śiveśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
saptatriṃśattamaṃ viddhi śiveśvaramanaṃtakam ||
yasya darśanamātreṇa jāyaṃte sarvasaṃpadaḥ
||1||सप्तत्रिंशत्तमं विद्धि शिवेश्वरमनंतकम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण जायंते सर्वसंपदः
rājā ripuṃjayonāma brahmakalpe purābhavat ||
mahākālavane ramye prajāpālanatatparaḥ
||2||राजा रिपुंजयोनाम ब्रह्मकल्पे पुराभवत् ॥
महाकालवने रम्ये प्रजापालनतत्परः
devapūjāṃ vrataṃ dānaṃ dhyānaṃ svādhyāyasatkriyām ||
prajāpālanakaṃ kṛtvā na sa jānāti kiṃcana
||3||देवपूजां व्रतं दानं ध्यानं स्वाध्यायसत्क्रियाम् ॥
प्रजापालनकं कृत्वा न स जानाति किंचन
sa prajāḥ pālayāmāsa putravatparipālitāḥ ||
prajāstāḥ sukhasaṃvṛddhā jarāmṛtyuvivarjitāḥ
||4||स प्रजाः पालयामास पुत्रवत्परिपालिताः ॥
प्रजास्ताः सुखसंवृद्धा जरामृत्युविवर्जिताः
putriṇo dhanadhānyāḍhyāḥ sarvakāmasamanvitāḥ ||
tasyaiva tejasā vyāptaṃ mahākālapuraṃ priye
||5||पुत्रिणो धनधान्याढ्याः सर्वकामसमन्विताः ॥
तस्यैव तेजसा व्याप्तं महाकालपुरं प्रिये
etasminnaṃtare pṛthvīṃ tasmiñchāsati pārvati ||
mahākālavanaṃ devi svapuraṃ cihnitaṃ mayā ||
vinā cojjayinīṃ gaṃtuṃ na ratiṃ prāpa kutracit
||6||एतस्मिन्नंतरे पृथ्वीं तस्मिञ्छासति पार्वति ॥
महाकालवनं देवि स्वपुरं चिह्नितं मया ॥
विना चोज्जयिनीं गंतुं न रतिं प्राप कुत्रचित्
tadā mayā gaṇeśastu śivasaṃjño gaṇāgraṇīḥ ||
ciṃtitastatkṣaṇātprāptaḥ kiṃ karomītyuvāca ha
||7||तदा मया गणेशस्तु शिवसंज्ञो गणाग्रणीः ॥
चिंतितस्तत्क्षणात्प्राप्तः किं करोमीत्युवाच ह
mayāpyukto gaṇeśo hi gaccha putra mama priyam ||
mahākālapuraṃ vyāptaṃ rājā ripuñjayena hi
||8||मयाप्युक्तो गणेशो हि गच्छ पुत्र मम प्रियम् ॥
महाकालपुरं व्याप्तं राजा रिपुञ्जयेन हि
ityuktaḥ sa mayā devi tathetyuktā kṛtāṃjaliḥ ||
gato'sau mānuṣe loke mamājñāharṣitānanaḥ
||9||इत्युक्तः स मया देवि तथेत्युक्ता कृतांजलिः ॥
गतोऽसौ मानुषे लोके ममाज्ञाहर्षिताननः
gate śivagaṇe devi saṃtuṣṭo'haṃ śucismite ||
yuktijñānavṛto dakṣaḥ prabhorbhṛtyo hi durlabhaḥ
||10||गते शिवगणे देवि संतुष्टोऽहं शुचिस्मिते ॥
युक्तिज्ञानवृतो दक्षः प्रभोर्भृत्यो हि दुर्लभः
tataḥ sa bhikṣu rūpeṇa bahvoṣadhiparigrahaḥ ||
gṛhītvā duṃdubhiṃ skaṃdhe vacanaṃ cedamabravīt
||11||ततः स भिक्षु रूपेण बह्वोषधिपरिग्रहः ॥
गृहीत्वा दुंदुभिं स्कंधे वचनं चेदमब्रवीत्
kaśca bhūtaviṣagrasto nānādoṣaiḥ samāśritaḥ ||
kasya ko vyādhiratyugro yamahaṃ praśamaṃ naye
||12||कश्च भूतविषग्रस्तो नानादोषैः समाश्रितः ॥
कस्य को व्याधिरत्युग्रो यमहं प्रशमं नये
ko'putraḥ putravānastu manmaṃtrabalamāśritaḥ ||
vaidyo'smi sarvayuktijñaḥ sarvakāmapradāyakaḥ
||13||कोऽपुत्रः पुत्रवानस्तु मन्मंत्रबलमाश्रितः ॥
वैद्योऽस्मि सर्वयुक्तिज्ञः सर्वकामप्रदायकः
tasya vākyaṃ samākarṇya kautūhalasamanvitaḥ ||
savṛddhabālanārīko janastamabhijagmivān
||14||तस्य वाक्यं समाकर्ण्य कौतूहलसमन्वितः ॥
सवृद्धबालनारीको जनस्तमभिजग्मिवान्
teṣāṃ sa nāśayāmāsa vyādhiṃ durjayamapyati ||
te ca tasmai sumahatīṃ pūjāṃ cakruḥ suharṣitāḥ ||
hemaratnāṃbaradhanairdhānyagrāmapurādibhiḥ
||15||तेषां स नाशयामास व्याधिं दुर्जयमप्यति ॥
ते च तस्मै सुमहतीं पूजां चक्रुः सुहर्षिताः ॥
हेमरत्नांबरधनैर्धान्यग्रामपुरादिभिः
evaṃ sa nyavasattatra varṣāṇi ca caturddaśa ||
nṛpateraṃtaraprekṣī na cāṃtara mavāpa saḥ
||16||एवं स न्यवसत्तत्र वर्षाणि च चतुर्द्दश ॥
नृपतेरंतरप्रेक्षी न चांतर मवाप सः
aho'tiduṣkaro rājā aho lokaparāyaṇaḥ ||
aho tejonidhirvīro durjayo'sau mahāmatiḥ
||17||अहोऽतिदुष्करो राजा अहो लोकपरायणः ॥
अहो तेजोनिधिर्वीरो दुर्जयोऽसौ महामतिः
evaṃ sa ciṃtayaṃstatra bhikṣu rūpī śivo gaṇaḥ ||
jīrṇodyānalatājālagahane saṃvṛtaḥ sthitaḥ
||18||एवं स चिंतयंस्तत्र भिक्षु रूपी शिवो गणः ॥
जीर्णोद्यानलताजालगहने संवृतः स्थितः
atrāṃtare tu nṛpatestasya lokavratasya tu ||
mahiṣī nirjarā rājñaḥ prāṇebhyopi garīyasī
||19||अत्रांतरे तु नृपतेस्तस्य लोकव्रतस्य तु ॥
महिषी निर्जरा राज्ञः प्राणेभ्योपि गरीयसी
rūpeṇāpratimā loke sā cāputrā sutārthinī ||
sapatnībahulā devī śrutvā bhikṣuṃ samāśritā
||20||रूपेणाप्रतिमा लोके सा चापुत्रा सुतार्थिनी ॥
सपत्नीबहुला देवी श्रुत्वा भिक्षुं समाश्रिता
sarvakāmapradaṃ jñātvā nāga rāṇāṃ sakautukam ||
svāṃ sakhīṃ preṣayāmāsa sunaṃdāṃnāma bhāminī
||21||सर्वकामप्रदं ज्ञात्वा नाग राणां सकौतुकम् ॥
स्वां सखीं प्रेषयामास सुनंदांनाम भामिनी
bhikṣorāyatane guptamaṃtaḥpuramataṃdritā ||
tayā cāsādito bhikṣurviciṃtya nagaraṃ tadā ||
uvāca ciṃtāparamaṃ bhikṣuṃ bhikṣāsamanvitam
||22||भिक्षोरायतने गुप्तमंतःपुरमतंद्रिता ॥
तया चासादितो भिक्षुर्विचिंत्य नगरं तदा ॥
उवाच चिंतापरमं भिक्षुं भिक्षासमन्वितम्
praṇamya prāṃjalirbhūtvā kāryārthaṃ vigatavyathā ||
bhagavanmahiṣī rājñaḥ prāṇebhyo'pi garīyasī ||
vaṃdhyā putrārthinī devī guptaṃ tvāṃ draṣṭumicchati
||23||प्रणम्य प्रांजलिर्भूत्वा कार्यार्थं विगतव्यथा ॥
भगवन्महिषी राज्ञः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
वंध्या पुत्रार्थिनी देवी गुप्तं त्वां द्रष्टुमिच्छति
bhavānkṛpākaraḥ prāyaḥ prajānāmīhitapradaḥ ||
evaṃ śrutvā śivagaṇo labdhvā randhra muvāca ha
||24||भवान्कृपाकरः प्रायः प्रजानामीहितप्रदः ॥
एवं श्रुत्वा शिवगणो लब्ध्वा रन्ध्र मुवाच ह
bhikṣuruvāca
bhadre keyaṃ tava matirviparītapralāpinī ||
avijñāto narapatergṛhamehīti bhāṣase ||
avijñātaḥ pure dṛṣṭaḥ sāhasī puruṣo bhavet
||25||भद्रे केयं तव मतिर्विपरीतप्रलापिनी ॥
अविज्ञातो नरपतेर्गृहमेहीति भाषसे ॥
अविज्ञातः पुरे दृष्टः साहसी पुरुषो भवेत्
evaṃ matvā vraja kṣipraṃ svamevāṃtaḥpuraṃ śubhe ||
nāhaṃ tatrāgamiṣyāmi yāvanna nṛpatervacaḥ
||26||एवं मत्वा व्रज क्षिप्रं स्वमेवांतःपुरं शुभे ॥
नाहं तत्रागमिष्यामि यावन्न नृपतेर्वचः
sā tu tasya vacaḥ śrutvā bhikṣoḥ kṣubhitamānasā ||
jagāmāntaḥpuraṃ tūrṇaṃ devyai tacca nyavedayat
||27||सा तु तस्य वचः श्रुत्वा भिक्षोः क्षुभितमानसा ॥
जगामान्तःपुरं तूर्णं देव्यै तच्च न्यवेदयत्
sakhīvacastu sā śrutvā devī dīnā uvāca tām ||
sunande ka upāyosti rājā yena pravarttate ||
bhikṣorānayane kṣipraṃ yāvannāsau vrajetkvacit
||28||सखीवचस्तु सा श्रुत्वा देवी दीना उवाच ताम् ॥
सुनन्दे क उपायोस्ति राजा येन प्रवर्त्तते ॥
भिक्षोरानयने क्षिप्रं यावन्नासौ व्रजेत्क्वचित्
uvāca sā tāṃ yuktyaiva sunaṃdā yuktabhāṣiṇī ||
tvaṃ tasya vallabhā rājñaḥ prāṇebhyopi garīyasī
||29||उवाच सा तां युक्त्यैव सुनंदा युक्तभाषिणी ॥
त्वं तस्य वल्लभा राज्ञः प्राणेभ्योपि गरीयसी
tasmādasvasthacittatvaṃ rājñaḥ svaṃ saṃpradarśaya ||
hetunā tena rājā ca vākyaṃ tava kariṣyati
||30||तस्मादस्वस्थचित्तत्वं राज्ञः स्वं संप्रदर्शय ॥
हेतुना तेन राजा च वाक्यं तव करिष्यति
etasminneva kāle tu devyā darśanalālasaḥ ||
jagāmāṃtaḥpuraṃ rājā priyāṃ dīnāṃ dadarśa ha ||
tāmapṛcchattato rājā snehārdrīkṛtamānasaḥ
||31||एतस्मिन्नेव काले तु देव्या दर्शनलालसः ॥
जगामांतःपुरं राजा प्रियां दीनां ददर्श ह ॥
तामपृच्छत्ततो राजा स्नेहार्द्रीकृतमानसः
rājovāca
kimidaṃ devi te rūpaṃ vimanaskeva bhāṣase ||
bhagnāsi kena duḥkhena kasyāpakṛtamīdṛśam
||32||किमिदं देवि ते रूपं विमनस्केव भाषसे ॥
भग्नासि केन दुःखेन कस्यापकृतमीदृशम्
nṛpasya vacanaṃ śrutvā rājñī vacanamabravīt ||
na putrā nṛpa me saṃti tena me nāsti nirvṛtiḥ
||33||नृपस्य वचनं श्रुत्वा राज्ञी वचनमब्रवीत् ॥
न पुत्रा नृप मे संति तेन मे नास्ति निर्वृतिः
krīḍanaṃ pīḍanāyaiva teṣāṃ ye putravarjitāḥ ||
aputrā jagato dīnā duḥkhitāḥ putravarjitāḥ ||
aputre ca gatirnāsti sutāputravivarjite
||34||क्रीडनं पीडनायैव तेषां ये पुत्रवर्जिताः ॥
अपुत्रा जगतो दीना दुःखिताः पुत्रवर्जिताः ॥
अपुत्रे च गतिर्नास्ति सुतापुत्रविवर्जिते
sukhinaste janā loke ye bālaṃ pāṃsubhūṣitam ||
pariṣvajaṃti svasutamasphuṭākṣarabhāṣakam
||35||सुखिनस्ते जना लोके ये बालं पांसुभूषितम् ॥
परिष्वजंति स्वसुतमस्फुटाक्षरभाषकम्
anena kāraṇenāsmi nirvedaṃ paramaṃ gatā ||
upāyo hi mayā dṛṣṭaḥ putrārthe mama sāṃpratam
||36||अनेन कारणेनास्मि निर्वेदं परमं गता ॥
उपायो हि मया दृष्टः पुत्रार्थे मम सांप्रतम्
iha bhikṣuḥ samāyāto devarūpī sanātanaḥ ||
tasya cāvyāhatā śaktiḥ śrūyate sarvavastuṣu
||37||इह भिक्षुः समायातो देवरूपी सनातनः ॥
तस्य चाव्याहता शक्तिः श्रूयते सर्ववस्तुषु
sastrībālo janaścātra śaraṇaṃ yasya gacchati ||
tasya bhikṣoḥ prasādena sutavatyo vayaṃ nṛpa ||
bhaviṣyāmo'tra saṃdeho na me manasi varttate
||38||सस्त्रीबालो जनश्चात्र शरणं यस्य गच्छति ॥
तस्य भिक्षोः प्रसादेन सुतवत्यो वयं नृप ॥
भविष्यामोऽत्र संदेहो न मे मनसि वर्त्तते
tasyāḥ sa vacanaṃ śrutvā jīrṇodyānaṃ jagāma ha ||
priyayā sahito rājā taṃ ca bhikṣuṃ dadarśa ha
||39||तस्याः स वचनं श्रुत्वा जीर्णोद्यानं जगाम ह ॥
प्रियया सहितो राजा तं च भिक्षुं ददर्श ह
dṛṣṭamātro nṛpatinā bhikṣurligatvamāgataḥ ||
dṛṣṭvā sumahadāścaryaṃ bhaktinamro mahīpatiḥ ||
pūjayāmāsa vidhivattalliṃgaṃ bhikṣu rūpakam
||40||दृष्टमात्रो नृपतिना भिक्षुर्लिगत्वमागतः ॥
दृष्ट्वा सुमहदाश्चर्यं भक्तिनम्रो महीपतिः ॥
पूजयामास विधिवत्तल्लिंगं भिक्षु रूपकम्
aputro'smītyuvācedaṃ dhanyeyaṃ mahiṣī mama ||
dehi me tanayaṃ deva śivo bhavānmaheśvaraḥ
||41||अपुत्रोऽस्मीत्युवाचेदं धन्येयं महिषी मम ॥
देहि मे तनयं देव शिवो भवान्महेश्वरः
ityukto rājasiṃhena bhikṣurliṃgā kṛtistadā ||
pratyuvāca mahīpālaṃ putraste bhavitā nṛpa
||42||इत्युक्तो राजसिंहेन भिक्षुर्लिंगा कृतिस्तदा ॥
प्रत्युवाच महीपालं पुत्रस्ते भविता नृप
tataḥprabhṛti rājāsau sakalatro mahāmatiḥ ||
sarvabhāvena taṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ mudā
||43||ततःप्रभृति राजासौ सकलत्रो महामतिः ॥
सर्वभावेन तं देवं जगाम शरणं मुदा
devadevasya māhātmyātputro jāto mahābalaḥ ||
dharmātmā ca yaśasvī ca sārvabhaumo guṇādhikaḥ
||44||देवदेवस्य माहात्म्यात्पुत्रो जातो महाबलः ॥
धर्मात्मा च यशस्वी च सार्वभौमो गुणाधिकः
athāhaṃ mandarāddevi kautu- kāttu samāgataḥ ||
liṃgākāraṃ gaṇaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ sevakaṃ tathā
||45||अथाहं मन्दराद्देवि कौतु- कात्तु समागतः ॥
लिंगाकारं गणं दृष्ट्वा राजानं सेवकं तथा
yogaiśvaryeṇa ca mayā kṛtaṃ vai puramātmanaḥ ||
nānāratnaprabhoddyotaṃ nānāsiddhini ṣevitam ||
tacchivaṃ śāśvataṃ sthānaṃ dattaṃ devi tadā mayā
||46||योगैश्वर्येण च मया कृतं वै पुरमात्मनः ॥
नानारत्नप्रभोद्द्योतं नानासिद्धिनि षेवितम् ॥
तच्छिवं शाश्वतं स्थानं दत्तं देवि तदा मया
mārkaṃḍeyeśvarāddevāduttare varavarṇini ||
tadāprabhṛti devo'sau śiveśvara iti smṛtaḥ
||47||मार्कंडेयेश्वराद्देवादुत्तरे वरवर्णिनि ॥
तदाप्रभृति देवोऽसौ शिवेश्वर इति स्मृतः
ye'rcayiṣyanti satataṃ śiveśvaramanuttamam ||
nirdhūtasarvapāpāste bhaviṣyaṃti gaṇottamāḥ
||48||येऽर्चयिष्यन्ति सततं शिवेश्वरमनुत्तमम् ॥
निर्धूतसर्वपापास्ते भविष्यंति गणोत्तमाः
viditvārbhaguruṃ lokaṃ ye drakṣyaṃti śiveśva ram ||
antakāle pradāsyāmi teṣāṃ jñānamanuttamam
||49||विदित्वार्भगुरुं लोकं ये द्रक्ष्यंति शिवेश्व रम् ॥
अन्तकाले प्रदास्यामि तेषां ज्ञानमनुत्तमम्
mokṣaṃ sudurlabhaṃ matvā saṃsāraṃ cātibhīṣaṇam ||
apunarbhavahetutvātsaṃsevyo'sau śiveśvaraḥ
||50||मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् ॥
अपुनर्भवहेतुत्वात्संसेव्योऽसौ शिवेश्वरः
sarvāvastho'pi yo martyaḥ saṃśrayettaṃ śiveśvaram ||
sa tāṃ gatimavāpnoti yajñairdānairhi yā gatiḥ
||51||सर्वावस्थोऽपि यो मर्त्यः संश्रयेत्तं शिवेश्वरम् ॥
स तां गतिमवाप्नोति यज्ञैर्दानैर्हि या गतिः
ākhyānaṃ prayato marttyo ya idaṃ śrāvayecchuciḥ ||
paṭhedvā vācayedvāpi sa mucyetsarvakilviṣaiḥ
||52||आख्यानं प्रयतो मर्त्त्यो य इदं श्रावयेच्छुचिः ॥
पठेद्वा वाचयेद्वापि स मुच्येत्सर्वकिल्विषैः
eṣa te kathitā devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
śiveśvarasya devasya kusumeśa mataḥ śṛṇu
||53||एष ते कथिता देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
शिवेश्वरस्य देवस्य कुसुमेश मतः शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye śiveśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||