kuṭuṃbeśvaramāhātmyavarṇanam
śrīmahādeva uvāca
kuṭuṃbeśvarasaṃjñaṃ tu devaṃ viddhi caturdaśam ||
yasya darśanamātreṇa gotravṛddhiśca jāyate
||1||कुटुंबेश्वरसंज्ञं तु देवं विद्धि चतुर्दशम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण गोत्रवृद्धिश्च जायते
yadā devāsuraiḥ pūrvaṃ mathitaḥ kṣīrasāgaraḥ ||
tadā ca nirgataṃ devi durddharaṃ duḥsahaṃ viṣam
||2||यदा देवासुरैः पूर्वं मथितः क्षीरसागरः ॥
तदा च निर्गतं देवि दुर्द्धरं दुःसहं विषम्
kālakūṭamayaṃ raudraṃ viṣaṃ jvālāvibhīṣaṇam ||
dahyate ca jagattena sadevāsuramānuṣam
||3||कालकूटमयं रौद्रं विषं ज्वालाविभीषणम् ॥
दह्यते च जगत्तेन सदेवासुरमानुषम्
tato devagaṇāḥ sarve sāsurā yakṣarākṣasāḥ ||
viṣajvālātibhītāśca māmeva śaraṇaṃ gatāḥ
||4||ततो देवगणाः सर्वे सासुरा यक्षराक्षसाः ॥
विषज्वालातिभीताश्च मामेव शरणं गताः
stutohaṃ vividhaiḥ stotrairidamuktaṃ varānane ||
amṛtārthe kṛto yatnaḥ saṃprāptaṃ maraṇaṃ vibho
||5||स्तुतोहं विविधैः स्तोत्रैरिदमुक्तं वरानने ॥
अमृतार्थे कृतो यत्नः संप्राप्तं मरणं विभो
anyathā ciṃtitaṃ kāryaṃ daivena kṛtamanyathā ||
atimathitumārabdhe lobhādvai kṣīrasāgaram
||6||अन्यथा चिंतितं कार्यं दैवेन कृतमन्यथा ॥
अतिमथितुमारब्धे लोभाद्वै क्षीरसागरम्
utpannaṃ kālakūṭaṃ tu yena dagdhaṃ carācaram ||
tato'smākaṃ bhayaṃ jātaṃ kālakūṭodbhavaṃ prabho
||7||उत्पन्नं कालकूटं तु येन दग्धं चराचरम् ॥
ततोऽस्माकं भयं जातं कालकूटोद्भवं प्रभो
rakṣāṃ kuru jagannātha śaraṇāgatavatsala ||
hitārthaṃ sarvalokānāṃ yathā na pralayo bhavet
||8||रक्षां कुरु जगन्नाथ शरणागतवत्सल ॥
हितार्थं सर्वलोकानां यथा न प्रलयो भवेत्
mayā teṣāṃ vacaḥ śrutvā tridaśānāṃ yaśasvini ||
māyūraṃ rūpamāsthāya devānāmanukaṃpayā ||
kaṃṭhe dhṛtaṃ mahāraudraṃ kālakūṭāhvayaṃ tadā
||9||मया तेषां वचः श्रुत्वा त्रिदशानां यशस्विनि ॥
मायूरं रूपमास्थाय देवानामनुकंपया ॥
कंठे धृतं महारौद्रं कालकूटाह्वयं तदा
tvaṃ bhītā sahasā naṣṭā rūpaṃ dṛṣṭvā tu māmakam ||
viṣavṛkṣamasevyaṃ tu tato'haṃ duḥkhito'bhavam ||
nadīsaṃghasamāyuktā gaṃgā dṛṣṭā ca pārśvataḥ ||
sā ca proktā mayā devi sādaraṃ stutipūrvakam
||11||त्वं भीता सहसा नष्टा रूपं दृष्ट्वा तु मामकम् ॥
विषवृक्षमसेव्यं तु ततोऽहं दुःखितोऽभवम् ॥
नदीसंघसमायुक्ता गंगा दृष्टा च पार्श्वतः ॥
सा च प्रोक्ता मया देवि सादरं स्तुतिपूर्वकम्
kālakūṭaviṣaṃ gaṃge vegānnaya mahodadhim ||
nānyā śaktā samānetuṃ tvāṃ vinā lokapāvani
||12||कालकूटविषं गंगे वेगान्नय महोदधिम् ॥
नान्या शक्ता समानेतुं त्वां विना लोकपावनि
gaṃgovāca
nāsti me bhagavañchaktirvivoḍhuṃ ca jagatpate ||
raudrarūpī ca duḥsevyo dahatyeva na saṃśayaḥ
||13||नास्ति मे भगवञ्छक्तिर्विवोढुं च जगत्पते ॥
रौद्ररूपी च दुःसेव्यो दहत्येव न संशयः
tatastu yamunā proktā na samarthā sarasvatī ||
anyāśca vividhā nadyo mayāhūtāḥ pṛtha kpṛthak
||14||ततस्तु यमुना प्रोक्ता न समर्था सरस्वती ॥
अन्याश्च विविधा नद्यो मयाहूताः पृथ क्पृथक्
aśaktāstāḥ samānetuṃ kālakūṭāhvayaṃ viṣam ||
tadāhūtā mayā devi śiprā brahmasamudbhavā
||15||अशक्तास्ताः समानेतुं कालकूटाह्वयं विषम् ॥
तदाहूता मया देवि शिप्रा ब्रह्मसमुद्भवा
śipre putri mamādeśānmahākāla vanaṃ vraja ||
gṛhītvā kālakūṭaṃ tu puraḥ kāmeśvarasya hi
||16||शिप्रे पुत्रि ममादेशान्महाकाल वनं व्रज ॥
गृहीत्वा कालकूटं तु पुरः कामेश्वरस्य हि
vidyate paramaṃ liṃgaṃ tasmiṃlliṃge niyojaya ||
mayā proktā tadā prāha brahmaṇaḥ paramā kalā
||17||विद्यते परमं लिंगं तस्मिंल्लिंगे नियोजय ॥
मया प्रोक्ता तदा प्राह ब्रह्मणः परमा कला
eṣāsmi prasthitā deva tava vākyādasaṃśayam ||
duḥsparśaḥ kālakūṭo'yaṃ nūnaṃ māṃ bhakṣayiṣyati
||18||एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् ॥
दुःस्पर्शः कालकूटोऽयं नूनं मां भक्षयिष्यति
asevyāhaṃ bhaviṣyāmi duṣṭasaṃparka yogataḥ ||
tato mayā punaḥ proktā śiprā pātakanāśinī
||19||असेव्याहं भविष्यामि दुष्टसंपर्क योगतः ॥
ततो मया पुनः प्रोक्ता शिप्रा पातकनाशिनी
yāni tīrthāni bhūloke pātāle yāni saṃti vai ||
svargaloke hyaṃtarikṣe puṇyāni cāruhāsini
||20||यानि तीर्थानि भूलोके पाताले यानि संति वै ॥
स्वर्गलोके ह्यंतरिक्षे पुण्यानि चारुहासिनि
tāni sarvāṇi sevārthamāgatya mama vākyataḥ ||
ājñāṃ tava kariṣyaṃti gaccha putri mamājñayā
||21||तानि सर्वाणि सेवार्थमागत्य मम वाक्यतः ॥
आज्ञां तव करिष्यंति गच्छ पुत्रि ममाज्ञया
evamuktā tadā śiprā gṛhītvā kālakūṭakam ||
samāyātā varārohe yatra liṃgamanuttamam
||22||एवमुक्ता तदा शिप्रा गृहीत्वा कालकूटकम् ॥
समायाता वरारोहे यत्र लिंगमनुत्तमम्
tadviṣaṃ kālakūṭāhvaṃ nikṣiptaṃ liṃgamūrddhani ||
viṣaliṃgastato jāto dṛṣṭo mṛtyupradāyakaḥ
||23||तद्विषं कालकूटाह्वं निक्षिप्तं लिंगमूर्द्धनि ॥
विषलिंगस्ततो जातो दृष्टो मृत्युप्रदायकः
paśuḥ pakṣī naro vāpi yo hi paśyati taṃ śivam ||
mriyate sa tadā devi tasya devasya darśanāt
||24||पशुः पक्षी नरो वापि यो हि पश्यति तं शिवम् ॥
म्रियते स तदा देवि तस्य देवस्य दर्शनात्
tīrthayātrāṃ tataḥ kartuṃ tatrāyātāṃstapodhanāḥ ||
taṃ ca devaṃ tato dṛṣṭvā mṛtāḥ sarve ca tatkṣaṇāt
||25||तीर्थयात्रां ततः कर्तुं तत्रायातांस्तपोधनाः ॥
तं च देवं ततो दृष्ट्वा मृताः सर्वे च तत्क्षणात्
tato hāhākṛtaṃ devi trailokyaṃ sacarācaram ||
hāhākāraṃ mahacchrutvā mayā te dvijasattamāḥ ||
saṃjīvitāśca vai sarve dṛṣṭipātena pārvati
||26||ततो हाहाकृतं देवि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
हाहाकारं महच्छ्रुत्वा मया ते द्विजसत्तमाः ॥
संजीविताश्च वै सर्वे दृष्टिपातेन पार्वति
tuṣṭuvuḥ praṇatā viprā māmato vividhaiḥ stavaiḥ ||
mayā proktāstu te viprā vṛṇudhvaṃ varamuttamam
||27||तुष्टुवुः प्रणता विप्रा मामतो विविधैः स्तवैः ॥
मया प्रोक्तास्तु ते विप्रा वृणुध्वं वरमुत्तमम्
tairuktaṃ praṇatairdevi lokānāṃ ca hitārthataḥ ||
saṃmriyaṃte prajā deva liṃgenānena śaṃkara
||28||तैरुक्तं प्रणतैर्देवि लोकानां च हितार्थतः ॥
संम्रियंते प्रजा देव लिंगेनानेन शंकर
tāḥ saṃrakṣa jagannātha hyeṣo'smākaṃ varaḥ prabho ||
pratijñātaṃ mayā devi lokānāmanukaṃpayā
||29||ताः संरक्ष जगन्नाथ ह्येषोऽस्माकं वरः प्रभो ॥
प्रतिज्ञातं मया देवि लोकानामनुकंपया
kṣemārogyakaraṃ liṃgaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
kāyāvarohaṇādviprāḥ svayamatrāgamiṣyati
||30||क्षेमारोग्यकरं लिंगं भविष्यति न संशयः ॥
कायावरोहणाद्विप्राः स्वयमत्रागमिष्यति
lakulīśastadā cāyaṃ devaḥ spṛśyo bhaviṣyati ||
vṛddhikārī kuṭumbasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||31||लकुलीशस्तदा चायं देवः स्पृश्यो भविष्यति ॥
वृद्धिकारी कुटुम्बस्य भविष्यति न संशयः
kuṭuṃbeśvara iti nāmnā loke khyātiṃ gamiṣyati ||
ityuktāste mayā viprāstatraiva tapasi sthitāḥ
||32||कुटुंबेश्वर इति नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति ॥
इत्युक्तास्ते मया विप्रास्तत्रैव तपसि स्थिताः
lakulīśo'tha talliṃgamāruroha mamājñayā ||
janayanvismayaṃ loke kīrtiṃ janapade tathā
||33||लकुलीशोऽथ तल्लिंगमारुरोह ममाज्ञया ॥
जनयन्विस्मयं लोके कीर्तिं जनपदे तथा
kuṭumbeśvarasaṃjñaṃ tu ye paśyaṃti yaśasvini ||
teṣāṃ kule tu vṛddhiḥ syātkuṭuṃbasya na saṃśayaḥ
||34||कुटुम्बेश्वरसंज्ञं तु ये पश्यंति यशस्विनि ॥
तेषां कुले तु वृद्धिः स्यात्कुटुंबस्य न संशयः
āśvināsitapaṃcamyāṃ darśa naṃ yaḥ kariṣyati ||
bahuputro bahudhano bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||35||आश्विनासितपंचम्यां दर्श नं यः करिष्यति ॥
बहुपुत्रो बहुधनो भविष्यति न संशयः
mahatīṃ śriyamāpnoti rogaiścāpi pramucyate ||
sarvakāmasamṛddho'sau mama loke sa modate
||36||महतीं श्रियमाप्नोति रोगैश्चापि प्रमुच्यते ॥
सर्वकामसमृद्धोऽसौ मम लोके स मोदते
darśanaṃ ye kariṣyaṃti sparśanaṃ yajanaṃ tathā ||
te sarve kāmasaṃpūrṇāḥ prayāṃti mama maṃdiram
||37||दर्शनं ये करिष्यंति स्पर्शनं यजनं तथा ॥
ते सर्वे कामसंपूर्णाः प्रयांति मम मंदिरम्
samīpe tu saricchiprā vāpīkūpena saṃyutā ||
yasyā darśanamātreṇa naraḥ pāpātpramucyate
||38||समीपे तु सरिच्छिप्रा वापीकूपेन संयुता ॥
यस्या दर्शनमात्रेण नरः पापात्प्रमुच्यते
somavārerkavāre ca snātvā tasyāṃ samāhitaḥ ||
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ yaḥ paśyetkuṭuṃbeśvaram
||39||सोमवारेर्कवारे च स्नात्वा तस्यां समाहितः ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां यः पश्येत्कुटुंबेश्वरम्
rājasūyasahasrasya vājapeyaśatasya ca ||
phalaṃ sa labhate devi satyametanmayoditam
||40||राजसूयसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥
फलं स लभते देवि सत्यमेतन्मयोदितम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
kuṭuṃbeśvaradevasya tviṃdradyumneśvaraṃ śṛṇu
||41||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
कुटुंबेश्वरदेवस्य त्विंद्रद्युम्नेश्वरं शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṃḍe caturaśītiliṅgamāhātmye kuṭuṃbeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||