ekaviṃśatikaṃ viddhi kukkuṭeśvarasaṃjñakam
īśvara uvāca
ekaviṃśatikaṃ viddhi kukkuṭeśvarasaṃjñakam ||
yasya darśanamātreṇa tiryagyonirna labhyate
||1||एकविंशतिकं विद्धि कुक्कुटेश्वरसंज्ञकम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण तिर्यग्योनिर्न लभ्यते
kauśikonāma rājābhūtkukkuṭo jāyate sadā ||
dṛśyate vāsare bhāge sarvābharaṇabhūṣitaḥ
||2||कौशिकोनाम राजाभूत्कुक्कुटो जायते सदा ॥
दृश्यते वासरे भागे सर्वाभरणभूषितः
vyāptā ca pṛthivī tena saśailavanakānanā ||
pūrvakarmaprabhāvena prāptaṃ rājyamakaṇṭakam
||3||व्याप्ता च पृथिवी तेन सशैलवनकानना ॥
पूर्वकर्मप्रभावेन प्राप्तं राज्यमकण्टकम्
viśālānāma vikhyātā bhāryā tasya mahīpateḥ ||
rūpalāvaṇyasaṃyuktā catuḥṣaṣṭikalānvitā
||4||विशालानाम विख्याता भार्या तस्य महीपतेः ॥
रूपलावण्यसंयुक्ता चतुःषष्टिकलान्विता
tayā cakāra sahitaḥ sa rājyaṃ rājasattamaḥ ||
sā vallabhāpi nṛpateḥ prāṇebhyo'pi garīyasī
||5||तया चकार सहितः स राज्यं राजसत्तमः ॥
सा वल्लभापि नृपतेः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
tayā sārddhaṃ kadācicca surataṃ nāsti pārvati ||
saṃtaptā sarvadā sā ca ratyabhāvādbabhūva ha
||6||तया सार्द्धं कदाचिच्च सुरतं नास्ति पार्वति ॥
संतप्ता सर्वदा सा च रत्यभावाद्बभूव ह
evaṃ gacchati kāle tu saha rājñā smarāturā ||
sarvasattvarutajñā sā viśālā vipulekṣaṇā ||
dadarśa kīṭamithunamanaṃgakalahāturam
||7||एवं गच्छति काले तु सह राज्ञा स्मरातुरा ॥
सर्वसत्त्वरुतज्ञा सा विशाला विपुलेक्षणा ॥
ददर्श कीटमिथुनमनंगकलहातुरम्
prasādayaṃstathā kīṭaḥ svāṃ priyāṃ ca muhurmuhuḥ ||
dāso'smi tava kāṃte'haṃ rūpasaubhāgya sundari
||8||प्रसादयंस्तथा कीटः स्वां प्रियां च मुहुर्मुहुः ॥
दासोऽस्मि तव कांतेऽहं रूपसौभाग्य सुन्दरि
bhajasva māṃ yathākāmamanaṃgaśarapīḍitam ||
śirasā praṇatenaiva racitaste mayāṃjaliḥ
||9||भजस्व मां यथाकाममनंगशरपीडितम् ॥
शिरसा प्रणतेनैव रचितस्ते मयांजलिः
na tvayā sadṛśī loke kāminī vidyate kvacit ||
suvarṇavarṇasadṛśī madbhaktā cāruhāsinī
||10||न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित् ॥
सुवर्णवर्णसदृशी मद्भक्ता चारुहासिनी
kuto vā mayi dīne tvaṃ kruddheva priyavādini ||
kimarthaṃ vada kalyāṇi saroṣava danā sthitā
||11||कुतो वा मयि दीने त्वं क्रुद्धेव प्रियवादिनि ॥
किमर्थं वद कल्याणि सरोषव दना स्थिता
sā tamāha prakopācca kimālapasi māṃ vṛthā ||
tvayā modakacūrṇaṃ tu māṃ vihāya manoramām ||
pradattaṃ kāmalubdhena anyasya kīṭakādhama
||12||सा तमाह प्रकोपाच्च किमालपसि मां वृथा ॥
त्वया मोदकचूर्णं तु मां विहाय मनोरमाम् ॥
प्रदत्तं कामलुब्धेन अन्यस्य कीटकाधम
nāhamevaṃ kariṣyāmi kīṭaḥ prāha punaḥpunaḥ ||
spṛśāmi pādau satyena praṇatasya prasīda me
||13||नाहमेवं करिष्यामि कीटः प्राह पुनःपुनः ॥
स्पृशामि पादौ सत्येन प्रणतस्य प्रसीद मे
iti tadvacanaṃ śrutvā sā prasannābhavattadā ||
ātmānamarpayāmāsa kāmanāya pipīlikā
||14||इति तद्वचनं श्रुत्वा सा प्रसन्नाभवत्तदा ॥
आत्मानमर्पयामास कामनाय पिपीलिका
dṛṣṭvā tanmahadāścaryaṃ sā rājñī vilalāpa ha ||
dhigrājyaṃ dhikca me rūpaṃ dhikca yauvanamadya me ||
na kāmitāhaṃ kāṃtena mariṣyāmi na saṃśayaḥ
||15||दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं सा राज्ञी विललाप ह ॥
धिग्राज्यं धिक्च मे रूपं धिक्च यौवनमद्य मे ॥
न कामिताहं कांतेन मरिष्यामि न संशयः
evaṃ vilapya bahudhā viniḥśvasya punaḥpunaḥ ||
unmatteva viśālākṣī gālavasyāśramaṃ gatā
||16||एवं विलप्य बहुधा विनिःश्वस्य पुनःपुनः ॥
उन्मत्तेव विशालाक्षी गालवस्याश्रमं गता
dṛṣṭvā tamṛṣimāsīnaṃ tapoyoniṃ dṛḍhavratam ||
uvāca praṇatāṃgī sā śokasaṃtaptamānasā
||17||दृष्ट्वा तमृषिमासीनं तपोयोनिं दृढव्रतम् ॥
उवाच प्रणतांगी सा शोकसंतप्तमानसा
eko'yaṃ saṃśayo brahmanhṛdaye parivarttate ||
vaśyo'pi hi ca me bharttā rūpalāvaṇyavānapi ||
na jāne kāraṇaṃ kiṃ tu saṃgamo nopajāyate
||18||एकोऽयं संशयो ब्रह्मन्हृदये परिवर्त्तते ॥
वश्योऽपि हि च मे भर्त्ता रूपलावण्यवानपि ॥
न जाने कारणं किं तु संगमो नोपजायते
yo gatvā pramadārājyaṃ jitvā sarvāḥ purā raṇe ||
ājahāra śubhāstāsāṃ madhyādaṣṭau varāṃganāḥ ||
naiva kāmayate tāsu kimetaditi suvrata
||19||यो गत्वा प्रमदाराज्यं जित्वा सर्वाः पुरा रणे ॥
आजहार शुभास्तासां मध्यादष्टौ वरांगनाः ॥
नैव कामयते तासु किमेतदिति सुव्रत
vājino vāraṇāścaiva dhanadhānyamanaṃtakam ||
varttate hi janaḥ sarvo mamājñāṃ pālayankṣitau
||20||वाजिनो वारणाश्चैव धनधान्यमनंतकम् ॥
वर्त्तते हि जनः सर्वो ममाज्ञां पालयन्क्षितौ
kena karmavipākena mamedaṃ yauvanaṃ dṛḍham ||
vyarthaṃ jātaṃ dvijaśreṣṭha ratiṃ na kurute nṛpaḥ
||21||केन कर्मविपाकेन ममेदं यौवनं दृढम् ॥
व्यर्थं जातं द्विजश्रेष्ठ रतिं न कुरुते नृपः
dṛśyate vāsare bhāge rātrau caiva na dṛśyate ||
ihajanmakṛtaṃ caitadāhosvitpāralaukikam
||22||दृश्यते वासरे भागे रात्रौ चैव न दृश्यते ॥
इहजन्मकृतं चैतदाहोस्वित्पारलौकिकम्
duṣkṛtāvarjanaṃ brahmanmamedaṃ vaktumarhasi ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā gālavo vākyamabravīt
||23||दुष्कृतावर्जनं ब्रह्मन्ममेदं वक्तुमर्हसि ॥
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा गालवो वाक्यमब्रवीत्
śṛṇu putri purāvṛttaṃ bālabhāvena yatkṛtam ||
anena rājñā dharmajñe rātrau yena na dṛśyate
||24||शृणु पुत्रि पुरावृत्तं बालभावेन यत्कृतम् ॥
अनेन राज्ञा धर्मज्ञे रात्रौ येन न दृश्यते
vidūrathasya tanayastava bhartā sa niścitam ||
māṃsāhārī doṣaratirviṣayāsaktamānasaḥ
||25||विदूरथस्य तनयस्तव भर्ता स निश्चितम् ॥
मांसाहारी दोषरतिर्विषयासक्तमानसः
bahavaḥ kukkuṭāstena bhakṣitā rājasūnunā
||26||बहवः कुक्कुटास्तेन भक्षिता राजसूनुना
evaṃ bhakṣayatastasya bahuśo vatsarā gatāḥ ||
kālena mahatā rājñā tāmracūḍena maṃtriṇaḥ ||
pṛṣṭāḥ kiṃ kāraṇaṃ nātra samāyāṃti hi kukkuṭāḥ
||27||एवं भक्षयतस्तस्य बहुशो वत्सरा गताः ॥
कालेन महता राज्ञा ताम्रचूडेन मंत्रिणः ॥
पृष्टाः किं कारणं नात्र समायांति हि कुक्कुटाः
atha kenāpi kathitaṃ kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇam ||
vidūrathasya putreṇa kauśikena durātmanā ||
bhakṣitāḥ kukkuṭāḥ sarve vinā kāraṇato nṛpa
||28||अथ केनापि कथितं कुक्कुटानां च भक्षणम् ॥
विदूरथस्य पुत्रेण कौशिकेन दुरात्मना ॥
भक्षिताः कुक्कुटाः सर्वे विना कारणतो नृप
tāmracūḍo'tha saṃkruddho dadau śāpaṃ durātmane ||
kauśikāya kṣayo rogo bhaviṣyati bhayāvahaḥ
||29||ताम्रचूडोऽथ संक्रुद्धो ददौ शापं दुरात्मने ॥
कौशिकाय क्षयो रोगो भविष्यति भयावहः
tadāprabhṛtyabhūtkṣīṇo rājaputro dinedine ||
auṣadhairadhiko'bhyeti vyādhinā pīḍito bhṛśam
||30||तदाप्रभृत्यभूत्क्षीणो राजपुत्रो दिनेदिने ॥
औषधैरधिकोऽभ्येति व्याधिना पीडितो भृशम्
atha kenāpi kāmena vāmadevāśramaṃ gataḥ ||
kṣayarogābhibhūto'sau maraṇotsukamānasaḥ ||
papraccha vāmadevaṃ sa namaskṛtya punaḥpunaḥ
||31||अथ केनापि कामेन वामदेवाश्रमं गतः ॥
क्षयरोगाभिभूतोऽसौ मरणोत्सुकमानसः ॥
पप्रच्छ वामदेवं स नमस्कृत्य पुनःपुनः
bhagavankena pāpena kṣīyate'harniśaṃ vapuḥ ||
madīyaṃ poṣyamāṇaṃ hi māṃsena vividhena ca
||32||भगवन्केन पापेन क्षीयतेऽहर्निशं वपुः ॥
मदीयं पोष्यमाणं हि मांसेन विविधेन च
vāmadevo'tha taṃ prāha kukkuṭā bhakṣitāstvayā ||
tāmracūḍena śapto'si kukkuṭānāṃ nṛpeṇa hi
||33||वामदेवोऽथ तं प्राह कुक्कुटा भक्षितास्त्वया ॥
ताम्रचूडेन शप्तोऽसि कुक्कुटानां नृपेण हि
tameva śaraṇaṃ gaccha sa upāyaṃ vadiṣyati ||
tataḥ sa tāmracūḍasyābhyarṇamāgānṛpātmajaḥ
||34||तमेव शरणं गच्छ स उपायं वदिष्यति ॥
ततः स ताम्रचूडस्याभ्यर्णमागानृपात्मजः
dṛṣṭvā ca tāmracūḍaṃ taṃ mahābhaktyā kṛtāṃjaliḥ ||
provāca praṇato bhūtvā pāhi māṃ śaraṇāgatam
||35||दृष्ट्वा च ताम्रचूडं तं महाभक्त्या कृतांजलिः ॥
प्रोवाच प्रणतो भूत्वा पाहि मां शरणागतम्
ajñānādbhakṣitā deva kukkuṭāḥ puṣṭikāraṇāt ||
kṣaṃtumarhasi deveśa mamāgaḥ kṛpaṇasya ca
||36||अज्ञानाद्भक्षिता देव कुक्कुटाः पुष्टिकारणात् ॥
क्षंतुमर्हसि देवेश ममागः कृपणस्य च
provāca tāmracūḍo'tha yasmātprārthayase nṛpa ||
tasmātte vāsare prāpte puruṣatvaṃ bhaviṣyati
||37||प्रोवाच ताम्रचूडोऽथ यस्मात्प्रार्थयसे नृप ॥
तस्मात्ते वासरे प्राप्ते पुरुषत्वं भविष्यति
śāstā goptā ca lokānāṃ rājā daṃḍadharaḥ prabhuḥ ||
kukkuṭo bhavitā rātrau sarvabhogavivarjitaḥ
||38||शास्ता गोप्ता च लोकानां राजा दंडधरः प्रभुः ॥
कुक्कुटो भविता रात्रौ सर्वभोगविवर्जितः
ato na dṛśyate putri tiryagbhāvaṃ samāśritaḥ
||39||अतो न दृश्यते पुत्रि तिर्यग्भावं समाश्रितः
iti tasya vacaḥ śrutvā gālavasya mahātmanaḥ ||
sā saṃpūjya viśālākṣī gālavaṃ munisattamam ||
papraccha parayā bhaktyā śāpāṃto hi kathaṃ bhavet
||40||इति तस्य वचः श्रुत्वा गालवस्य महात्मनः ॥
सा संपूज्य विशालाक्षी गालवं मुनिसत्तमम् ॥
पप्रच्छ परया भक्त्या शापांतो हि कथं भवेत्
gālavaḥ kathayāmāsa dhyānenālokya yatnataḥ
||41||गालवः कथयामास ध्यानेनालोक्य यत्नतः
mahākāla vane liṃgaṃ pakṣiyonivimocanam ||
jvāleśvarasya devasya pūrvabhāge vyavasthitam ||
tasya darśanamātreṇa śāpasyāṃto bhaviṣyati
||42||महाकाल वने लिंगं पक्षियोनिविमोचनम् ॥
ज्वालेश्वरस्य देवस्य पूर्वभागे व्यवस्थितम् ॥
तस्य दर्शनमात्रेण शापस्यांतो भविष्यति
sā praṇamya muniśreṣṭhamājagāma tvarānvitā ||
yatrāste nṛpaśārdūlo vidhyanbahuvidhānmṛgān
||43||सा प्रणम्य मुनिश्रेष्ठमाजगाम त्वरान्विता ॥
यत्रास्ते नृपशार्दूलो विध्यन्बहुविधान्मृगान्
praphullanayanābhyāṃ sā dṛṣṭā lolekṣaṇā priyā ||
āhlāditā bahuvidhaiḥ komalairvacanāmṛtaiḥ
||44||प्रफुल्लनयनाभ्यां सा दृष्टा लोलेक्षणा प्रिया ॥
आह्लादिता बहुविधैः कोमलैर्वचनामृतैः
tatastena tadā rājñā proktā sā mṛgalocanā ||
idānīṃ ki mayā kāṃte kāryaṃ bhavati kathyatām
||45||ततस्तेन तदा राज्ञा प्रोक्ता सा मृगलोचना ॥
इदानीं कि मया कांते कार्यं भवति कथ्यताम्
tayā proktaṃ mahārāja gamyate'dya mayā saha ||
mahākālavane puṇye sarvaduṣkṛtanāśane
||46||तया प्रोक्तं महाराज गम्यतेऽद्य मया सह ॥
महाकालवने पुण्ये सर्वदुष्कृतनाशने
tasyāstadvacanaṃ śrutvā tvaramāṇo mudānvitaḥ ||
tayā nīto'tha nṛpatirliṃgasyāsya samīpataḥ
||47||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा त्वरमाणो मुदान्वितः ॥
तया नीतोऽथ नृपतिर्लिंगस्यास्य समीपतः
pūjayitvātha talliṃgaṃ pakṣiyonivimocanam ||
tatraiva ca sthito rājā priyayā saha pārvati
||48||पूजयित्वाथ तल्लिंगं पक्षियोनिविमोचनम् ॥
तत्रैव च स्थितो राजा प्रियया सह पार्वति
tasyāṃ rātrau na saṃjātaḥ kukkuṭo yādṛśaḥ sadā ||
śivaprasādādabhavaddivyarūpī manoharaḥ
||49||तस्यां रात्रौ न संजातः कुक्कुटो यादृशः सदा ॥
शिवप्रसादादभवद्दिव्यरूपी मनोहरः
rūpeṇa nirjitaḥ kāmastenāpratimatejasā ||
tato vismayamāpannaściṃtayāmāsa pārthivaḥ ||
ko'yaṃ prabhāvo yenāhaṃ śāpānmuktaḥ sudustarāt
||50||रूपेण निर्जितः कामस्तेनाप्रतिमतेजसा ॥
ततो विस्मयमापन्नश्चिंतयामास पार्थिवः ॥
कोऽयं प्रभावो येनाहं शापान्मुक्तः सुदुस्तरात्
priyāṃ papraccha nṛpatiḥ pūrṇenduvadanāṃ bhṛśam ||
kathaṃ śāpādvimukto'haṃ kena puṇyena karmaṇā
||51||प्रियां पप्रच्छ नृपतिः पूर्णेन्दुवदनां भृशम् ॥
कथं शापाद्विमुक्तोऽहं केन पुण्येन कर्मणा
atha sā kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ vistarānmudā ||
gālavena hi yatproktaṃ yatkiṃcicchāpamokṣaṇam
||52||अथ सा कथयामास वृत्तांतं विस्तरान्मुदा ॥
गालवेन हि यत्प्रोक्तं यत्किंचिच्छापमोक्षणम्
rājañchāpādvimukto'si liṃgasyāsya prabhāvataḥ ||
punaḥ prasādya talliṃgaṃ bhuktvā bhogāṃściraṃ bhuvi
||53||राजञ्छापाद्विमुक्तोऽसि लिंगस्यास्य प्रभावतः ॥
पुनः प्रसाद्य तल्लिंगं भुक्त्वा भोगांश्चिरं भुवि
tayā sārddhaṃ yayau rājā svargaṃ suragaṇaiḥ stutaḥ ||
tadāprabhṛti talliṃgaṃ kukkuṭeśvarasaṃjñakam
||54||तया सार्द्धं ययौ राजा स्वर्गं सुरगणैः स्तुतः ॥
तदाप्रभृति तल्लिंगं कुक्कुटेश्वरसंज्ञकम्
vikhyātaṃ devi loke'sminsarvakāmaphalapradam ||
tacca ye pūjayiṣyaṃti kukkuṭeśvarasaṃjñakam ||
tiryagyoniṃ na yāsyaṃti na viyogo bhaviṣyati
||55||विख्यातं देवि लोकेऽस्मिन्सर्वकामफलप्रदम् ॥
तच्च ये पूजयिष्यंति कुक्कुटेश्वरसंज्ञकम् ॥
तिर्यग्योनिं न यास्यंति न वियोगो भविष्यति
na cāpi narakāvāptirna duḥkhaṃ na jarā bhayam ||
nākāle maraṇaṃ nṝṇāṃ na ca kaṣṭaṃ bhavi ṣyati
||56||न चापि नरकावाप्तिर्न दुःखं न जरा भयम् ॥
नाकाले मरणं नॄणां न च कष्टं भवि ष्यति
rūpasaubhāgyasaṃpannā bhaviṣyaṃti yugeyuge ||
caturddaśyāṃ prapaśyati liṃgaṃ ye kukkuṭeśvaram ||
teṣāṃ kule ca ye kecitpitaro nirayasthitāḥ
||57||रूपसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति युगेयुगे ॥
चतुर्द्दश्यां प्रपश्यति लिंगं ये कुक्कुटेश्वरम् ॥
तेषां कुले च ये केचित्पितरो निरयस्थिताः
tiryagyonigatā ye ca paśuyoniṃ tu ye gatāḥ ||
vṛkṣatvamathavā prāptāsteṣāṃ mokṣo bhaviṣyati
||58||तिर्यग्योनिगता ये च पशुयोनिं तु ये गताः ॥
वृक्षत्वमथवा प्राप्तास्तेषां मोक्षो भविष्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye kukkuṭeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||