prayāgeśvarasaṃjñaṃ tu sarvakāmakaraṃ param
īśvara uvāca
prayāgeśvarasaṃjñaṃ tu sarvakāmakaraṃ param ||
aṣṭādhikaṃ vijānīhi paṃcāśattamamīśvaram
||1||प्रयागेश्वरसंज्ञं तु सर्वकामकरं परम् ॥
अष्टाधिकं विजानीहि पंचाशत्तममीश्वरम्
āsītprathamakalpe tu manuḥ svāyaṃbhuvaḥ purā ||
tasya priyavrataḥ putro yajvā paramadhārmikaḥ
||2||आसीत्प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायंभुवः पुरा ॥
तस्य प्रियव्रतः पुत्रो यज्वा परमधार्मिकः
sa ceṣṭvā bahubhiryajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ ||
saptadvīpeṣu saṃprāpya bharatādīnsutānpriye
||3||स चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ॥
सप्तद्वीपेषु संप्राप्य भरतादीन्सुतान्प्रिये
svayaṃ viśālāṃ badarīṃ gatvā tepe mahattapaḥ ||
kālena bahunā tatra nāradaḥ samupasthitaḥ
||4||स्वयं विशालां बदरीं गत्वा तेपे महत्तपः ॥
कालेन बहुना तत्र नारदः समुपस्थितः
pūjito viṣṭarārgheṇa rājñā priyavratena ca ||
sa pṛṣṭaḥ pūjayitvā tu kimāścaryaṃ vadasva me
||5||पूजितो विष्टरार्घेण राज्ञा प्रियव्रतेन च ॥
स पृष्टः पूजयित्वा तु किमाश्चर्यं वदस्व मे
ityuktaḥ kathayāmāsa nārado munisattamaḥ ||
śvetadvīpe mayā rājankanyā dṛṣṭā sarovare
||6||इत्युक्तः कथयामास नारदो मुनिसत्तमः ॥
श्वेतद्वीपे मया राजन्कन्या दृष्टा सरोवरे
sā ca pṛṣṭā viśālākṣī kasmādvasasi nirjane ||
kāsi bhadre kathaṃ vāsi kiṃvā kāryamiha tvayā
||7||सा च पृष्टा विशालाक्षी कस्माद्वससि निर्जने ॥
कासि भद्रे कथं वासि किंवा कार्यमिह त्वया
karttavyaṃ cārusarvāṃgi tanmamācakṣva śobhane ||
evamuktā mayā sā hi māṃ dṛṣṭvā mīlitekṣaṇam
||8||कर्त्तव्यं चारुसर्वांगि तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥
एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वा मीलितेक्षणम्
smṛtvā tūṣṇīṃ sthitā yāvattāvanme jñānamuttamam ||
vismṛtāḥ sarvavedāśca sarvaśāstrāṇi caiva hi
||9||स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत्तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ॥
विस्मृताः सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि
tato'haṃ vismayāviṣṭaściṃtāmohasamanvitaḥ ||
tāmeva śaraṇaṃ gatvā yāvatpaśyāmi pārthiva
||10||ततोऽहं विस्मयाविष्टश्चिंतामोहसमन्वितः ॥
तामेव शरणं गत्वा यावत्पश्यामि पार्थिव
tāvaddivyaḥ pumāṃstasyāḥ śarīre samadṛśyata ||
tasyāpi puṃso hradaye dvitīyastasya corasi ||
tasyāpi hṛdaye cānyastṛtīyastu vyavasthitaḥ
||11||तावद्दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ॥
तस्यापि पुंसो ह्रदये द्वितीयस्तस्य चोरसि ॥
तस्यापि हृदये चान्यस्तृतीयस्तु व्यवस्थितः
tataḥ pṛṣṭā mayā devī sā kumārī kathaṃcana ||
vedā naṣṭā mamāśeṣā bhadre kiṃ brūhi kāraṇam
||12||ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथंचन ॥
वेदा नष्टा ममाशेषा भद्रे किं ब्रूहि कारणम्
kanyovāca
mātāhaṃ sarvavedānāṃ sāvitrīnāma nāmataḥ ||
māṃ na jānāsi yena tvamato vedā hṛtāstava
||13||माताहं सर्ववेदानां सावित्रीनाम नामतः ॥
मां न जानासि येन त्वमतो वेदा हृतास्तव
evamukte mayā pṛṣṭā vismayena mahīpate ||
vedānāṃ tvaṃ tu mātā vai kathayasva mamānaghe
||14||एवमुक्ते मया पृष्टा विस्मयेन महीपते ॥
वेदानां त्वं तु माता वै कथयस्व ममानघे
tvadīya hṛdaye devi ka ete puruṣāstrayaḥ
||15||त्वदीय हृदये देवि क एते पुरुषास्त्रयः
kanyovāca
ya eṣa maccharīrasthaḥ śubhāṃgaścāru śobhanaḥ ||
eṣa ṛgvedanāmā tu yajurvedo dvitīyakaḥ
||16||य एष मच्छरीरस्थः शुभांगश्चारु शोभनः ॥
एष ऋग्वेदनामा तु यजुर्वेदो द्वितीयकः
sāmavedastṛtīyastu trayo vedā mayi sthitāḥ ||
trayo'gnayastrayo devā maccharīre sthitā dvija
||17||सामवेदस्तृतीयस्तु त्रयो वेदा मयि स्थिताः ॥
त्रयोऽग्नयस्त्रयो देवा मच्छरीरे स्थिता द्विज
ityuktvā sā tadā kanyā paśyato mama bhūpate ||
aṃtarddhānaṃ gatā sadyastato'haṃ vismito'bhavam
||18||इत्युक्त्वा सा तदा कन्या पश्यतो मम भूपते ॥
अंतर्द्धानं गता सद्यस्ततोऽहं विस्मितोऽभवम्
kiṃ karomi kva gacchāmi śaraṇaṃ yāmi kaṃ prabhum ||
kathamāvirbhaviṣyaṃti vedāḥ śāstrāṇi sāṃpratam
||19||किं करोमि क्व गच्छामि शरणं यामि कं प्रभुम् ॥
कथमाविर्भविष्यंति वेदाः शास्त्राणि सांप्रतम्
kāmikastīrtharājastu prayāgaḥ śrūyate śrutau ||
ahaṃ tatra gamiṣyāmi jñānaṃ samyagbhaviṣyati
||20||कामिकस्तीर्थराजस्तु प्रयागः श्रूयते श्रुतौ ॥
अहं तत्र गमिष्यामि ज्ञानं सम्यग्भविष्यति
naṣṭavedena raibhyeṇa prāptā siddhiranuttamā ||
sāvitrī śrūyate tatra akṣayyavaṭasannidhau
||21||नष्टवेदेन रैभ्येण प्राप्ता सिद्धिरनुत्तमा ॥
सावित्री श्रूयते तत्र अक्षय्यवटसन्निधौ
evaṃ manasi saṃdhyāya gato'haṃ nṛpasattama ||
prayāgaṃ kāmikaṃ tīrthaṃ sarvadevanamaskṛtam
||22||एवं मनसि संध्याय गतोऽहं नृपसत्तम ॥
प्रयागं कामिकं तीर्थं सर्वदेवनमस्कृतम्
tapastīvraṃ mayā tatra taptaṃ paramaduṣkaram ||
athājagāma rājeṃdra prayāgo mūrttimānsvayam
||23||तपस्तीव्रं मया तत्र तप्तं परमदुष्करम् ॥
अथाजगाम राजेंद्र प्रयागो मूर्त्तिमान्स्वयम्
ukto'haṃ praṇayāttena na māṃ tāpaya nārada ||
brahmaputra prayāgo'haṃ bhīṣitastapasā tava
||24||उक्तोऽहं प्रणयात्तेन न मां तापय नारद ॥
ब्रह्मपुत्र प्रयागोऽहं भीषितस्तपसा तव
bhavataḥ pārśvamāyātaḥ praṇayena tapodhana ||
dhanyo'si sarvathā brahmaṃstapasā ca viśeṣataḥ
||25||भवतः पार्श्वमायातः प्रणयेन तपोधन ॥
धन्योऽसि सर्वथा ब्रह्मंस्तपसा च विशेषतः
mayā sārdhaṃ tvayā brahmangatiḥ kāryā'vikalpataḥ ||
mahākālavane ramye tatra te jñānamuttamam ||
bhaviṣyati na saṃdeho mama kīrtiśca susthirā
||26||मया सार्धं त्वया ब्रह्मन्गतिः कार्याऽविकल्पतः ॥
महाकालवने रम्ये तत्र ते ज्ञानमुत्तमम् ॥
भविष्यति न संदेहो मम कीर्तिश्च सुस्थिरा
evaṃ hi bruvatastasya prayāgasya nṛpottama ||
prādurbabhūva sahasā pītavāsā janārddanaḥ
||27||एवं हि ब्रुवतस्तस्य प्रयागस्य नृपोत्तम ॥
प्रादुर्बभूव सहसा पीतवासा जनार्द्दनः
śaṅkhacakragadāpāṇirgaruḍastho viyadgataḥ ||
uvāca meghagaṃbhīraṃ vākyaṃ sa puruṣottamaḥ
||28||शङ्खचक्रगदापाणिर्गरुडस्थो वियद्गतः ॥
उवाच मेघगंभीरं वाक्यं स पुरुषोत्तमः
ehi nārada gacchāmaḥ prayāgo yatra yāsyati ||
kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā mayā prokto janārdanaḥ
||29||एहि नारद गच्छामः प्रयागो यत्र यास्यति ॥
कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा मया प्रोक्तो जनार्दनः
jñānaṃ me dehi deveśa kathaṃ yāsyāmi tadvanam ||
mahākālaṃ jagannātha śrutajñānavivarjitaḥ
||30||ज्ञानं मे देहि देवेश कथं यास्यामि तद्वनम् ॥
महाकालं जगन्नाथ श्रुतज्ञानविवर्जितः
ityuktaḥ śrīdhareṇāhaṃ mahākālavanaṃ nṛpa ||
ānītastatkṣaṇācchīghraṃ prayāgasahitastadā
||31||इत्युक्तः श्रीधरेणाहं महाकालवनं नृप ॥
आनीतस्तत्क्षणाच्छीघ्रं प्रयागसहितस्तदा
ghaṃṭeśvarasya pūrve tu navanadyāstu dakṣiṇe ||
tatra liṃgamanādi tu jyotīrūpaṃ sanātanam
||32||घंटेश्वरस्य पूर्वे तु नवनद्यास्तु दक्षिणे ॥
तत्र लिंगमनादि तु ज्योतीरूपं सनातनम्
prayāgaḥ pūjayāmāsa paśyato mama bhūpate ||
liṃgenoktaṃ prasannena kimarthaṃ tvamihāgataḥ
||33||प्रयागः पूजयामास पश्यतो मम भूपते ॥
लिंगेनोक्तं प्रसन्नेन किमर्थं त्वमिहागतः
prayāga prayato bhūtvā prasanno'haṃ sadā tava ||
darśanaṃ ca madīyaṃ tu viphalaṃ na bhaviṣyati
||34||प्रयाग प्रयतो भूत्वा प्रसन्नोऽहं सदा तव ॥
दर्शनं च मदीयं तु विफलं न भविष्यति
ityuktastena liṃgena madarthaṃ prārthitastadā ||
jñānaṃ dehi dvijāyāsmai nāradāya mahātmane
||35||इत्युक्तस्तेन लिंगेन मदर्थं प्रार्थितस्तदा ॥
ज्ञानं देहि द्विजायास्मै नारदाय महात्मने
naṣṭā vedāśca śāstrāṇi sāvitryā darśanātprabho
||36||नष्टा वेदाश्च शास्त्राणि सावित्र्या दर्शनात्प्रभो
tato liṃgātsamuttasthau brahmā vedairvṛtastadā ||
ṣaḍaṃgaiḥ sarahasyaiśca purāṇaiḥ sahitastadā
||37||ततो लिंगात्समुत्तस्थौ ब्रह्मा वेदैर्वृतस्तदा ॥
षडंगैः सरहस्यैश्च पुराणैः सहितस्तदा
ityukto'haṃ tadā devyā sāvitryā nṛpasattama ||
liṃgasyāsya prabhāveṇa prayāgābhyarthitasya vai
||38||इत्युक्तोऽहं तदा देव्या सावित्र्या नृपसत्तम ॥
लिंगस्यास्य प्रभावेण प्रयागाभ्यर्थितस्य वै
pratibhāsyaṃti te vedā dharmaśāstrāṇi nārada ||
ityukte vacane bhūyaḥ prāptā vedā mayā nṛpa
||39||प्रतिभास्यंति ते वेदा धर्मशास्त्राणि नारद ॥
इत्युक्ते वचने भूयः प्राप्ता वेदा मया नृप
jñānaṃ ṣaḍaṃgasahitaṃ śāstrāṇi vividhāni ca ||
labdhajñānena rājeṃdra mayā proktaṃ vacastadā
||40||ज्ञानं षडंगसहितं शास्त्राणि विविधानि च ॥
लब्धज्ञानेन राजेंद्र मया प्रोक्तं वचस्तदा
prayāgenārcito devo mama jñānasya kāraṇāt ||
prayāgeśvarasaṃjñastu khyātiṃ lokeṣu yāsyati
||41||प्रयागेनार्चितो देवो मम ज्ञानस्य कारणात् ॥
प्रयागेश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं लोकेषु यास्यति
tadāprabhṛti talliṃgaṃ tīrthakoṭiśatairvṛtam ||
svargāpavargaphaladaṃ tatra tvaṃ gaṃtumarhasi
||42||तदाप्रभृति तल्लिंगं तीर्थकोटिशतैर्वृतम् ॥
स्वर्गापवर्गफलदं तत्र त्वं गंतुमर्हसि
kimanenāśvamedhena iṣṭena nṛpasattama ||
aśvamedhaśataphalaṃ jāyate tasya darśanāt
||43||किमनेनाश्वमेधेन इष्टेन नृपसत्तम ॥
अश्वमेधशतफलं जायते तस्य दर्शनात्
tapasā kiṃ sutaptena kāyakleśakareṇa tu ||
vāñchitaṃ labhate sadyaḥ prayāgeśvaradarśanāt
||44||तपसा किं सुतप्तेन कायक्लेशकरेण तु ॥
वाञ्छितं लभते सद्यः प्रयागेश्वरदर्शनात्
īśvara uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā svāyaṃbhuvasuto nṛpaḥ ||
priyavrato mahādevi mahākālavanaṃ gataḥ
||45||नारदस्य वचः श्रुत्वा स्वायंभुवसुतो नृपः ॥
प्रियव्रतो महादेवि महाकालवनं गतः
dadarśa tatra talliṃgaṃ navanadyāstu dakṣiṇe ||
darśanāttasya liṃgasya matsamīpaṃ samāgataḥ
||46||ददर्श तत्र तल्लिंगं नवनद्यास्तु दक्षिणे ॥
दर्शनात्तस्य लिंगस्य मत्समीपं समागतः
mayā saṃmānito devi gaṇānāmadhipaḥ kṛtaḥ ||
ye paśyaṃti narā bhaktyā prayāgeśvaramīśvaram ||
te dhanyā mānuṣe loke kliśyantyanye nirarthakāḥ
||47||मया संमानितो देवि गणानामधिपः कृतः ॥
ये पश्यंति नरा भक्त्या प्रयागेश्वरमीश्वरम् ॥
ते धन्या मानुषे लोके क्लिश्यन्त्यन्ये निरर्थकाः
yā gatiryogayuktasya sattvasthasya manīṣiṇaḥ ||
sā gatirjāyate samyakprayāgeśvaradarśanāt
||48||या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः ॥
सा गतिर्जायते सम्यक्प्रयागेश्वरदर्शनात्
māghamāse sameṣyaṃti prayāgeśvaradarśanam ||
karttuṃ ye mānuṣāsteṣāmaśvamedhaḥ padepade
||49||माघमासे समेष्यंति प्रयागेश्वरदर्शनम् ॥
कर्त्तुं ये मानुषास्तेषामश्वमेधः पदेपदे
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
prayāgeśvaradevasya śṛṇu siddheśvaraṃ param
||50||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
प्रयागेश्वरदेवस्य शृणु सिद्धेश्वरं परम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtya khaṃḍe caturaśītiliṅgamāhātmye prayāgeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 58 ||