतोद्रवैः
saṃsnāpya vāsasā pūtaiḥ pūtātmā pratyahaṃ śivam ||
nīlotpalamayīṃ mālāṃ samarpayati so'nvaham
||34||संस्नाप्य वाससा पूतैः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् ॥
नीलोत्पलमयीं मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
aṣṭādhikasahasraistu sumanobhirvinirmitām ||
sapakṣārdhena ṣaṇmāsaṃ kaṃdamūlaphalāśanaḥ
||35||अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् ॥
सपक्षार्धेन षण्मासं कंदमूलफलाशनः
śīrṇaparṇāśanaḥ pakṣe tvāṣaṇmāsaṃ babhūva saḥ ||
ṣaṇmāsaṃ vāyubhakṣobhūtṣaṇmāsaṃ jalabiṃdubhuk
||36||शीर्णपर्णाशनः पक्षे त्वाषण्मासं बभूव सः ॥
षण्मासं वायुभक्षोभूत्षण्मासं जलबिंदुभुक्
evaṃ varṣadvayaṃ tasya vyatikrāṃtaṃ tathā sataḥ ||
janmato dvādaśe varṣe tadvaco nāraderitam
||37||एवं वर्षद्वयं तस्य व्यतिक्रांतं तथा सतः ॥
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम्
satyaṃ kariṣyannivatamabhyagātkuliśāyudhaḥ ||
uvāca ca varaṃ brūhi dadmi tanmanasi sthitam
||38||सत्यं करिष्यन्निवतमभ्यगात्कुलिशायुधः ॥
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि तन्मनसि स्थितम्
ahaṃ śatakraturvipra prasannosmi śubhavrataiḥ ||
ityākarṇya maheṃdrasya vākyaṃ munikumārakaḥ
||39||अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः ॥
इत्याकर्ण्य महेंद्रस्य वाक्यं मुनिकुमारकः
uvāca madhuraṃ dhīraḥ kīravanmadhurākṣaram ||
maghavanvṛtraśatro tvāṃ jāne kuliśapāṇinam
||140||उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् ॥
मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्
nāhaṃ vṛṇe varaṃ tvattaḥ śaṃkaro varadosti me
||41||नाहं वृणे वरं त्वत्तः शंकरो वरदोस्ति मे
iṃdra uvāca
na mattaḥ śaṃkarostvanyo devadevosmyahaṃ śiśo ||
vihāya bāliśatvaṃ tvaṃ varayācasva māṃ varam
||42||न मत्तः शंकरोस्त्वन्यो देवदेवोस्म्यहं शिशो ॥
विहाय बालिशत्वं त्वं वरयाचस्व मां वरम्
brāhmaṇa uvāca
gacchāhalyāpate'sādho gotrāre pākaśāsana ||
na prārthaye paśupateranyadevāṃtaraṃ sphuṭam
||43||गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन ॥
न प्रार्थये पशुपतेरन्यदेवांतरं स्फुटम्
iti tasya vacaḥ śrutvā krodhasaṃraktalocanaḥ ||
udyamya kuliśaṃ ghoraṃ bhīṣayāmāsa bālakam
||44||इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ॥
उद्यम्य कुलिशं घोरं भीषयामास बालकम्
sa dṛṣṭvā bālako vajraṃ vidyujjvālāśatākulam ||
smarannāradavākyaṃ ca mumūrccha bhayavihvalaḥ
||45||स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वालाशताकुलम् ॥
स्मरन्नारदवाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
atha gaurīpatiḥ śaṃbhurāvirāsīttamonudaḥ ||
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te sparśaiḥ saṃjīvayanniva
||46||अथ गौरीपतिः शंभुराविरासीत्तमोनुदः ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते स्पर्शैः संजीवयन्निव
unmīlya netrakamale supte iva divākṣaye ||
apaśyadagre cotthāya śaṃbhumarkaśatādhikam
||47||उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिवाक्षये ॥
अपश्यदग्रे चोत्थाय शंभुमर्कशताधिकम्
bhāle locanamālokya kaṃṭhe kālaṃ vṛṣadhvajam ||
vāmāṃgasaṃniviṣṭādritanayaṃ caṃ draśekharam
||48||भाले लोचनमालोक्य कंठे कालं वृषध्वजम् ॥
वामांगसंनिविष्टाद्रितनयं चं द्रशेखरम्
kapardena virājaṃtaṃ triśūlājagavāyudham ||
sphuratkarpūragaurāṃgaṃ pariṇaddha gajājinam
||49||कपर्देन विराजंतं त्रिशूलाजगवायुधम् ॥
स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
parijñāya mahādevaṃ guruvākyata āgamāt ||
harṣa bāṣpākulaḥ sanna kaṭho romāṃcakaṃcukaḥ
||150||परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् ॥
हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः
kṣaṇaṃsthagitavattasthau citrakṛtrimaputrakaḥ ||
yathātathā susaṃpanno vismṛtyātmānameva ca
||51||क्षणंस्थगितवत्तस्थौ चित्रकृत्रिमपुत्रकः ॥
यथातथा सुसंपन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
na stotuṃ na namaskartuṃ kiṃcidvijñaptumeva ca ||
yadāsanaśaśākālaṃ tadā smitvā''ha śaṃkaraḥ
||52||न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किंचिद्विज्ञप्तुमेव च ॥
यदासनशशाकालं तदा स्मित्वाऽऽह शंकरः
īśvara uvāca
śiśo gṛhapate śakrādvajrodyataparādaho ||
jñāto bhītosi mā bhaiṣīrjijñāsā te kṛtā mayā
||53||शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतपरादहो ॥
ज्ञातो भीतोसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते कृता मया
mama bhaktasya no śakro na vajraṃ nāṃtakopi vā ||
prabhavediṃdrarūpeṇa mayaiva tvaṃ hi bhāṣitaḥ
||54||मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं नांतकोपि वा ॥
प्रभवेदिंद्ररूपेण मयैव त्वं हि भाषितः
varaṃ dadāmi te bhadra tvamagnipadabhāgbhava ||
sarveṣāmeva devānāṃ vadanaṃ tvaṃ bhaviṣyasi
||55||वरं ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव ॥
सर्वेषामेव देवानां वदनं त्वं भविष्यसि
sarveṣāmeva bhūtānāṃ tvamagneṃ'taścaro bhava ||
dharmarājeṃdrayormadhye digīśo rājyamāpnuhi
||56||सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेंऽतश्चरो भव ॥
धर्मराजेंद्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ tava nāmnā bhaviṣyati ||
agnīśvaraṃ iti khyātaṃ sarvatejobhibṛṃhaṇam
||57||त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति ॥
अग्नीश्वरं इति ख्यातं सर्वतेजोभिबृंहणम्
agnīśvarasya bhaktānāṃ na bhayaṃ vidyudagnijam ||
agnimāṃdya bhayaṃ naiva nākālamaraṇaṃ kvacit
||58||अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निजम् ॥
अग्निमांद्य भयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
agnīśvaraṃ samabhyarcya kāśyāṃ sarvasamṛddhidam ||
anyatrāpi mṛto daivādagniloke mahīyate
||59||अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् ॥
अन्यत्रापि मृतो दैवादग्निलोके महीयते
tataḥ kāśīṃ punaḥ prāpya kalpāṃte mokṣamāpnuyāt ||
vīreśvarasya pūrveṇa gaṃgāyāḥ paścime taṭe
||160||ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् ॥
वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे
agnīśvaraṃ samārādhya vahniloke vasennaraḥ ||
pitṛbhyāṃ svajanaiḥ sārdhaṃ mitrabaṃdhusamāyutaḥ
||61||अग्नीश्वरं समाराध्य वह्निलोके वसेन्नरः ॥
पितृभ्यां स्वजनैः सार्धं मित्रबंधुसमायुतः
vimānamidamāruhya prayāhyeva diśaḥpate ||
ityuktvānīya tadbaṃdhūn pitrośca paripaśyatoḥ ||
dikpatitve'bhiṣicyāgniṃ tatra liṃge śivoviśat
||62||विमानमिदमारुह्य प्रयाह्येव दिशःपते ॥
इत्युक्त्वानीय तद्बंधून् पित्रोश्च परिपश्यतोः ॥
दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोविशत्
gaṇāvūcatuḥ
itthamagnisvarūpaṃ te śivaśarmanpravarṇitam ||
kimanyacchrotukāmosi kathayāvastadīraya
||163||इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् ॥
किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvāddheṃ vahnilokavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||