ekonatriṃśataṃ viddhi devaṃ rāmeśvaraṃ priye
śrīhara uvāca
ekonatriṃśataṃ viddhi devaṃ rāmeśvaraṃ priye ||
yasya darśanamātreṇa mucyate brahmahatyayā
||1||एकोनत्रिंशतं विद्धि देवं रामेश्वरं प्रिये ॥
यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
purā tretāyuge devi rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ ||
śūraḥ sarvaguṇopetaḥ pitṛbhakto babhūva ha
||2||पुरा त्रेतायुगे देवि रामः शस्त्रभृतां वरः ॥
शूरः सर्वगुणोपेतः पितृभक्तो बभूव ह
reṇukāgarbhasaṃbhūtaḥ svayaṃ rāmo babhūva ha ||
viṣṇurevāvatīrṇo'sau bhṛgoḥ śāpātsudustarāt
||3||रेणुकागर्भसंभूतः स्वयं रामो बभूव ह ॥
विष्णुरेवावतीर्णोऽसौ भृगोः शापात्सुदुस्तरात्
sa kadācinniyukto'sau muninā jamadagninā ||
śiraśchindhītyuvācedaṃ mātuste vipulaṃ suta
||4||स कदाचिन्नियुक्तोऽसौ मुनिना जमदग्निना ॥
शिरश्छिन्धीत्युवाचेदं मातुस्ते विपुलं सुत
sa piturvacanaṃ śrutvā bhrātṝṇāṃ mātureva ca ||
śirāṃsi cicchide rāmo jamadagnirvaraṃ dadau
||5||स पितुर्वचनं श्रुत्वा भ्रातॄणां मातुरेव च ॥
शिरांसि चिच्छिदे रामो जमदग्निर्वरं ददौ
sarveṣāṃ pṛthivīśānāṃ tvamajeyo bhaviṣyasi ||
sarvakṣayakaro bhāvī na cirādeva bhārgava
||6||सर्वेषां पृथिवीशानां त्वमजेयो भविष्यसि ॥
सर्वक्षयकरो भावी न चिरादेव भार्गव
gṛhāṇa paraśuṃ putra vahnijvālodbhavaṃ dṛḍham ||
anena śitaśastreṇa tataḥ khyāto bhavi ṣyati
||7||गृहाण परशुं पुत्र वह्निज्वालोद्भवं दृढम् ॥
अनेन शितशस्त्रेण ततः ख्यातो भवि ष्यति
atha kenāpi kālena kārttavīryārjuno nṛpaḥ ||
haihayānāṃ kule jātaḥ sahasrabāhuviśrutaḥ
||8||अथ केनापि कालेन कार्त्तवीर्यार्जुनो नृपः ॥
हैहयानां कुले जातः सहस्रबाहुविश्रुतः
jaghāna jamadagniṃ tu kāmadhenukṛte kudhīḥ ||
pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmaḥ kuddho'bravīdidam
||9||जघान जमदग्निं तु कामधेनुकृते कुधीः ॥
पितरं निहतं दृष्ट्वा रामः कुद्धोऽब्रवीदिदम्
atha paśyaṃtu me vīryaṃ trayo lokāḥ sanātanam ||
sa ca paśyatu durbuddhirbrahmahā kṛtavīryajaḥ
||10||अथ पश्यंतु मे वीर्यं त्रयो लोकाः सनातनम् ॥
स च पश्यतु दुर्बुद्धिर्ब्रह्महा कृतवीर्यजः
matpitā nihato yena satkarmanirataḥ sadā ||
tasya bāhusahasraṃ tu chetsyāmīha na saṃśayaḥ
||11||मत्पिता निहतो येन सत्कर्मनिरतः सदा ॥
तस्य बाहुसहस्रं तु छेत्स्यामीह न संशयः
ityuktvā krodharaktākṣaḥ kārttavī ryārjunaṃ bhuvi ||
dharṣayitvā yathākāmaṃ krośamānaṃ punaḥpunaḥ
||12||इत्युक्त्वा क्रोधरक्ताक्षः कार्त्तवी र्यार्जुनं भुवि ॥
धर्षयित्वा यथाकामं क्रोशमानं पुनःपुनः
kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunaṃdanaḥ ||
paraśvadhena tīkṣṇena jñātibhiḥ sahitaṃ tadā
||13||कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनंदनः ॥
परश्वधेन तीक्ष्णेन ज्ञातिभिः सहितं तदा
rathasthaṃ pātayāmāsa jaghāna nṛpatiṃ priye ||
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā
||14||रथस्थं पातयामास जघान नृपतिं प्रिये ॥
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता
kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahābalaḥ ||
sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān
||15||कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः स महाबलः ॥
सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्
tasminyajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunaṃdanaḥ ||
mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasundharām
||16||तस्मिन्यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनंदनः ॥
मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम्
vāruṇāṃsturagāñchubhrānrathaṃ ca rathināṃ varaḥ ||
hiraṇyamakṣayaṃ dhenūrgajeṃdrāśca mahāmatiḥ
||17||वारुणांस्तुरगाञ्छुभ्रान्रथं च रथिनां वरः ॥
हिरण्यमक्षयं धेनूर्गजेंद्राश्च महामतिः
tadā tasminmahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ ||
tathāpi na gatā hatyā hyanekaprāṇisaṃbhavā
||18||तदा तस्मिन्महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः ॥
तथापि न गता हत्या ह्यनेकप्राणिसंभवा
evaṃ kila purāṇeṣu sarvāgamabhidādiṣu ||
viśvastaghātināṃ caiva niṣkṛtiḥ śrūyate yathā
||19||एवं किल पुराणेषु सर्वागमभिदादिषु ॥
विश्वस्तघातिनां चैव निष्कृतिः श्रूयते यथा
aśvamedhena yajñena brahmahatyā vinaśyati ||
athavā dvādaśābdena yadyekā''syā kṛtā bhuvi
||20||अश्वमेधेन यज्ञेन ब्रह्महत्या विनश्यति ॥
अथवा द्वादशाब्देन यद्येकाऽऽस्या कृता भुवि
mayā punarnṛśaṃsena bahavaḥ prāṇino hatāḥ ||
viśvastāśca pramattāśca garbhasthāśca punaḥpunaḥ
||21||मया पुनर्नृशंसेन बहवः प्राणिनो हताः ॥
विश्वस्ताश्च प्रमत्ताश्च गर्भस्थाश्च पुनःपुनः
striyo vṛddhāśca bālāśca mātā caiva viśeṣataḥ ||
iti duḥkhānvito rāmo viṣādaṃ paramaṃ gataḥ
||22||स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च माता चैव विशेषतः ॥
इति दुःखान्वितो रामो विषादं परमं गतः
ciṃtayitvā muhūrtaṃ tu gato raivatakaṃ girim ||
tathā tapo 'tapaddhoraṃ bahūnvarṣagaṇānpriye
||23||चिंतयित्वा मुहूर्तं तु गतो रैवतकं गिरिम् ॥
तथा तपो ऽतपद्धोरं बहून्वर्षगणान्प्रिये
tathāpi na gatā hatyā hyanekaprāṇisaṃbhavā ||
atha rāmo jagāmātha mahendre malaye tathā
||24||तथापि न गता हत्या ह्यनेकप्राणिसंभवा ॥
अथ रामो जगामाथ महेन्द्रे मलये तथा
sahye himālaye ramye puṇye badarikāśrame ||
caritvā parvatānsarvānsnānārthaṃ narmadāṃ yayau
||25||सह्ये हिमालये रम्ये पुण्ये बदरिकाश्रमे ॥
चरित्वा पर्वतान्सर्वान्स्नानार्थं नर्मदां ययौ
yamunāṃ caṃdrabhāgāṃ ca gaṃgāṃ tripathagāminīm ||
irāvatīṃ vitastāṃ ca parāṃ carmaṇvatīṃ śubhām
||26||यमुनां चंद्रभागां च गंगां त्रिपथगामिनीम् ॥
इरावतीं वितस्तां च परां चर्मण्वतीं शुभाम्
viśālāṃ kapilāṃ durgāṃ gaṃbhīrāṃ gomatīṃ śivām ||
godāvarīṃ daśārṇāṃ ca puṇyāṃ bhīmarathīṃ tathā
||27||विशालां कपिलां दुर्गां गंभीरां गोमतीं शिवाम् ॥
गोदावरीं दशार्णां च पुण्यां भीमरथीं तथा
gayāṃ caiva kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkaraṃ tathā ||
aṭṭahāsaṃ prabhāsaṃ ca kedāramamareśvaram
||28||गयां चैव कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्करं तथा ॥
अट्टहासं प्रभासं च केदारममरेश्वरम्
kṛtayātro'pi duḥkhārttaściṃtayāmāsa bhārgavaḥ ||
na nūnaṃ tīrthamāhātmyaṃ dṛśyate bhuvi sāṃpratam
||29||कृतयात्रोऽपि दुःखार्त्तश्चिंतयामास भार्गवः ॥
न नूनं तीर्थमाहात्म्यं दृश्यते भुवि सांप्रतम्
na gatā brahmahatyā me kṛto dharmo nirarthakaḥ ||
mithyā tatkathyate śāstre tīrthadānādibhiḥ śubhaiḥ ||
yadi syātsatyametacca naṣṭaṃ jātaṃ kathaṃ mama
||30||न गता ब्रह्महत्या मे कृतो धर्मो निरर्थकः ॥
मिथ्या तत्कथ्यते शास्त्रे तीर्थदानादिभिः शुभैः ॥
यदि स्यात्सत्यमेतच्च नष्टं जातं कथं मम
etasminneva kāle tu nārado munipuṃgavaḥ ||
ājagāma tamuddeśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ
||31||एतस्मिन्नेव काले तु नारदो मुनिपुंगवः ॥
आजगाम तमुद्देशं यत्र रामो व्यवस्थितः
viṣaṇṇavadano dīnaściṃtayānaḥ punaḥpunaḥ ||
dṛṣṭvā tathāvidho rāmaḥ pratyuvācātha nāradam
||32||विषण्णवदनो दीनश्चिंतयानः पुनःपुनः ॥
दृष्ट्वा तथाविधो रामः प्रत्युवाचाथ नारदम्
bhobho nārada devarṣe śṛṇu me paramaṃ vacaḥ ||
jananī nihatā pūrvaṃ piturvākyāhijottama
||33||भोभो नारद देवर्षे शृणु मे परमं वचः ॥
जननी निहता पूर्वं पितुर्वाक्याहिजोत्तम
pituḥ parābhavādbhūmau bhṛmipālā mayā hatāḥ ||
garbhā vidāritāḥ strīṇāṃ bālā vṛddhāśca yoṣitaḥ
||34||पितुः पराभवाद्भूमौ भृमिपाला मया हताः ॥
गर्भा विदारिताः स्त्रीणां बाला वृद्धाश्च योषितः
niraṃtarā hatā lokā viśokenādayālunā ||
paścāddhṛṇā samutpannā paralokaṃ mamekṣataḥ
||35||निरंतरा हता लोका विशोकेनादयालुना ॥
पश्चाद्धृणा समुत्पन्ना परलोकं ममेक्षतः
yajñaḥ kṛto'śvamedhaśca dattaṃ dānamanekadhā ||
snātohaṃ sarvatīrtheṣu sarvaprasravaṇeṣu ca
||36||यज्ञः कृतोऽश्वमेधश्च दत्तं दानमनेकधा ॥
स्नातोहं सर्वतीर्थेषु सर्वप्रस्रवणेषु च
parvateṣu tapastaptaṃ hutaṃ japtaṃ niraṃtaram ||
brahmahatyāvināśārthaṃ kiṃ kiṃ nātra mayā kṛtam
||37||पर्वतेषु तपस्तप्तं हुतं जप्तं निरंतरम् ॥
ब्रह्महत्याविनाशार्थंं किं किं नात्र मया कृतम्
paraṃ naiva gatā hatyā tasmātsarvaṃ nirarthakam
||38||परं नैव गता हत्या तस्मात्सर्वं निरर्थकम्
iti tasya vacaḥ śrutvā nārado bhagavānṛṣiḥ ||
pratyuvāca hitaṃ satyaṃ ciraṃ dhyātvā vacastadā ||
bhobho rāma kimātmānaṃ na smarasyadhunā harim
||39||इति तस्य वचः श्रुत्वा नारदो भगवानृषिः ॥
प्रत्युवाच हितं सत्यं चिरं ध्यात्वा वचस्तदा ॥
भोभो राम किमात्मानं न स्मरस्यधुना हरिम्
tvayaiva kathitaṃ pūrvaṃ brahmahatyāvināśanam ||
mahākālavane kṣetre kṣetrāṇāmuttamaṃ param ||
tasminkṣetre mahāliṃgaṃ brahmahatyāvināśanam
||40||त्वयैव कथितं पूर्वं ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥
महाकालवने क्षेत्रे क्षेत्राणामुत्तमं परम् ॥
तस्मिन्क्षेत्रे महालिंगं ब्रह्महत्याविनाशनम्
jaṭeśvaro mahābhāga vidyate sarvasiddhidam ||
kṛtāvatāra rāma tvaṃ tatra gacchāvilaṃbitama ||
nāradasya vacaḥ śrutvā smṛtvā kṣetramanuttamam
||41||जटेश्वरो महाभाग विद्यते सर्वसिद्धिदम् ॥
कृतावतार राम त्वं तत्र गच्छाविलंबितम ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा स्मृत्वा क्षेत्रमनुत्तमम्
jagāma tvaritaṃ devi mahākālavane tataḥ ||
liṃgamārādhayāmāsa tato hatyā gatā kṣayam ||
liṃgamadhyādahaṃ devi prasanno nirgatastadā
||42||जगाम त्वरितं देवि महाकालवने ततः ॥
लिंगमाराधयामास ततो हत्या गता क्षयम् ॥
लिंगमध्यादहं देवि प्रसन्नो निर्गतस्तदा
jāmadagnyo mayā proktaḥ kāṃtakāmaṃ dadāmyaham ||
sa provāca tato rāmo bhaktinamrātmakaṃdharaḥ
||43||जामदग्न्यो मया प्रोक्तः कांतकामं ददाम्यहम् ॥
स प्रोवाच ततो रामो भक्तिनम्रात्मकंधरः
tvatpādapaṃkaje bhūyādbhaktirme vipulā sadā ||
varametaṃ prayacchādya yadi tuṣṭo maheśvara
||44||त्वत्पादपंकजे भूयाद्भक्तिर्मे विपुला सदा ॥
वरमेतं प्रयच्छाद्य यदि तुष्टो महेश्वर
ityukto'haṃ tadā tena yathā tuṣṭena pārvati ||
tasmai dattā mayābhīṣṭā varā kīrttikarā sthitiḥ
||45||इत्युक्तोऽहं तदा तेन यथा तुष्टेन पार्वति ॥
तस्मै दत्ता मयाभीष्टा वरा कीर्त्तिकरा स्थितिः
adyaprabhṛti te nāmnā devaḥ khyāto bhaviṣyati ||
tadā rāmeśvara iti triṣu lokeṣu gīyate
||46||अद्यप्रभृति ते नाम्ना देवः ख्यातो भविष्यति ॥
तदा रामेश्वर इति त्रिषु लोकेषु गीयते
bhaktyā ye pūjayiṣyaṃti devaṃ rāmeśvaraṃ param ||
ājanmaprabhavaṃ pāpaṃ teṣāṃ na3yati tatkṣaṇāt
||47||भक्त्या ये पूजयिष्यंति देवं रामेश्वरं परम् ॥
आजन्मप्रभवं पापं तेषां न३यति तत्क्षणात्
sa eva puṇyavānpūjya iha loke paratra ca ||
yaḥ paśyati naro bhaktyā devaṃ rāmeśvaraṃ śivam
||48||स एव पुण्यवान्पूज्य इह लोके परत्र च ॥
यः पश्यति नरो भक्त्या देवं रामेश्वरं शिवम्
ye'numodaṃti devasya darśanaṃ yajanaṃ tathā ||
te'pi pāpavinirmuktāḥ prayāṃti mama maṃdiram
||49||येऽनुमोदंति देवस्य दर्शनं यजनं तथा ॥
तेऽपि पापविनिर्मुक्ताः प्रयांति मम मंदिरम्
yaccāpi pātakaṃ ghoraṃ brahmahatyāsahasrakam ||
tatpāpaṃ vilayaṃ yāti rāmeśvarasamarcanāt
||50||यच्चापि पातकं घोरं ब्रह्महत्यासहस्रकम् ॥
तत्पापं विलयं याति रामेश्वरसमर्चनात्
duṣprāpyaṃ yatphalaṃ viprairvājapeyādibhirmakhaiḥ ||
prāpyate tatsukhenaiva śrīrāmeśvaradarśanāt
||51||दुष्प्राप्यं यत्फलं विप्रैर्वाजपेयादिभिर्मखैः ॥
प्राप्यते तत्सुखेनैव श्रीरामेश्वरदर्शनात्
ye hatābhimukhāḥ śūrā goviprārthe raṇājire ||
gatirabhyadhikā tebhyo dṛṣṭvā rāmeśvaraṃ śivam
||52||ये हताभिमुखाः शूरा गोविप्रार्थे रणाजिरे ॥
गतिरभ्यधिका तेभ्यो दृष्ट्वा रामेश्वरं शिवम्
jitāstena sadā lokā rāmeṇeva jagattrayam ||
dṛṣṭaṃ yena sadā bhaktyā liṃgaṃ rāmeśvaraṃ śivam
||53||जितास्तेन सदा लोका रामेणेव जगत्त्रयम् ॥
दृष्टं येन सदा भक्त्या लिंगं रामेश्वरं शिवम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
rāmeśvarasya devasya śṛṇu tvaṃ cyavaneśvaram
||54||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
रामेश्वरस्य देवस्य शृणु त्वं च्यवनेश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtya khaṇḍe caturaśītiliṃgamāhātmye rāmeśvaramāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśodhyāyaḥ || 29 ||