ānaṃdeśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
trayastriṃśattamaṃ devamānaṃdeśvaramīśvaram ||
viddhi pāpaharaṃ puṇyaṃ sarvasaṃpatkaraṃ sadā
||1||त्रयस्त्रिंशत्तमं देवमानंदेश्वरमीश्वरम् ॥
विद्धि पापहरं पुण्यं सर्वसंपत्करं सदा
purā rāthaṃtare kalpe babhūva pṛthivīpatiḥ ||
anamitra iti khyātaḥ sārvabhaumo mahītale
||2||पुरा राथंतरे कल्पे बभूव पृथिवीपतिः ॥
अनमित्र इति ख्यातः सार्वभौमो महीतले
dharmātmā mahātmā ca parākramadhano nṛpaḥ ||
atītya sarvabhūtāni babhau bhānurivāvyayaḥ
||3||धर्मात्मा महात्मा च पराक्रमधनो नृपः ॥
अतीत्य सर्वभूतानि बभौ भानुरिवाव्ययः
samaḥ śatrau ca putre ca mitre ca paradharmmavit ||
giribhadrā gireḥ putrī tenoḍhā varavarṇinī
||4||समः शत्रौ च पुत्रे च मित्रे च परधर्म्मवित् ॥
गिरिभद्रा गिरेः पुत्री तेनोढा वरवर्णिनी
atīva vallabhā sā ca prāṇebhyo'pi garīyasī ||
ānaṃda iti putro'bhūttasya jñānarataḥ sudhīḥ
||5||अतीव वल्लभा सा च प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
आनंद इति पुत्रोऽभूत्तस्य ज्ञानरतः सुधीः
jātamātro nijotsaṃge sthiramullāpya vai punaḥ ||
pariṣvajati hārdena ullāpayati punaḥpunaḥ
||6||जातमात्रो निजोत्संगे स्थिरमुल्लाप्य वै पुनः ॥
परिष्वजति हार्देन उल्लापयति पुनःपुनः
sa jātismaraṇo jāto māturutsaṃgamāsthitaḥ ||
jahāsa ca tadā mātā saṃkṣubdhā vākyamavravīt
||7||स जातिस्मरणो जातो मातुरुत्संगमास्थितः ॥
जहास च तदा माता संक्षुब्धा वाक्यमव्रवीत्
bhītāsmi kimidaṃ vatsa hāso yadvadane tava ||
akālabodhaḥ saṃjātaḥ kiṃsvitpaśyasi śobhanam
||8||भीतास्मि किमिदं वत्स हासो यद्वदने तव ॥
अकालबोधः संजातः किंस्वित्पश्यसि शोभनम्
ityukto mātaraṃ prāha sarvo'pi svārthamīhate ||
māṃ netumicchati puro mārjārī kiṃ na paśyasi ||
aṃtardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī
||9||इत्युक्तो मातरं प्राह सर्वोऽपि स्वार्थमीहते ॥
मां नेतुमिच्छति पुरो मार्जारी किं न पश्यसि ॥
अंतर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी
putraprītyā ca mātastvamataḥ svārthaṃ samīhase ||
ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajasi māṃ bata
||10||पुत्रप्रीत्या च मातस्त्वमतः स्वार्थं समीहसे ॥
उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजसि मां बत
udbhūte bālake snehātsaṃbhramātstrījano'pyayam ||
tatoyamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam
||11||उद्भूते बालके स्नेहात्संभ्रमात्स्त्रीजनोऽप्ययम् ॥
ततोयमागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम्
svārthe prasaktā mārjārī lolupā māmavekṣate ||
tathāṃtarddhānagā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī
||12||स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी लोलुपा मामवेक्षते ॥
तथांतर्द्धानगा चेयं द्वितीया जातहारिणी
tvaṃ tu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi ||
na māṃ jānāsi ko'pyevaṃ na vai copakṛtaṃ mayā
||13||त्वं तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि ॥
न मां जानासि कोऽप्येवं न वै चोपकृतं मया
saṃgatirnāti bālānāṃ paṃcasaptadinātmakam ||
tathāpi snihyasi prītyā pariṣva jasi saṃtatam
||14||संगतिर्नाति बालानां पंचसप्तदिनात्मकम् ॥
तथापि स्निह्यसि प्रीत्या परिष्व जसि संततम्
tateti vatsa bho bhadra ityalīkaṃ bravīṣi mām ||
putrasya vacanaṃ śrutvā kruddhā mātā'bravīdidam
||15||ततेति वत्स भो भद्र इत्यलीकं ब्रवीषि माम् ॥
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा क्रुद्धा माताऽब्रवीदिदम्
nāhaṃ tvāmupakārārthaṃ vatsa prītyā pariṣvaje ||
svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati
||16||नाहं त्वामुपकारार्थं वत्स प्रीत्या परिष्वजे ॥
स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति
ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāṃtā sūtikāgṛhāt ||
jahāra tatparityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī
||17||इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रांता सूतिकागृहात् ॥
जहार तत्परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी
sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ pūrvajātismaraṃ priye ||
haiminyāḥ śayane nyasyadvikrāṃtasya mahībhṛtaḥ
||18||सा हृत्वा तं तदा बालं पूर्वजातिस्मरं प्रिये ॥
हैमिन्याः शयने न्यस्यद्विक्रांतस्य महीभृतः
matvā svakīyaṃ putraṃ tu vikrāṃtena mahībhṛtā ||
kṛtaṃ vai nāmakaraṇamānaṃda iti viśrutam
||19||मत्वा स्वकीयं पुत्रं तु विक्रांतेन महीभृता ॥
कृतं वै नामकरणमानंद इति विश्रुतम्
vikrāṃtasya suto nīto bodhasya ca dvijanmanaḥ ||
caitranāmā kṛtastena saṃskṛto vedamaṃtrakaiḥ
||20||विक्रांतस्य सुतो नीतो बोधस्य च द्विजन्मनः ॥
चैत्रनामा कृतस्तेन संस्कृतो वेदमंत्रकैः
tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa bodhaputraṃ niśācarī ||
jātismaro'pyathānaṃdaḥ kṛtopanayanastadā
||21||तृतीयं भक्षयामास बोधपुत्रं निशाचरी ॥
जातिस्मरोऽप्यथानंदः कृतोपनयनस्तदा
guruṇā samanujñātaṃ kriyatāmabhivādanam ||
jananyāḥ prāgupasthānamityukto vākyamabravīt
||22||गुरुणा समनुज्ञातं क्रियतामभिवादनम् ॥
जनन्याः प्रागुपस्थानमित्युक्तो वाक्यमब्रवीत्
vaṃdyā me katamā mātā janitrī pālinī ca vā ||
ānaṃdasya vacaḥ śrutvā gururvacanamabravīt
||23||वंद्या मे कतमा माता जनित्री पालिनी च वा ॥
आनंदस्य वचः श्रुत्वा गुरुर्वचनमब्रवीत्
nanviyaṃ te mahābhāga janitrī janakātmajā ||
vikrāṃtasyāgramahiṣī haiminīnāma nāmataḥ
||24||नन्वियं ते महाभाग जनित्री जनकात्मजा ॥
विक्रांतस्याग्रमहिषी हैमिनीनाम नामतः
ānaṃda uvāca
caitrasya prasavitrīyaṃ caitro'yaṃ dvijaveśmani ||
saṃskṛto brāhmaṇairmaṃtrairgiribhadrāsutastvaham
||25||चैत्रस्य प्रसवित्रीयं चैत्रोऽयं द्विजवेश्मनि ॥
संस्कृतो ब्राह्मणैर्मंत्रैर्गिरिभद्रासुतस्त्वहम्
gururāha tataḥ kastvaṃ caitraḥ ko vā tvayocyate ||
tataḥ sa kathayāmāsa pūrvavṛttāṃtamāditaḥ
||26||गुरुराह ततः कस्त्वं चैत्रः को वा त्वयोच्यते ॥
ततः स कथयामास पूर्ववृत्तांतमादितः
gururuvāca
atīva gahanaṃ vatsa saṃkaṭaṃ mahadāgatam ||
na vedmi kiṃcinmohena bhramaṃti mama buddhayaḥ
||27||अतीव गहनं वत्स संकटं महदागतम् ॥
न वेद्मि किंचिन्मोहेन भ्रमंति मम बुद्धयः
ānaṃda uvāca
mohasyāvasaraḥ ko'tra jagatyevaṃ vyavasthitaḥ ||
kaḥ kasya putro viprarṣe ko vā kasya na bāṃdhavaḥ
||28||मोहस्यावसरः कोऽत्र जगत्येवं व्यवस्थितः ॥
कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे को वा कस्य न बांधवः
ataḥ saṃsāratā haṃti saṃsāraṃ prāṇināmiha ||
mahāmohahataṃ cetaścitramatra kathaṃ guro
||29||अतः संसारता हंति संसारं प्राणिनामिह ॥
महामोहहतं चेतश्चित्रमत्र कथं गुरो
brahmaputrasya duṣṭasya duḥsahasya sutā bhuvi ||
jātahāriṇikānāma parivarttayate sutān
||30||ब्रह्मपुत्रस्य दुष्टस्य दुःसहस्य सुता भुवि ॥
जातहारिणिकानाम परिवर्त्तयते सुतान्
mātṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani ||
mātṛdvayamatho prāptaṃ jātiṃ saṃsmaratā satā
||31||मातृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि ॥
मातृद्वयमथो प्राप्तं जातिं संस्मरता सता
so'haṃ tapaḥ kariṣyāmi caitra ānīyatāmiti ||
tataḥ suvismito rājā sabhāryaḥ saha baṃdhubhiḥ
||32||सोऽहं तपः करिष्यामि चैत्र आनीयतामिति ॥
ततः सुविस्मितो राजा सभार्यः सह बंधुभिः
tasmānnivarttya mamatā manumene ca taṃ prati ||
caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ
||33||तस्मान्निवर्त्त्य ममता मनुमेने च तं प्रति ॥
चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः
sanmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ ||
so'pyānaṃdastapastepe mahākālavane śubhe
||34||सन्मान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः ॥
सोऽप्यानंदस्तपस्तेपे महाकालवने शुभे
iṃdreśvarasya devasya paścime liṃgamuttamam ||
bhaktyā hyārādhayāmāsa tapasā duṣkareṇa tu
||35||इंद्रेश्वरस्य देवस्य पश्चिमे लिंगमुत्तमम् ॥
भक्त्या ह्याराधयामास तपसा दुष्करेण तु
tapasyaṃtaṃ tatastaṃ tu devaḥ prāha śucismite ||
kimarthaṃ tapyase vatsa tapastīvraṃ bravīmi te
||36||तपस्यंतं ततस्तं तु देवः प्राह शुचिस्मिते ॥
किमर्थं तप्यसे वत्स तपस्तीव्रं ब्रवीमि ते
manunā bhavatā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tatkuru ||
alaṃ te tapasā tasmiṃstato muktimavāpsyasi
||37||मनुना भवता भाव्यं षष्ठेन व्रज तत्कुरु ॥
अलं ते तपसा तस्मिंस्ततो मुक्तिमवाप्स्यसि
ityukto devadevena tathetyāha mahāmatiḥ ||
babhūva sa manurdevi brahmatulyo mahāyaśāḥ
||38||इत्युक्तो देवदेवेन तथेत्याह महामतिः ॥
बभूव स मनुर्देवि ब्रह्मतुल्यो महायशाः
putrānutpādayāmāsa liṃgasyāsya samarcanāt ||
kṛtaṃ nāma tadā devairānaṃdeśvaramuttamam
||39||पुत्रानुत्पादयामास लिंगस्यास्य समर्चनात् ॥
कृतं नाम तदा देवैरानंदेश्वरमुत्तमम्
ānaṃdena yataḥ prāptā siddhirdevi sudurllabhā ||
ato nāma suvikhyātamānaṃdeśvaramīkṣyatām
||40||आनंदेन यतः प्राप्ता सिद्धिर्देवि सुदुर्ल्लभा ॥
अतो नाम सुविख्यातमानंदेश्वरमीक्ष्यताम्
ye paśyaṃti viśālākṣi ānaṃdeśvaramīśvaram ||
te putrapautrasaṃpannā bhaviṣyaṃti mahītale
||41||ये पश्यंति विशालाक्षि आनंदेश्वरमीश्वरम् ॥
ते पुत्रपौत्रसंपन्ना भविष्यंति महीतले
yeṣāṃ kṣīṇaṃ nṛṇāṃ pāpaṃ koṭijanmaśatodbhavam ||
teṣāṃ bhavati sā bhaktirānaṃdeśvaradarśanāt
||42||येषां क्षीणं नृणां पापं कोटिजन्मशतोद्भवम् ॥
तेषां भवति सा भक्तिरानंदेश्वरदर्शनात्
tadaiva puruṣo mukto janmamṛtyujarādibhiḥ ||
yadā paśyati deveśamānaṃdeśvarasaṃjñakam
||43||तदैव पुरुषो मुक्तो जन्ममृत्युजरादिभिः ॥
यदा पश्यति देवेशमानंदेश्वरसंज्ञकम्
mayoktaṃ muktidaṃ nṛṇāmānandeśvaradarśanam ||
svargāpavargadaṃ devamānaṃdaṃ liṃgamuttamam ||
atra devairviśālākṣi pūjitaṃ liṃgamuttamam
||44||मयोक्तं मुक्तिदं नृणामानन्देश्वरदर्शनम् ॥
स्वर्गापवर्गदं देवमानंदं लिंगमुत्तमम् ॥
अत्र देवैर्विशालाक्षि पूजितं लिंगमुत्तमम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
ānaṃdeśvaradevasya śṛṇu tvaṃ kaṃthaḍeśvaram
||45||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
आनंदेश्वरदेवस्य शृणु त्वं कंथडेश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmya ānaṃdeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||