cyavaneśvaramāhātmyavarṇanam
śrīviśvanātha uvāca
triṃśattamaṃ vijānīhi tvaṃ devi cyavaneśvaram ||
yasya darśanamātreṇa svargabhraṃśo na jāyate
||1||त्रिंशत्तमं विजानीहि त्वं देवि च्यवनेश्वरम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण स्वर्गभ्रंशो न जायते
bhṛgormaharṣeḥ putraśca cyavano nāma pārvati ||
sthāṇubhūtastapastepe nirāhāro mahāmuniḥ
||2||भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनो नाम पार्वति ॥
स्थाणुभूतस्तपस्तेपे निराहारो महामुनिः
vitastāyāstaṭe ramye bahuvarṣagaṇānkila ||
savalmīko'bhavadvipro latābhirabhisaṃvṛtaḥ
||3||वितस्तायास्तटे रम्ये बहुवर्षगणान्किल ॥
सवल्मीकोऽभवद्विप्रो लताभिरभिसंवृतः
kālena mahatā devi samākīrṇaḥ pipīlakaiḥ ||
tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṃḍa iva sarvaśaḥ
||4||कालेन महता देवि समाकीर्णः पिपीलकैः ॥
तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिंड इव सर्वशः
ājagāma tamuddeśaṃ vihartuṃ vana uttame ||
śaryātirnāma dharmātmā sakuṭuṃbo mudānvitaḥ
||5||आजगाम तमुद्देशं विहर्तुं वन उत्तमे ॥
शर्यातिर्नाम धर्मात्मा सकुटुंबो मुदान्वितः
tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahaḥ ||
ekaiva tu sutā subhrūḥ sukanyānāma nāmataḥ
||6||तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः ॥
एकैव तु सुता सुभ्रूः सुकन्यानाम नामतः
sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā ||
sā bhramyamāṇā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī
||7||सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता ॥
सा भ्रम्यमाणा वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी
sā kautukātkaṇṭakena buddhimohavatī tadā ||
kiṃ nu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane
||8||सा कौतुकात्कण्टकेन बुद्धिमोहवती तदा ॥
किं नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
abhavatsa tayā viddho netrayoḥ paramārtimān ||
tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtraṃ samāruṇat
||9||अभवत्स तया विद्धो नेत्रयोः परमार्तिमान् ॥
ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रं समारुणत्
tato ruddhe śakṛnmūtre paryatapyata pārthivaḥ ||
pratyuvāca tataḥ kruddho rājā gadgadayā girā
||10||ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे पर्यतप्यत पार्थिवः ॥
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो राजा गद्गदया गिरा
kenāpakṛtamadyeha bhārgavasya mahātmanaḥ ||
taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ
||11||केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः ॥
तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः
jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tadidaṃ brūta mā ciram ||
tamūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo'pakṛtaṃ vayam
||12||ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तदिदं ब्रूत मा चिरम् ॥
तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम्
tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam ||
paryapṛcchatsvavarga ca bhūyobhūyaḥ suduḥkhitaḥ
||13||ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् ॥
पर्यपृच्छत्स्ववर्ग च भूयोभूयः सुदुःखितः
pitaraṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sukanyā tamathābravīt ||
mayā kiṃcicca valmīke dṛṣṭaṃ sattvamaticchavi
||14||पितरं दुःखितं दृष्ट्वा सुकन्या तमथाब्रवीत् ॥
मया किंचिच्च वल्मीके दृष्टं सत्त्वमतिच्छवि
khadyotavadabhijñātaṃ tanmayā viddhamaṃtikam ||
etacchrutvā tu śaryātirvalmīkaṃ kṣipramabhyagāt
||15||खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमंतिकम् ॥
एतच्छ्रुत्वा तु शर्यातिर्वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्
tatrāpaśyattapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam ||
prārthayāmāsa sainyārthe prāṃjaliḥ sa mahīpatiḥ
||16||तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम् ॥
प्रार्थयामास सैन्यार्थे प्रांजलिः स महीपतिः
ajñānādbālayā yatte'pakṛtaṃ tu mahīsura ||
imāmeva ca te kanyāṃ dadāmi sudṛḍhavratām
||17||अज्ञानाद्बालया यत्तेऽपकृतं तु महीसुर ॥
इमामेव च ते कन्यां ददामि सुदृढव्रताम्
bhāryārthe tvaṃ gṛhāṇemāṃ prasīda dvijasattama ||
tatobravīmahīpālaṃ cyavano bhārgavastathā
||18||भार्यार्थे त्वं गृहाणेमां प्रसीद द्विजसत्तम ॥
ततोब्रवीमहीपालं च्यवनो भार्गवस्तथा
yadyevaṃ pratigṛhyaitāṃ kṣamiṣyāmi mahīpate ||
dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahīpatiḥ
||19||यद्येवं प्रतिगृह्यैतां क्षमिष्यामि महीपते ॥
ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महीपतिः
pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ bhagavānprasasāda ha ||
prāpte prasāde rājātha sasainyo viṣayaṃ gataḥ
||20||प्रतिगृह्य च तां कन्यां भगवान्प्रससाद ह ॥
प्राप्ते प्रसादे राजाथ ससैन्यो विषयं गतः
sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinamaniṃditā ||
nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca
||21||सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिंदिता ॥
नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च
kasyacittvatha kālasya nāsatyāvaśvinau priye ||
kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tāmapaśyatām
||22||कस्यचित्त्वथ कालस्य नासत्यावश्विनौ प्रिये ॥
कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम्
tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṃgīṃ devarājasutāmiva ||
ūcatuḥ samupadrutya kasya tvamatiśobhane
||23||तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव ॥
ऊचतुः समुपद्रुत्य कस्य त्वमतिशोभने
sā provāca mahābhāgā pativrataparāyaṇā ||
śaryātitanayāṃ caiva bhāryāṃ ca cyavanasya hi
||24||सा प्रोवाच महाभागा पतिव्रतपरायणा ॥
शर्यातितनयां चैव भार्यां च च्यवनस्य हि
tatośvinau prahasyaināmabrūtāṃ punareva tu ||
kasmādevaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patim
||25||ततोश्विनौ प्रहस्यैनामब्रूतां पुनरेव तु ॥
कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं पतिम्
tvamapāsyeha kalyāṇi kāmabhogabahiṣkṛtā ||
vṛddhaṃ cyavanamutsṛjya varayasvaikamāvayoḥ
||26||त्वमपास्येह कल्याणि कामभोगबहिष्कृता ॥
वृद्धं च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः
patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ ||
evamuktā sukanyā tu dasrau tāvidamabravīt
||27||पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः ॥
एवमुक्ता सुकन्या तु दस्रौ ताविदमब्रवीत्
ratāhaṃ cyavane deve maivaṃ mā paryaśaṃkatam ||
tato'brūtāṃ punastvenāmāvāṃ devabhiṣagvarau
||28||रताहं च्यवने देवे मैवं मा पर्यशंकतम् ॥
ततोऽब्रूतां पुनस्त्वेनामावां देवभिषग्वरौ
yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava ||
etena samayenāvāmāmaṃtraya sumadhyame ||
sā tayorvacanaṃ śrutvā kathayāmāsa bhārgave ||
tacchrutvā cyavano bhāryāṃ kriyatāmityabhā ṣata
||30||युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव ॥
एतेन समयेनावामामंत्रय सुमध्यमे ॥
सा तयोर्वचनं श्रुत्वा कथयामास भार्गवे ॥
तच्छ्रुत्वा च्यवनो भार्यां क्रियतामित्यभा षत
ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patistava viśatvapaḥ ||
tato'psu cyavanaḥ śīghraṃ rūpārthī praviveśa ha
||31||ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः ॥
ततोऽप्सु च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह
aśvināvapi tatkāle saraḥ prāviśatāṃ priye ||
tato muhūrttāduttīrṇā sarve te sarasastadā
||32||अश्विनावपि तत्काले सरः प्राविशतां प्रिये ॥
ततो मुहूर्त्तादुत्तीर्णा सर्वे ते सरसस्तदा
divyarūpadharāḥ sarve yuvāno divyakuṃḍalāḥ ||
tulyaveṣadharāścaiva manasaḥ prītivarddhanāḥ
||33||दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो दिव्यकुंडलाः ॥
तुल्यवेषधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्द्धनाः
te'bruvansahitāḥ sarve vṛṇīṣvānyatamaṃ śubham ||
asmākamīpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini
||34||तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभम् ॥
अस्माकमीप्सितं भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि
sā samīkṣya tu tānsarvāṃstulyarūpadharā nsthitān ||
niścitya manasā buddhyā devī vavre svakaṃ patim
||35||सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरा न्स्थितान् ॥
निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवी वव्रे स्वकं पतिम्
labdhvā tu cyavano bhāryāṃ vayo rūpaṃ tu vāṃchitam ||
hṛṣṭo'bravīnmahātejāstau nāsatyāvidaṃ vacaḥ
||36||लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयो रूपं तु वांछितम् ॥
हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः
yadahaṃ rūpasaṃpanno vayasā ca samanvitaḥ ||
kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ sanbhāryāṃ ca prāptavānimām
||37||यदहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः ॥
कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिमाम्
tasmādyuvāṃ kari ṣyāmi prītyāhaṃ somapāyinau ||
satyametanna saṃdeho devarājasya paśyataḥ
||38||तस्माद्युवां करि ष्यामि प्रीत्याहं सोमपायिनौ ॥
सत्यमेतन्न संदेहो देवराजस्य पश्यतः
tacchrutvā hṛṣṭamanasau divaṃ devau prajagmatuḥ ||
yājayāmāsa somārhau nāsatyāvaśvināviti
||39||तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसौ दिवं देवौ प्रजग्मतुः ॥
याजयामास सोमार्हौ नासत्यावश्विनाविति
bhiṣajau devatānāṃ hi karmaṇā tena garhitau ||
ābhyāmarthāya somaṃ tvaṃ pradāsyasi yadi svayam
||40||भिषजौ देवतानां हि कर्मणा तेन गर्हितौ ॥
आभ्यामर्थाय सोमं त्वं प्रदास्यसि यदि स्वयम्
vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpaṃ sudāruṇam ||
evamuktaḥ smayannindramabhivīkṣya sa bhārgavaḥ ||
balinaṃ vāsavaṃ jñātvā ciṃtayāmāsa satvaram
||41||वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपं सुदारुणम् ॥
एवमुक्तः स्मयन्निन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः ॥
बलिनं वासवं ज्ञात्वा चिंतयामास सत्वरम्
devamārādhayiṣyāmi mahādevaṃ maheśvaram ||
yasya karmakaraḥ śakro yasya devā vaśānugāḥ ||
yaḥ samartho jagadgoptā sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ
||42||देवमाराधयिष्यामि महादेवं महेश्वरम् ॥
यस्य कर्मकरः शक्रो यस्य देवा वशानुगाः ॥
यः समर्थो जगद्गोप्ता सृष्टिसंहारकारकः
ityuktvā cyavano devi mahākālavanaṃ gataḥ ||
rāmeśvarasya devasya liṃgamīśānataḥ sthitam ||
śraddhayārādhitaṃ tena cyavanena mahātmanā
||43||इत्युक्त्वा च्यवनो देवि महाकालवनं गतः ॥
रामेश्वरस्य देवस्य लिंगमीशानतः स्थितम् ॥
श्रद्धयाराधितं तेन च्यवनेन महात्मना
tasya prasanno rudrastu sa vajrādabhayaṃ dadau ||
tasya praharato bāhuṃ staṃbhayāmāsa bhārgavaḥ
||44||तस्य प्रसन्नो रुद्रस्तु स वज्रादभयं ददौ ॥
तस्य प्रहरतो बाहुं स्तंभयामास भार्गवः
samārādhanatuṣṭasya liṃgasyāsya prabhāvataḥ ||
etasminnaṃtare jvālā niḥsṛtā liṃgamadhyataḥ
||46||समाराधनतुष्टस्य लिंगस्यास्य प्रभावतः ॥
एतस्मिन्नंतरे ज्वाला निःसृता लिंगमध्यतः
tayā devagaṇāḥ sarve dahyamānā vicetasaḥ ||
procurgadgadayā vācā dhūmenāṃdhīkṛte kṣaṇāḥ
||46||तया देवगणाः सर्वे दह्यमाना विचेतसः ॥
प्रोचुर्गद्गदया वाचा धूमेनांधीकृते क्षणाः
kriyetāṃ somapāvetāvaśvinau balasūdana ||
devānāṃ vacanaṃ śrutvā cyavanaṃ bhayapīḍitaḥ ||
pratyuvāca tataḥ śakraḥ praṇāmānatakaṃdharaḥ
||47||क्रियेतां सोमपावेतावश्विनौ बलसूदन ॥
देवानां वचनं श्रुत्वा च्यवनं भयपीडितः ॥
प्रत्युवाच ततः शक्रः प्रणामानतकंधरः
somapāvaśvināvetāvadyaprabhṛti bhārgava ||
bhaviṣyatastataḥ sarvametatsatyaṃ bravīmi te
||48||सोमपावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव ॥
भविष्यतस्ततः सर्वमेतत्सत्यं ब्रवीमि ते
mā te'tithyābhisaṃraṃbho bhaviṣyati tapodhana ||
liṃgasyāsya prabhāvo'yaṃ yadahaṃ niṣprabhīkṛtaḥ
||49||मा तेऽतिथ्याभिसंरंभो भविष्यति तपोधन ॥
लिंगस्यास्य प्रभावोऽयं यदहं निष्प्रभीकृतः
tatastvannāmadheyena prasiddhirbhuvi yāsyati ||
ārādhitaṃ yato devi cyavanena mahātmanā
||50||ततस्त्वन्नामधेयेन प्रसिद्धिर्भुवि यास्यति ॥
आराधितं यतो देवि च्यवनेन महात्मना
cyavaneśvarametadvai khyātaṃ tribhuvane'bhavat ||
bhaktā ye pūjayiṣyaṃti deveśaṃ cyavaneśvaram ||
ājanmaprabhavaṃ pāpaṃ teṣāṃ naśyati tatkṣaṇāt
||51||च्यवनेश्वरमेतद्वै ख्यातं त्रिभुवनेऽभवत् ॥
भक्ता ये पूजयिष्यंति देवेशं च्यवनेश्वरम् ॥
आजन्मप्रभवं पापं तेषां नश्यति तत्क्षणात्
yaḥ paśyati naro nityaṃ cyavaneśvarasaṃjñakam ||
janmaduḥkhajarārogairmukto muktimavāpnuyāt
||52||यः पश्यति नरो नित्यं च्यवनेश्वरसंज्ञकम् ॥
जन्मदुःखजरारोगैर्मुक्तो मुक्तिमवाप्नुयात्
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyenmanasābhimataṃ naraḥ ||
taṃtaṃ durlabhamāpnoti cyavaneśvaradarśanāt
||53||यंयं काममभिध्यायेन्मनसाभिमतं नरः ॥
तंतं दुर्लभमाप्नोति च्यवनेश्वरदर्शनात्
niyamena prapaśyaṃti ye devaṃ cyavaneśvaram ||
te prayāṃti tanuṃ tyaktvā madīye bhuvane priye
||54||नियमेन प्रपश्यंति ये देवं च्यवनेश्वरम् ॥
ते प्रयांति तनुं त्यक्त्वा मदीये भुवने प्रिये
yaḥ śṛṇoti kathāṃ puṇyāṃ sarvapāpaharāṃ śubhām ||
sa puṇyātmā paraṃ sthānaṃ yāti divyaṃ na saṃśayaḥ
||55||यः शृणोति कथां पुण्यां सर्वपापहरां शुभाम् ॥
स पुण्यात्मा परं स्थानं याति दिव्यं न संशयः
bhaktihīnaḥ kriyāhīno yaḥ paśyati prasaṃgataḥ ||
sa puṇyāṃ gatimāpnoti yogigamyāṃ yaśasvini
||56||भक्तिहीनः क्रियाहीनो यः पश्यति प्रसंगतः ॥
स पुण्यां गतिमाप्नोति योगिगम्यां यशस्विनि
puṣpairvicitrairye devaṃ yajaṃte cyavaneśvaram ||
saṃsārārṇavamullaṃghya te yāṃti paramaṃ padam
||57||पुष्पैर्विचित्रैर्ये देवं यजंते च्यवनेश्वरम् ॥
संसारार्णवमुल्लंघ्य ते यांति परमं पदम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
cyavaneśvaradevasya śṛṇu khaṃḍeśvaraṃ śive
||58||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
च्यवनेश्वरदेवस्य शृणु खंडेश्वरं शिवे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṃgamāhātmye cyavaneśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||