rājasthaleśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
catuḥsaptatikaṃ viddhi śivaṃ rājasthaleśvaram ||
yasya darśanamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
||1||चतुःसप्ततिकं विद्धि शिवं राजस्थलेश्वरम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
viṣṇukalpe purā vṛtte manvaṃtaramukhapriye ||
arājake mahīpṛṣṭhe brahmā ciṃtāparo'bhavat
||2||विष्णुकल्पे पुरा वृत्ते मन्वंतरमुखप्रिये ॥
अराजके महीपृष्ठे ब्रह्मा चिंतापरोऽभवत्
na manuṣyairvinā devāḥ samarthā lokadhāraṇe ||
dānejyājapatodevā bhajaṃte puṣṭimuttamām
||3||न मनुष्यैर्विना देवाः समर्था लोकधारणे ॥
दानेज्याजपतोदेवा भजंते पुष्टिमुत्तमाम्
yogyo rājā prajāpālaḥ ko bhavejjanavatsalaḥ ||
so'paśyadatha rājarṣi stapasyaṃtaṃ ripuṃjayam
||4||योग्यो राजा प्रजापालः को भवेज्जनवत्सलः ॥
सोऽपश्यदथ राजर्षि स्तपस्यंतं रिपुंजयम्
pṛthvyāṃ sarvaguṇākīrṇaṃ dharmaniṣṭhaṃ mahāvratam ||
tamuvācātha deveśo brahmā lokapitāmahaḥ
||5||पृथ्व्यां सर्वगुणाकीर्णं धर्मनिष्ठं महाव्रतम् ॥
तमुवाचाथ देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः
brahmovāca
ripuṃjaya nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka ||
rājyaṃ ca pālyatāṃ vatsa ekakalpena cetasā
||6||रिपुंजय निबोधेदं वचनं मम पुत्रक ॥
राज्यं च पाल्यतां वत्स एककल्पेन चेतसा
alaṃ te tapasā tāta kaṣṭenānena sāṃpratam ||
dharmeṇa vijitāḥ sarve tvayā lokā narottama
||7||अलं ते तपसा तात कष्टेनानेन सांप्रतम् ॥
धर्मेण विजिताः सर्वे त्वया लोका नरोत्तम
kriyatāmadhunā lokapālanaṃ tu mamājñayā ||
yataḥ paropakāro hi phalaṃ dehasya dehinaḥ
||8||क्रियतामधुना लोकपालनं तु ममाज्ञया ॥
यतः परोपकारो हि फलं देहस्य देहिनः
na dharmastādṛśo'nyo'sti na cānyo'rthasya sādhakaḥ ||
nirayāptirapi śreya upakṛtya parasya vai
||9||न धर्मस्तादृशोऽन्योऽस्ति न चान्योऽर्थस्य साधकः ॥
निरयाप्तिरपि श्रेय उपकृत्य परस्य वै
nāpakāreṇa bhūtānāmapi syādbhuvaneśatā ||
satataṃ loka kāryārthaṃ madājñāgauraveṇa ca ||
pṛthvīṃ samudravasanāṃ prajāścaiva prapālaya
||10||नापकारेण भूतानामपि स्याद्भुवनेशता ॥
सततं लोक कार्यार्थं मदाज्ञागौरवेण च ॥
पृथ्वीं समुद्रवसनां प्रजाश्चैव प्रपालय
ityuktaḥ sa tu rājarṣirbrahmaṇā parvatātmaje ||
provāca prāṃjalirbhūtvā brahmāṇaṃ tu ripuṃjayaḥ
||11||इत्युक्तः स तु राजर्षिर्ब्रह्मणा पर्वतात्मजे ॥
प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा ब्रह्माणं तु रिपुंजयः
svabhāvenācalā pṛdhvī tvayā pūrvaṃ vinirmitā ||
vinaiva pālakaṃ hyeṣā kutra yāsyati medinī
||12||स्वभावेनाचला पृध्वी त्वया पूर्वं विनिर्मिता ॥
विनैव पालकं ह्येषा कुत्र यास्यति मेदिनी
yadyavaśyaṃ mayā pṛdhvī pālanīyā pitāmaha ||
dehi me nagarīṃ ramyāmavantīṃ saptakalpagām
||13||यद्यवश्यं मया पृध्वी पालनीया पितामह ॥
देहि मे नगरीं रम्यामवन्तीं सप्तकल्पगाम्
manuṣyaloke vikhyātā sakale sāmarāvatī ||
svargacyutānāṃ devānāṃ nivāsārthaṃ pratiṣṭhitā
||14||मनुष्यलोके विख्याता सकले सामरावती ॥
स्वर्गच्युतानां देवानां निवासार्थं प्रतिष्ठिता
maryādāmanuvatteṃyuryadi me nākavāsinaḥ ||
adatte ca mayā sthāne na vāsaḥ kasyacidbhavet ||
anena vidhinā pṛthvīṃ pālayiṣyāmyahaṃ prabho
||15||मर्यादामनुवत्तेंयुर्यदि मे नाकवासिनः ॥
अदत्ते च मया स्थाने न वासः कस्यचिद्भवेत् ॥
अनेन विधिना पृथ्वीं पालयिष्याम्यहं प्रभो
brahmovāca
bhaviṣyatyeṣa te kāmo yastvayokto narottama ||
ye kecittridaśāḥ saṃti madgauravavaśena te ||
tavādeśaṃ kariṣyaṃti sadā tvadvaśavarttinaḥ
||16||भविष्यत्येष ते कामो यस्त्वयोक्तो नरोत्तम ॥
ये केचित्त्रिदशाः संति मद्गौरववशेन ते ॥
तवादेशं करिष्यंति सदा त्वद्वशवर्त्तिनः
devanātheti vai nāma bhaviṣyati ca suvrata ||
ityuktvāṃtardadhe brahmā haṃsayānaṃ samāsthitaḥ
||17||देवनाथेति वै नाम भविष्यति च सुव्रत ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा हंसयानं समास्थितः
atha rājā pratijñāya brahmaṇā bhūmipālanam ||
pṛthvyāmudghoṣayāmāsa provāca tridivaukasām
||18||अथ राजा प्रतिज्ञाय ब्रह्मणा भूमिपालनम् ॥
पृथ्व्यामुद्घोषयामास प्रोवाच त्रिदिवौकसाम्
bhavatāṃ vihitaḥ svargo manujānāṃ ca bhūtalam ||
ye cātra kaṃda raratāḥ sthale vā bhūdhareṣu ca
||19||भवतां विहितः स्वर्गो मनुजानां च भूतलम् ॥
ये चात्र कंद ररताः स्थले वा भूधरेषु च
ye sthitā yāṃtu te devā manujānāmiyaṃ dharā ||
tacchrutvā ghoṣitaṃ tasya rājño bhayanipīḍitāḥ ||
tridaśā brahmaṇo vākyādgauravāttridivaṃ gatāḥ
||20||ये स्थिता यांतु ते देवा मनुजानामियं धरा ॥
तच्छ्रुत्वा घोषितं तस्य राज्ञो भयनिपीडिताः ॥
त्रिदशा ब्रह्मणो वाक्याद्गौरवात्त्रिदिवं गताः
atha prajāḥ sa nṛpatirdharmeṇāvardhayattadā ||
putravatsehayuktena hṛdayenātinirvṛtāḥ ||
prajāstatsukhasaṃvṛddhā jarāmṛ tyuvivarjitāḥ ||
putriṇo dhanadhānyāḍhyāḥ sarvakāmasamanvitāḥ
||22||अथ प्रजाः स नृपतिर्धर्मेणावर्धयत्तदा ॥
पुत्रवत्सेहयुक्तेन हृदयेनातिनिर्वृताः ॥
प्रजास्तत्सुखसंवृद्धा जरामृ त्युविवर्जिताः ॥
पुत्रिणो धनधान्याढ्याः सर्वकामसमन्विताः
yauvanasthāśca nirdvaṃdvāḥ satataṃ dharmasaṃśrayāḥ ||
nāsītpṛthivyāṃ śailastu sthalo vā dvīpa eva ca
||23||यौवनस्थाश्च निर्द्वंद्वाः सततं धर्मसंश्रयाः ॥
नासीत्पृथिव्यां शैलस्तु स्थलो वा द्वीप एव च
akṛṣṭapacyā pṛthivī svādavadbhiḥ phalairyutā ||
devaloka ivāsīdbhūḥ sarvakāmaguṇojjvalā
||24||अकृष्टपच्या पृथिवी स्वादवद्भिः फलैर्युता ॥
देवलोक इवासीद्भूः सर्वकामगुणोज्ज्वला
evaṃ vrajati kāle vai rājñi rājyaṃ prakurvati ||
mahāmarṣaparā devā viprakāryārthamudyatāḥ
||25||एवं व्रजति काले वै राज्ञि राज्यं प्रकुर्वति ॥
महामर्षपरा देवा विप्रकार्यार्थमुद्यताः
prajānāṃ bahuduḥkhāni muhuḥ kurvaṃtyanekaśaḥ ||
athānāvṛṣṭimakarotsudīrghāṃ pākaśāsanaḥ
||26||प्रजानां बहुदुःखानि मुहुः कुर्वंत्यनेकशः ॥
अथानावृष्टिमकरोत्सुदीर्घां पाकशासनः
tathā saṃhriyamāṇeṣu lokeṣu nṛpasattamaḥ ||
megho bhūtvā divaṃ prāpya suvṛṣṭimakaronnṛpaḥ
||27||तथा संह्रियमाणेषु लोकेषु नृपसत्तमः ॥
मेघो भूत्वा दिवं प्राप्य सुवृष्टिमकरोन्नृपः
tenaivāpyāyito lokaḥ sukhī jāto yaśasvini ||
tataḥ kāle tu kasmiṃścidvarṣatpākaśāsanaḥ ||
saṃvartto vārido bhūtvā meghānvai vinyapātayat
||28||तेनैवाप्यायितो लोकः सुखी जातो यशस्विनि ॥
ततः काले तु कस्मिंश्चिद्वर्षत्पाकशासनः ॥
संवर्त्तो वारिदो भूत्वा मेघान्वै विन्यपातयत्
tatastu māruto bhūtvā nṛpatistāmadhārayat ||
tatonalaḥ pranaṣṭo'bhūtsarvataḥ pṛthivītalāt
||29||ततस्तु मारुतो भूत्वा नृपतिस्तामधारयत् ॥
ततोनलः प्रनष्टोऽभूत्सर्वतः पृथिवीतलात्
na yajñā na japo homo na ca paktiravarttata ||
lokaśca vyādhisaṃkṣubdhastadābhūdviṣame sthitaḥ
||30||न यज्ञा न जपो होमो न च पक्तिरवर्त्तत ॥
लोकश्च व्याधिसंक्षुब्धस्तदाभूद्विषमे स्थितः
tataḥ sa rājā taṃ dṛṣṭvā tvabhavaddhavyavāhanaḥ ||
so'dhārayatprajāḥ sarvā yajñāṃśca tridivaukasaḥ
||31||ततः स राजा तं दृष्ट्वा त्वभवद्धव्यवाहनः ॥
सोऽधारयत्प्रजाः सर्वा यज्ञांश्च त्रिदिवौकसः
etasminnaṃtare devi tvayā sārddhaṃ samāgataḥ ||
darśanārthaṃ svanagarīmahaṃ bhūtagaṇairvṛtaḥ
||32||एतस्मिन्नंतरे देवि त्वया सार्द्धं समागतः ॥
दर्शनार्थं स्वनगरीमहं भूतगणैर्वृतः
tato devagaṇāḥ sarve sakiṃnaramahoragāḥ ||
sayakṣarakṣogandharvāḥ siddhavidyādharoragāḥ
||33||ततो देवगणाः सर्वे सकिंनरमहोरगाः ॥
सयक्षरक्षोगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरोरगाः
bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca ye cānye gaganecarāḥ ||
catvāraḥ sāgarāścaiva kṣārakṣīrādisiṃdhavaḥ
||34||भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये चान्ये गगनेचराः ॥
चत्वारः सागराश्चैव क्षारक्षीरादिसिंधवः
gaṃgā ca yamunā siṃdhuścaṃdrabhāgā sarasvatī ||
carmaṇvatī bhīma rathī puṇyā godāvarī nadī
||35||गंगा च यमुना सिंधुश्चंद्रभागा सरस्वती ॥
चर्मण्वती भीम रथी पुण्या गोदावरी नदी
vipāśā devikā puṇyā śarayūḥ kauśikī tathā ||
gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī
||36||विपाशा देविका पुण्या शरयूः कौशिकी तथा ॥
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती
pārā veda smṛtiścaiva vetraghnī narmadā śivā ||
tāpī payoṣṇī nirvindhyā sarvāstatra samāgatāḥ
||37||पारा वेद स्मृतिश्चैव वेत्रघ्नी नर्मदा शिवा ॥
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सर्वास्तत्र समागताः
puṣkaraśca prayāgaśca prabhāso naimiṣastathā ||
pṛthutīrthodakaścaiva tathaivāmarakaṃṭakaḥ
||38||पुष्करश्च प्रयागश्च प्रभासो नैमिषस्तथा ॥
पृथुतीर्थोदकश्चैव तथैवामरकंटकः
gaṃgādvāraḥ kuśāvartto bilvako nīlaparvataḥ ||
vārāhaparvataścaiva tīrthaṃ kanakhalaṃ tathā
||39||गंगाद्वारः कुशावर्त्तो बिल्वको नीलपर्वतः ॥
वाराहपर्वतश्चैव तीर्थं कनखलं तथा
bhṛgutuṃgaḥ sukukṣaścāpyajagaṃdhaśca pārvati ||
kāliṃjaraḥ sakedāro rudrakoṭirmahālayaḥ
||40||भृगुतुंगः सुकुक्षश्चाप्यजगंधश्च पार्वति ॥
कालिंजरः सकेदारो रुद्रकोटिर्महालयः
sthānāni ca samastāni puṇyānyāyatanāni ca ||
merurmaheṃdro malayo maṃdaro gaṃdhamādanaḥ
||41||स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि च ॥
मेरुर्महेंद्रो मलयो मंदरो गंधमादनः
munayo vālakhilyāśca vedāścatvāra eva ca ||
ete cānye ca bahavaḥ samāyātā mayā saha
||42||मुनयो वालखिल्याश्च वेदाश्चत्वार एव च ॥
एते चान्ये च बहवः समायाता मया सह
anaṃtaraṃ mayā meruḥ sthalākāraḥ kṛtastataḥ ||
tasminsthale sthito devi upaviṣṭaḥ surairvṛtaḥ ||
niyuktāḥ sāgarāḥ pārśve catvāro lavaṇādayaḥ
||43||अनंतरं मया मेरुः स्थलाकारः कृतस्ततः ॥
तस्मिन्स्थले स्थितो देवि उपविष्टः सुरैर्वृतः ॥
नियुक्ताः सागराः पार्श्वे चत्वारो लवणादयः
atha vyākulatāṃ prāptaḥ sa ca rājā ripuṃjayaḥ ||
svasthalasthaṃ māṃ dṛṣṭvā samāyātastu māṃ prati
||44||अथ व्याकुलतां प्राप्तः स च राजा रिपुंजयः ॥
स्वस्थलस्थं मां दृष्ट्वा समायातस्तु मां प्रति
tejasā dahyamāno'pi madīyena varānane ||
bhīto'pi toṣayāmāsa ko'si deva namo'stu te
||45||तेजसा दह्यमानोऽपि मदीयेन वरानने ॥
भीतोऽपि तोषयामास कोऽसि देव नमोऽस्तु ते
sthalesminnṛpa rājāhaṃ mayāpyuktaṃ vinodataḥ ||
caturvargaścaturmūrttiścaturddhā saṃsthito nṛpaḥ
||46||स्थलेस्मिन्नृप राजाहं मयाप्युक्तं विनोदतः ॥
चतुर्वर्गश्चतुर्मूर्त्तिश्चतुर्द्धा संस्थितो नृपः
tenāhaṃ sarvato dṛṣṭo vāṅmaye sacarācare ||
anaṃtaraṃ stutastena bhaktyā paramayā priye
||47||तेनाहं सर्वतो दृष्टो वाङ्मये सचराचरे ॥
अनंतरं स्तुतस्तेन भक्त्या परमया प्रिये
prabhāvamatulaṃ dṛṣṭvā madīyaṃ vyāpakaṃ param ||
bhaktyā paramayā devi sa ca māṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
bhūyaḥstuto'pi tenāhaṃ tuṣṭo vai tasya bhūpateḥ ||
tenoktaṃ yadi me deva tuṣṭastvaṃ parameśvara
||49||प्रभावमतुलं दृष्ट्वा मदीयं व्यापकं परम् ॥
भक्त्या परमया देवि स च मां शरणं गतः ॥
भूयःस्तुतोऽपि तेनाहं तुष्टो वै तस्य भूपतेः ॥
तेनोक्तं यदि मे देव तुष्टस्त्वं परमेश्वर
bhaktirme sudṛḍhā bhūyāttvayi sarvĕśa śāśvatī|
tuṣṭohaṃ tena vākyena punaḥ prokto mayā nṛpa
||50||भक्तिर्मे सुदृढा भूयात्त्वयि सर्वॆश शाश्वती।
तुष्टोहं तेन वाक्येन पुनः प्रोक्तो मया नृप
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā punarmāṃ brūhi pārthiva |
hṛdi sthitaśca te kāmaḥ sarvakālaṃ bhaviṣyati
||51||एवं भविष्यतीत्युक्त्वा पुनर्मां ब्रूहि पार्थिव ।
हृदि स्थितश्च ते कामः सर्वकालं भविष्यति
adhṛṣyaḥ sarvedevānāṃ sarvadā saṃbhaviṣyasi ||
tenāhaṃ prārthito devi bhūyo varamanuttamam
||52||अधृष्यः सर्वेदेवानां सर्वदा संभविष्यसि ॥
तेनाहं प्रार्थितो देवि भूयो वरमनुत्तमम्
atīva rājate deva sthalo'yaṃ tava sannidhau ||
merureṣa na saṃdeho vṛllabhaḥ sarvadā tava
||53||अतीव राजते देव स्थलोऽयं तव सन्निधौ ॥
मेरुरेष न संदेहो वृल्लभः सर्वदा तव
rājasthaleśvaro'si tvaṃ vikhyāto bhuvanatraye ||
bhaviṣyasi yathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi
||54||राजस्थलेश्वरोऽसि त्वं विख्यातो भुवनत्रये ॥
भविष्यसि यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि
atrāgatya ca yo deva bhaktyā paramayā yutaḥ ||
yātrāṃ karoti bhāvena purāṇoktavidhānataḥ ||
55 | ||
tasya tvayā pradātavyaṃ sarvaṃ manasi ciṃtitam |
aṇimādiguṇāḥ sarve guṭikāsiddhiraṃjanam
||56||अत्रागत्य च यो देव भक्त्या परमया युतः ॥
यात्रां करोति भावेन पुराणोक्तविधानतः ॥
५५ | ॥
तस्य त्वया प्रदातव्यं सर्वं मनसि चिंतितम् ।
अणिमादिगुणाः सर्वे गुटिकासिद्धिरंजनम्
khaḍgaṃ ca pādukāṃ caiva jalavāsaṃ rasāyanam ||
rājasthaleśvaraṃ yastu bhaktyā paśyati mānavaḥ
||57||खड्गं च पादुकां चैव जलवासं रसायनम् ॥
राजस्थलेश्वरं यस्तु भक्त्या पश्यति मानवः
daśamyāṃ tu viśeṣeṇa kṛtvā niyamapūrvakam ||
devānāmapi devatvaṃ saṃprāpnoti maheśvaraḥ
||58||दशम्यां तु विशेषेण कृत्वा नियमपूर्वकम् ॥
देवानामपि देवत्वं संप्राप्नोति महेश्वरः
pūjanīyastu tridivairyathā devaḥ puraṃdaraḥ ||
dṛṣṭvā rājasthale devaṃ yo'tra yātrāṃ kariṣyati
||59||पूजनीयस्तु त्रिदिवैर्यथा देवः पुरंदरः ॥
दृष्ट्वा राजस्थले देवं योऽत्र यात्रां करिष्यति
tasya śrīrvijayaścaiva bhavatyeva varo mama ||
śatravaḥ saṃkṣayaṃ yāṃtu saṃpadyatāṃ manorathāḥ
||60||तस्य श्रीर्विजयश्चैव भवत्येव वरो मम ॥
शत्रवः संक्षयं यांतु संपद्यतां मनोरथाः
vṛddhirbhavatu vaṃśe ca darśanāttava śaṃkara ||
sarve'tra devāstiṣṭhaṃtu meruratraiva tiṣṭhatu ||
tiṣṭhaṃtu sāgarāḥ sarve tava deva samīpataḥ
||61||वृद्धिर्भवतु वंशे च दर्शनात्तव शंकर ॥
सर्वेऽत्र देवास्तिष्ठंतु मेरुरत्रैव तिष्ठतु ॥
तिष्ठंतु सागराः सर्वे तव देव समीपतः
ityukto'haṃ tadā tena mayā coktaṃ varānane ||
sudyumnonāma bhūpālo yadātraivāgamiṣyati
||62||इत्युक्तोऽहं तदा तेन मया चोक्तं वरानने ॥
सुद्युम्नोनाम भूपालो यदात्रैवागमिष्यति
putrārthaṃ bhāryayā sārddhaṃ tadā dāsyāmi vāṃchitam ||
tadā samudrāścatvāraḥ sthāsyanti saphalāḥ svayam
||63||पुत्रार्थं भार्यया सार्द्धं तदा दास्यामि वांछितम् ॥
तदा समुद्राश्चत्वारः स्थास्यन्ति सफलाः स्वयम्
tasyārādhanato bhūpa putraṃ dāsyāmi śobhanam ||
ye cātra mānavā rājanyātrāṃ kurvaṃti bhaktitaḥ ||
teṣāṃ manorathāvāptirbhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
rājā ripuṃjayo bhaktyā gaṇādhīśaḥ kṛto mayā
||65||तस्याराधनतो भूप पुत्रं दास्यामि शोभनम् ॥
ये चात्र मानवा राजन्यात्रां कुर्वंति भक्तितः ॥
तेषां मनोरथावाप्तिर्भविष्यति न संशयः ॥
राजा रिपुंजयो भक्त्या गणाधीशः कृतो मया
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
rājasthaleśvareśasya śrūyatāṃ vaḍaleśvaram
||66||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
राजस्थलेश्वरेशस्य श्रूयतां वडलेश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṃḍe caturaśītiliṅgamāhātmye rājasthaleśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ || 74 ||