someśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
viddhi ṣaḍviṃśakaṃ devi devaṃ someśvaraṃ param ||
yasya darśanamātreṇa niṣkalaṃko naro bhavet
||1||विद्धि षड्विंशकं देवि देवं सोमेश्वरं परम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण निष्कलंको नरो भवेत्
atrirnāma mahābhāgo brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ ||
prajāpatirabhūddevi kalpe vārāhasaṃjñake
||2||अत्रिर्नाम महाभागो ब्रह्मणो मानसः सुतः ॥
प्रजापतिरभूद्देवि कल्पे वाराहसंज्ञके
tasya putro'bhavatsomo dakṣotha mātṛbhāgataḥ ||
saptaviṃśatiryāḥ kanyā dākṣāyaṇyaḥ prakīrtitāḥ
||3||तस्य पुत्रोऽभवत्सोमो दक्षोथ मातृभागतः ॥
सप्तविंशतिर्याः कन्या दाक्षायण्यः प्रकीर्तिताः
somapatnyo hi maṃtavyāstāsāṃ śreṣṭhā tu rohiṇī ||
tāmeva bhajate somo netarāṃ iti śuśruma
||4||सोमपत्न्यो हि मंतव्यास्तासां श्रेष्ठा तु रोहिणी ॥
तामेव भजते सोमो नेतरां इति शुश्रुम
itarāḥ procurāgatya dakṣasyāgre yathātatham ||
dakṣo'tha sa tadāgatya tamuvāca sa nākarot
||5||इतराः प्रोचुरागत्य दक्षस्याग्रे यथातथम् ॥
दक्षोऽथ स तदागत्य तमुवाच स नाकरोत्
yadā na vāritastasthau dakṣaḥ kuddhastadā priye ||
śaśāpa somaṃ saṃkruddhaḥ śīghramaṃtarhito bhava
||6||यदा न वारितस्तस्थौ दक्षः कुद्धस्तदा प्रिये ॥
शशाप सोमं संक्रुद्धः शीघ्रमंतर्हितो भव
evaṃ śaptastu somo vai tadā hyaṃtarhito'bhavat ||
śaśāpa somo dakṣaṃ tu bhavānapi bhaviṣyati
||7||एवं शप्तस्तु सोमो वै तदा ह्यंतर्हितोऽभवत् ॥
शशाप सोमो दक्षं तु भवानपि भविष्यति
anekatvaṃ vihāyaitajjaladehaṃ sanātanam ||
ataḥ prācetaso dakṣo brahmaputro'pi gīyate
||8||अनेकत्वं विहायैतज्जलदेहं सनातनम् ॥
अतः प्राचेतसो दक्षो ब्रह्मपुत्रोऽपि गीयते
evamaṃtarhitaḥ somo gato vai dakṣaśāpataḥ ||
devāśca nāgā yakṣāśca gaṃdharvāḥ pitṛbhiḥ saha ||
vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ
||9||एवमंतर्हितः सोमो गतो वै दक्षशापतः ॥
देवाश्च नागा यक्षाश्च गंधर्वाः पितृभिः सह ॥
वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्माणं समुपस्थिताः
tasyāgre kathayāmāsurnamaskṛtya punaḥpunaḥ ||
bhagavansarvabhūtānāmādikarttā svayaṃbhuvaḥ
||10||तस्याग्रे कथयामासुर्नमस्कृत्य पुनःपुनः ॥
भगवन्सर्वभूतानामादिकर्त्ता स्वयंभुवः
sraṣṭā ca havyakavyānāṃ pāhi naḥ śaraṇāgatān ||
devānāṃ vacanaṃ śrutvā jñātvā devaḥ prajāpatiḥ
||11||स्रष्टा च हव्यकव्यानां पाहि नः शरणागतान् ॥
देवानां वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा देवः प्रजापतिः
āśvāsayāmāsa surānsuśliṣṭairvacanāṃbubhiḥ ||
avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ karmaṇaḥ phalam
||12||आश्वासयामास सुरान्सुश्लिष्टैर्वचनांबुभिः ॥
अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं कर्मणः फलम्
śāpāṃtaṃ bhagavāndevo viṣṇureva kariṣyati ||
etacchrutvā tato devā vākyaṃ paṃkajajanmanaḥ ||
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇumupatasthurgatavyathāḥ
||13||शापांतं भगवान्देवो विष्णुरेव करिष्यति ॥
एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यं पंकजजन्मनः ॥
शरण्यं शरणं विष्णुमुपतस्थुर्गतव्यथाः
brahmaṇā sahitā devi stutiṃ cakruḥ samāhitāḥ ||
namaste devadeveśa namaste viśvabhāvana ||
namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja
||14||ब्रह्मणा सहिता देवि स्तुतिं चक्रुः समाहिताः ॥
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते विश्वभावन ॥
नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज
nārāyaṇa jagannātha devāstvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
tvaṃ hi naḥ paramo dhyeya stvaṃ hi naḥ paramo guruḥ
||15||नारायण जगन्नाथ देवास्त्वां शरणं गताः ॥
त्वं हि नः परमो ध्येय स्त्वं हि नः परमो गुरुः
tvaṃ hi naḥ paramo devo brahmādīnāṃ surottama ||
aṃtardhānaṃ gataḥ somo dakṣaśāpājjanārddana
||16||त्वं हि नः परमो देवो ब्रह्मादीनां सुरोत्तम ॥
अंतर्धानं गतः सोमो दक्षशापाज्जनार्द्दन
vinā somena cauṣadhyo naṣṭā deva mahītale ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā viṣṇurvacanamavravīt
||17||विना सोमेन चौषध्यो नष्टा देव महीतले ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्वचनमव्रवीत्
bhayaṃ tyajadhvamamarā abhayaṃ vo dadāmyaham ||
naṣṭaṃ caṃdramasaṃ śīghraṃ mānayiṣyāmyasaṃśayam
||18||भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ॥
नष्टं चंद्रमसं शीघ्रं मानयिष्याम्यसंशयम्
evamuktvā tu bhagavānvisṛjya tridaśeśvarān ||
somaṃ sasmāra sahasā śaṃkhacakragadādharaḥ
||19||एवमुक्त्वा तु भगवान्विसृज्य त्रिदशेश्वरान् ॥
सोमं सस्मार सहसा शंखचक्रगदाधरः
yadā smṛto na cābhyeti tadā kruddho janārdanaḥ ||
purāṇapuruṣo devo brahmāṇamidamavravīt
||20||यदा स्मृतो न चाभ्येति तदा क्रुद्धो जनार्दनः ॥
पुराणपुरुषो देवो ब्रह्माणमिदमव्रवीत्
devairasurasaṃghaiśca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ ||
bhaviṣyati punaścaṃdro mathyamāne mahodadhau
||21||देवैरसुरसंघैश्च मथ्यतां कलशोदधिः ॥
भविष्यति पुनश्चंद्रो मथ्यमाने महोदधौ
amṛtaṃ tatra lapsyadhvaṃ ratnāni vividhāni ca ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā vāsudevasya pārvati
||22||अमृतं तत्र लप्स्यध्वं रत्नानि विविधानि च ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वासुदेवस्य पार्वति
maṃthānaṃ maṃdaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim ||
devā mathitumārabdhāḥ samudraṃ nidhimaṃbhasām
||23||मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् ॥
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमंभसाम्
somārthe ca purā devi tathaivāsuradānavāḥ ||
etairmukhamupāśliṣṭau nāga rājo maherṣyayā
||24||सोमार्थे च पुरा देवि तथैवासुरदानवाः ॥
एतैर्मुखमुपाश्लिष्टौ नाग राजो महेर्ष्यया
vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ ||
ato vai bhagavāndevo yato nārāyaṇastataḥ
||25||विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ॥
अतो वै भगवान्देवो यतो नारायणस्ततः
śirasyudyamya nāga sya punaḥ punaravākṣipat ||
udadhau mathyamāne vai mahāñchabdo babhūva ha
||26||शिरस्युद्यम्य नाग स्य पुनः पुनरवाक्षिपत् ॥
उदधौ मथ्यमाने वै महाञ्छब्दो बभूव ह
tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā ||
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśotha sahasraśaḥ
||27||तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा ॥
विलयं समुपाजग्मुः शतशोथ सहस्रशः
tasmiṃstu mathite devi prayatnātkeśavasya ca ||
prasannātmā samutpannaḥ somaḥ śītāṃśurujvalaḥ
||28||तस्मिंस्तु मथिते देवि प्रयत्नात्केशवस्य च ॥
प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्वलः
tameva devā manujāḥ pitaraśca yaśasvini ||
upajīvaṃti vṛkṣāśca tathaivauṣadhayo vidhum
||29||तमेव देवा मनुजाः पितरश्च यशस्विनि ॥
उपजीवंति वृक्षाश्च तथैवौषधयो विधुम्
samutpannamatho dṛṣṭvā bhagavānprāha keśavaḥ ||
pālayemāḥ prajāścaṃdra tvaṃ jyeṣṭho jagato bhava
||30||समुत्पन्नमथो दृष्ट्वा भगवान्प्राह केशवः ॥
पालयेमाः प्रजाश्चंद्र त्वं ज्येष्ठो जगतो भव
ityukto vāsudevena prajāḥ pālayituṃ śaśī ||
pūrvaṃ somopi yo naṣṭaḥ praviṣṭo gahanaṃ vanam
||31||इत्युक्तो वासुदेवेन प्रजाः पालयितुं शशी ॥
पूर्वं सोमोपि यो नष्टः प्रविष्टो गहनं वनम्
tasyāgre nāradaḥ sarvaṃ kathayāmāsa satvaram ||
devarṣervacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ
||32||तस्याग्रे नारदः सर्वं कथयामास सत्वरम् ॥
देवर्षेर्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः
pīḍito dakṣaśāpena somo'pyaṃtarhitastadā ||
jagāma śaraṇaṃ devi brahmāṇaṃ parameṣṭhinam
||33||पीडितो दक्षशापेन सोमोऽप्यंतर्हितस्तदा ॥
जगाम शरणं देवि ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्
tatra gatvā yathāśāpaṃ kathayāmāsa gadgadaḥ ||
pūrvacaṃdravacaḥ śrutvā brahmā vacanamabravīt
||34||तत्र गत्वा यथाशापं कथयामास गद्गदः ॥
पूर्वचंद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
ayaṃ me prathamaḥ putraḥ pīḍitaḥ śaśinā bhṛśam ||
navenodadhijātena kiṃ mayā kriyate punaḥ
||35||अयं मे प्रथमः पुत्रः पीडितः शशिना भृशम् ॥
नवेनोदधिजातेन किं मया क्रियते पुनः
viṣṇunā ca balaṃ dattamasmai caṃdramase dṛḍham ||
tasmādyāsyāmi tatrāhaṃ yatra devo janārdanaḥ
||36||विष्णुना च बलं दत्तमस्मै चंद्रमसे दृढम् ॥
तस्माद्यास्यामि तत्राहं यत्र देवो जनार्दनः
taṃ dṛṣṭvā madhuhaṃtāraṃ brahmā viṣṇumuvāca ha ||
tvadādeśājagannātha eṣa caṃdraḥ kṛto mayā
||37||तं दृष्ट्वा मधुहंतारं ब्रह्मा विष्णुमुवाच ह ॥
त्वदादेशाजगन्नाथ एष चंद्रः कृतो मया
sa cāyaṃ pīḍito deva śaśāṃkena navena vai ||
ityukto brahmaṇā devi vāsudevo jagatpatiḥ ||
vṛttāṃtaṃ kathayāmāsa brahmāgre ca punaḥpuna.
||38||स चायं पीडितो देव शशांकेन नवेन वै ॥
इत्युक्तो ब्रह्मणा देवि वासुदेवो जगत्पतिः ॥
वृत्तांतं कथयामास ब्रह्माग्रे च पुनःपुन.
brahmāpi pūrvacaṃdrārthe viṣṇuṃ lokanamaskṛtam ||
tuṣṭāva praṇato bhūtvā prāṃjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
||39||ब्रह्मापि पूर्वचंद्रार्थे विष्णुं लोकनमस्कृतम् ॥
तुष्टाव प्रणतो भूत्वा प्रांजलिः प्रणतः स्थितः
namaḥ kṛṣṇa namo viṣṇo namo jiṣṇo namonamaḥ ||
namo vāmana goviṃda namo'naṃta namo'cyuta
||40||नमः कृष्ण नमो विष्णो नमो जिष्णो नमोनमः ॥
नमो वामन गोविंद नमोऽनंत नमोऽच्युत
jayasva goviṃda mahānubhāva jayasva viśṇo jaya padmanābha ||
jayasva sarvādya gadādhareśa jayasva viśveśvara viśvamūrtte
||41||जयस्व गोविंद महानुभाव जयस्व विश्णो जय पद्मनाभ ॥
जयस्व सर्वाद्य गदाधरेश जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते
evaṃ stutastadā devi brahmaṇā lokakāriṇā ||
samīpasthaṃ samālokya somaṃ vacanama bravīt
||42||एवं स्तुतस्तदा देवि ब्रह्मणा लोककारिणा ॥
समीपस्थं समालोक्य सोमं वचनम ब्रवीत्
gaccha soma mamādeśānmahākālavanottame ||
uttare muktiliṃgasya liṃgaṃ kātikaraṃ param ||
tamārādhaya yatnena sa te dehaṃ pradāsyati
||43||गच्छ सोम ममादेशान्महाकालवनोत्तमे ॥
उत्तरे मुक्तिलिंगस्य लिंगं कातिकरं परम् ॥
तमाराधय यत्नेन स ते देहं प्रदास्यति
ityukto vāsudevena brahmaṇā ca punaḥ punaḥ ||
ājagāma mahādevi mahākālavanottame ||
liṃgaṃ dṛṣṭvā ca tuṣṭāva stotreṇānena suvrate
||44||इत्युक्तो वासुदेवेन ब्रह्मणा च पुनः पुनः ॥
आजगाम महादेवि महाकालवनोत्तमे ॥
लिंगं दृष्ट्वा च तुष्टाव स्तोत्रेणानेन सुव्रते
caṃdra uvāca
namo devādhidevāya trinetrāya mahātmane ||
raktapiṃgalanetrāya jaṭāmukuṭadhāriṇe
||45||नमो देवाधिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने ॥
रक्तपिंगलनेत्राय जटामुकुटधारिणे
bhūtavetālajuṣṭāya mahādevāya śūline ||
bhīmāṭṭahāsayuktāya kapardisthāṇave namaḥ
||46||भूतवेतालजुष्टाय महादेवाय शूलिने ॥
भीमाट्टहासयुक्ताय कपर्दिस्थाणवे नमः
pūṣṇo daṃtavināśāya tathāṃdhakavināśine ||
kailāsavaravāsāya sarvadevāyate namaḥ
||47||पूष्णो दंतविनाशाय तथांधकविनाशिने ॥
कैलासवरवासाय सर्वदेवायते नमः
vikarālorddhvakeśāya bhairavāya namonamaḥ ||
agnijvālākarālāya kalidharmavivāsine
||48||विकरालोर्द्ध्वकेशाय भैरवाय नमोनमः ॥
अग्निज्वालाकरालाय कलिधर्मविवासिने
tathā dāruvanadhvaṃsakāriṇe tigmaśūline ||
kṛtakaṃkaṇabhogīṃdrakaṃṭhasūtrāya śūline
||49||तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥
कृतकंकणभोगींद्रकंठसूत्राय शूलिने
pracaṃḍadaṃḍahastāya vaḍavāgnimukhāya ca ||
vedāṃtavedyāya namo yajñamūrte namonamaḥ
||50||प्रचंडदंडहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥
वेदांतवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमोनमः
dakṣayajñavināśāya jagadbhayakarāya ca ||
viśveśvarāya devāya sthūlasūkṣmāya śaṃbhave ||
kapardine karālāya sarvadevāya te namaḥ
||51||दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥
विश्वेश्वराय देवाय स्थूलसूक्ष्माय शंभवे ॥
कपर्दिने करालाय सर्वदेवाय ते नमः
evaṃ stutastadā devi caṃdreṇāṃtarhitena ca ||
liṃgarūpī mahādevastuṣṭo vākyamathābravīt
||52||एवं स्तुतस्तदा देवि चंद्रेणांतर्हितेन च ॥
लिंगरूपी महादेवस्तुष्टो वाक्यमथाब्रवीत्
stotreṇānena tuṣṭo'smi brūhi soma kimicchasi ||
yattebhilaṣitaṃ sarvaṃ tatkarttāsmi na saṃśayaḥ
||53||स्तोत्रेणानेन तुष्टोऽस्मि ब्रूहि सोम किमिच्छसि ॥
यत्तेभिलषितं सर्वं तत्कर्त्तास्मि न संशयः
soma uvāca
yadi tvahamanugrāhyo yadi tuṣṭo'si me prabho ||
kāṃtyā dīptyā tathā mūrtyā tathā rūpeṇa ca prabho
||54||यदि त्वहमनुग्राह्यो यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो ॥
कांत्या दीप्त्या तथा मूर्त्या तथा रूपेण च प्रभो
svapadaṃ karttumicchāmi tvatprasādānmaheśvara ||
evamastviti liṃgena tatkṣaṇādrajanīcara
||55||स्वपदं कर्त्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥
एवमस्त्विति लिंगेन तत्क्षणाद्रजनीचर
dvijarājena tatprāptaṃ liṃgasyāsya prasādataḥ ||
somenārādhito yasmāddevadevo maheśvari
||56||द्विजराजेन तत्प्राप्तं लिंगस्यास्य प्रसादतः ॥
सोमेनाराधितो यस्माद्देवदेवो महेश्वरि
tena someśvaronāma vikhyāto bhuvanatraye ||
ye'rcayaṃti mahādevi devaṃ someśvaraṃparam
||57||तेन सोमेश्वरोनाम विख्यातो भुवनत्रये ॥
येऽर्चयंति महादेवि देवं सोमेश्वरंपरम्
kṛta puṇyā narā martyāste yāṃti paramaṃ padam ||
yaḥ paśyati naro bhaktyā liṃgaṃ someśvaraṃ priye
||58||कृत पुण्या नरा मर्त्यास्ते यांति परमं पदम् ॥
यः पश्यति नरो भक्त्या लिंगं सोमेश्वरं प्रिये
vimukto janmaduḥkhādyairlīyate mayi mānavaḥ ||
te narāḥ paśavo loke kiṃ teṣāṃ jīvite phalam
||59||विमुक्तो जन्मदुःखाद्यैर्लीयते मयि मानवः ॥
ते नराः पशवो लोके किं तेषां जीविते फलम्
yaiśca someśvaro devo na dṛṣṭo na ca pūjitaḥ ||
saṃsāre'sminmahāghore janmarogabhayākule
||60||यैश्च सोमेश्वरो देवो न दृष्टो न च पूजितः ॥
संसारेऽस्मिन्महाघोरे जन्मरोगभयाकुले
ekaḥ someśvaraḥ pūjyaḥ kuṣṭharogavināśanaḥ ||
sa eva sukṛtī loke kulaṃ tenābhyalaṃkṛtam
||61||एकः सोमेश्वरः पूज्यः कुष्ठरोगविनाशनः ॥
स एव सुकृती लोके कुलं तेनाभ्यलंकृतम्
ādhāraḥ sarvalokānāṃ yena someśvaro 'rcitaḥ ||
sakṛdabhyarcya someśaṃ bilvapatreṇa mānavaḥ ||
mukto bhogī nirātaṃko mama loke vasecciram
||62||आधारः सर्वलोकानां येन सोमेश्वरो ऽर्चितः ॥
सकृदभ्यर्च्य सोमेशं बिल्वपत्रेण मानवः ॥
मुक्तो भोगी निरातंको मम लोके वसेच्चिरम्
kāṃcanaiḥ kusumairdevi liṃgaṃ someśvaraṃ priye ||
pūjayaṃti narā bhaktyā te yāṃti paramāṃ gatim
||63||कांचनैः कुसुमैर्देवि लिंगं सोमेश्वरं प्रिये ॥
पूजयंति नरा भक्त्या ते यांति परमां गतिम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
someśvarasya devasya śṛṇuṣvānarakeśvaram
||64||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
सोमेश्वरस्य देवस्य शृणुष्वानरकेश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṃḍe caturaśītiliṅgamāhātmye someśvaramāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||