caturaśītiliṅgamāhātmye'ruṇeśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
ṣaṭsaptatitamaṃ devamaruṇeśvarasaṃjñakam ||
viddhi pāpaharaṃ devi darśanātkāmadaṃ nṛṇām
||1||षट्सप्ततितमं देवमरुणेश्वरसंज्ञकम् ॥
विद्धि पापहरं देवि दर्शनात्कामदं नृणाम्
purā devayuge devi prajāpatisute śubhe ||
āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete'dbhute'naghe
||2||पुरा देवयुगे देवि प्रजापतिसुते शुभे ॥
आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघे
te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūśca vinatā tathā ||
prādāttābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ
||3||ते भार्ये कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता तथा ॥
प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः
kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ ||
varātisargaṃ śrutvaiva kaśyapāduttamaṃ tu te
||4||कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः ॥
वरातिसर्गं श्रुत्वैव कश्यपादुत्तमं तु ते
harṣādabhyadhikāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau ||
vavre kadrūḥ sutānnāgānsahasraṃ tulyavarcasaḥ
||5||हर्षादभ्यधिकां प्रीतिं प्रापतुः स्म वरस्त्रियौ ॥
वव्रे कद्रूः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यवर्चसः
dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale ||
ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau ca tau
||6||द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले ॥
ओजसा तेजसा चैव विक्रमेणाधिकौ च तौ
tasyai bharttā varaṃ prādāllapsyase putrakottamau ||
evamastviti tāṃ cāha kaśyapo vinatāṃ tadā
||7||तस्यै भर्त्ता वरं प्रादाल्लप्स्यसे पुत्रकोत्तमौ ॥
एवमस्त्विति तां चाह कश्यपो विनतां तदा
yathā ca prārthitaṃ labdhvā varaṃ tuṣṭā'bhavattadā ||
kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau
||8||यथा च प्रार्थितं लब्ध्वा वरं तुष्टाऽभवत्तदा ॥
कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ
kadrūśca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasām ||
dhāryau garbhau prayatnena ityuktvā sa mahātapāḥ
||9||कद्रूश्च लब्ध्वा पुत्राणां सहस्रं तुल्यतेजसाम् ॥
धार्यौ गर्भौ प्रयत्नेन इत्युक्त्वा स महातपाः
te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapo vanamāviśat ||
kālena mahatā kadrūrnāgānāṃ sā śatīrdaśa ||
janayāmāsa cārvaṃgī dve cāṃḍe vinatā tadā
||10||ते भार्ये वरसंहृष्टे कश्यपो वनमाविशत् ॥
कालेन महता कद्रूर्नागानां सा शतीर्दश ॥
जनयामास चार्वंगी द्वे चांडे विनता तदा
tayoraṃḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ ||
sopasvedeṣu bhāṃḍeṣu paṃcavarṣaśatāni ca
||11||तयोरंडानि निदधुः प्रहृष्टाः परिचारिकाः ॥
सोपस्वेदेषु भांडेषु पंचवर्षशतानि च
tataḥ paṃcaśate kāle kadrūputrā vinirgatāḥ ||
aṃḍabhyāṃ vinatāyāstu mithunaṃ na vyadṛśyata
||12||ततः पंचशते काले कद्रूपुत्रा विनिर्गताः ॥
अंडभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत
tataḥ putrārthinī devī vrīḍitā sā tapasvinī ||
aṃḍaṃ bibheda vinatā tatra putraṃ dadarśa ha
||13||ततः पुत्रार्थिनी देवी व्रीडिता सा तपस्विनी ॥
अंडं बिभेद विनता तत्र पुत्रं ददर्श ह
pūrvārddhakāyasaṃpannamitareṇā prakāśitam ||
sa putro roṣasaṃrabdhaḥ śaśāpaināmiti śrutam
||14||पूर्वार्द्धकायसंपन्नमितरेणा प्रकाशितम् ॥
स पुत्रो रोषसंरब्धः शशापैनामिति श्रुतम्
yo'hamevaṃ kṛto mātastvayā lobhaparītayā ||
śarīreṇāsamagreṇa tasmāddāsī bhaviṣyasi
||15||योऽहमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया ॥
शरीरेणासमग्रेण तस्माद्दासी भविष्यसि
paṃcavarṣaśatānyasyā yayā visparddhase sadā ||
eṣa te ca suto mātardāsyādvai mokṣayiṣyati
||16||पंचवर्षशतान्यस्या यया विस्पर्द्धसे सदा ॥
एष ते च सुतो मातर्दास्याद्वै मोक्षयिष्यति
yadyenamapi mātastvaṃ māmivāṃḍavibhedanāt ||
na kariṣyasyanaṃgaṃ vā putraṃ cāti tarasvinam
||17||यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवांडविभेदनात् ॥
न करिष्यस्यनंगं वा पुत्रं चाति तरस्विनम्
pratipālayitavyaste janmakālo'sya dhīrayā ||
viśiṣṭabalamīpsaṃtyā paṃcavarṣaśatānyataḥ
||18||प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया ॥
विशिष्टबलमीप्संत्या पंचवर्षशतान्यतः
evaṃ śaptvā tato devi vinatāṃ mātaraṃ svakam ||
aruṇo vilalāpātha vāṣpaśokapariplutaḥ
||19||एवं शप्त्वा ततो देवि विनतां मातरं स्वकम् ॥
अरुणो विललापाथ वाष्पशोकपरिप्लुतः
hāhā mayā nṛśaṃsena mātā svajananī svakā ||
śaptā vināparādhena kathaṃ yāsyāmi sadgatim ||
mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ mātā duḥkhasahā parā
||20||हाहा मया नृशंसेन माता स्वजननी स्वका ॥
शप्ता विनापराधेन कथं यास्यामि सद्गतिम् ॥
माता देहारणिः पुंसां माता दुःखसहा परा
garbhakleśe paraṃ duḥkhaṃ mātā jānāti yādṛśam ||
vātsalyaṃ cādhikaṃ māturdṛśyate na tu paitṛkam
||21||गर्भक्लेशे परं दुःखं माता जानाति यादृशम् ॥
वात्सल्यं चाधिकं मातुर्दृश्यते न तु पैतृकम्
gurūṇāmeva sarveṣāṃ mātā gurutarā smṛtā ||
ekasyāpi sutasyaiva na dṛṣṭā niṣkṛtiḥ śrutau
||22||गुरूणामेव सर्वेषां माता गुरुतरा स्मृता ॥
एकस्यापि सुतस्यैव न दृष्टा निष्कृतिः श्रुतौ
yadi piṃḍapradānaṃ tu gayāyāṃ kurute sutaḥ ||
gate pitari paṃcatvaṃ mātā putrasya nirvṛtiḥ ||
na ca mātṛvihīnasya mamatvaṃ kurute pitā
||23||यदि पिंडप्रदानं तु गयायां कुरुते सुतः ॥
गते पितरि पंचत्वं माता पुत्रस्य निर्वृतिः ॥
न च मातृविहीनस्य ममत्वं कुरुते पिता
vikalo mātṛhīnastu putro hi procyate tadā ||
yadā sa vṛddho bhavati tadā bhavati duḥkhitaḥ ||
tadā śūnyaṃ jagatsarvaṃ yadā mātā viyujyate
||24||विकलो मातृहीनस्तु पुत्रो हि प्रोच्यते तदा ॥
यदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः ॥
तदा शून्यं जगत्सर्वं यदा माता वियुज्यते
so'haṃ pāpasamācāro jāto mātṛvihiṃsakaḥ ||
mariṣyāmi na saṃdehaḥ sādhayitvā hutāśanam
||25||सोऽहं पापसमाचारो जातो मातृविहिंसकः ॥
मरिष्यामि न संदेहः साधयित्वा हुताशनम्
jāto'haṃ vikalāṃgastu prākkṛtenaiva karmaṇā ||
na mātā kāraṇaṃ yasmātsvakīyaṃ karma bhujyate
||26||जातोऽहं विकलांगस्तु प्राक्कृतेनैव कर्मणा ॥
न माता कारणं यस्मात्स्वकीयं कर्म भुज्यते
evaṃ vilapatastasya kaśyapasya sutasya ca ||
aruṇasya viśālākṣi nāradaḥ samupāgataḥ
||27||एवं विलपतस्तस्य कश्यपस्य सुतस्य च ॥
अरुणस्य विशालाक्षि नारदः समुपागतः
dṛṣṭvāruṇaṃ suduḥkhārttaṃ vilapaṃtaṃ punaḥ punaḥ ||
pratyuvāca prasannātmā nāradaḥ prahasanniva
||28||दृष्ट्वारुणं सुदुःखार्त्तं विलपंतं पुनः पुनः ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदः प्रहसन्निव
aruṇo'yamaho rauti kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ ||
vinatāyāḥ suto jyeṣṭhaḥ saṃbhūtastapasāṃ nidhiḥ
||29||अरुणोऽयमहो रौति कश्यपस्यात्मसंभवः ॥
विनतायाः सुतो ज्येष्ठः संभूतस्तपसां निधिः
utpādito'yamalpāhairarddhakāyo mahābalaḥ ||
enamāśvāsayiṣyāmi vinatāgarbhasaṃbhavam ||
mohena vilapaṃtaṃ ca śreyo me bhavitā dhuvam
||30||उत्पादितोऽयमल्पाहैरर्द्धकायो महाबलः ॥
एनमाश्वासयिष्यामि विनतागर्भसंभवम् ॥
मोहेन विलपंतं च श्रेयो मे भविता धुवम्
iti saṃciṃtya manasi vākyairmadhvamṛtopamaiḥ ||
pratyuvācāruṇaṃ tatra nārado dvijasattamaḥ
||31||इति संचिंत्य मनसि वाक्यैर्मध्वमृतोपमैः ॥
प्रत्युवाचारुणं तत्र नारदो द्विजसत्तमः
tāta kaśyapadāyāda vinatāgarbhasaṃbhava ||
tejorāśe durādharṣa saṃtāpaṃ mā kṛthā vṛthā
||32||तात कश्यपदायाद विनतागर्भसंभव ॥
तेजोराशे दुराधर्ष संतापं मा कृथा वृथा
bhāvino'rthā bhavaṃtīha duḥkhasya ca sukhasya ca ||
yattvayā vinatā śaptā rahasyaṃ devanirmitam
||33||भाविनोऽर्था भवंतीह दुःखस्य च सुखस्य च ॥
यत्त्वया विनता शप्ता रहस्यं देवनिर्मितम्
yadi testi ghṛṇā citte śaptātmajananī tvayā ||
tadā gaccha mamādeśānmahākālavanaṃ śubham
||34||यदि तेस्ति घृणा चित्ते शप्तात्मजननी त्वया ॥
तदा गच्छ ममादेशान्महाकालवनं शुभम्
uttare devadevasya yātreśasya ca puṇyadam ||
vidyate tridaśaiḥ pūjyaṃ sarvadā sarvadaṃ śivam
||35||उत्तरे देवदेवस्य यात्रेशस्य च पुण्यदम् ॥
विद्यते त्रिदशैः पूज्यं सर्वदा सर्वदं शिवम्
aruṇastvevamuktastu nāradena mahātmanā ||
ājagāma kṣaṇārddhena mahākālavanaṃ śubham
||36||अरुणस्त्वेवमुक्तस्तु नारदेन महात्मना ॥
आजगाम क्षणार्द्धेन महाकालवनं शुभम्
dadarśa tatra talliṃgaṃ tejaḥkūṭopamaṃ śubham ||
pūjayāmāsa vidhivatpuṣpairbhāvasamanvitaḥ
||37||ददर्श तत्र तल्लिंगं तेजःकूटोपमं शुभम् ॥
पूजयामास विधिवत्पुष्पैर्भावसमन्वितः
liṃgenokto'ruṇo devi sārathyaṃ kuru sarvadā ||
sūryasya bhramatastasya tvattulyo nāsti sārathiḥ
||38||लिंगेनोक्तोऽरुणो देवि सारथ्यं कुरु सर्वदा ॥
सूर्यस्य भ्रमतस्तस्य त्वत्तुल्यो नास्ति सारथिः
mayā dattaṃ tu sāmarthyaṃ sūryasya purataḥ sadā ||
udayaste'ruṇa prāgvai paścātsūrya udeṣyati
||39||मया दत्तं तु सामर्थ्यं सूर्यस्य पुरतः सदा ॥
उदयस्तेऽरुण प्राग्वै पश्चात्सूर्य उदेष्यति
tvannāmnā triṣu lokeṣu khyāto'hamaruṇeśvaraḥ ||
bhaviṣyāmi na saṃdeho nṛṇāmarthapradāyakaḥ
||40||त्वन्नाम्ना त्रिषु लोकेषु ख्यातोऽहमरुणेश्वरः ॥
भविष्यामि न संदेहो नृणामर्थप्रदायकः
ye māṃ paśyaṃti satataṃ tvannāmnā cāruṇeśvaram ||
te yāsyaṃti paraṃ sthānaṃ dāhapralayavarjitam
||41||ये मां पश्यंति सततं त्वन्नाम्ना चारुणेश्वरम् ॥
ते यास्यंति परं स्थानं दाहप्रलयवर्जितम्
modiṣyaṃti kulaiḥ sārddhaṃ pitṛmātṛsamudbhavaiḥ ||
kalpakoṭisahasraṃ tu ye paśyaṃti samāhitāḥ
||42||मोदिष्यंति कुलैः सार्द्धं पितृमातृसमुद्भवैः ॥
कल्पकोटिसहस्रं तु ये पश्यंति समाहिताः
na duḥkhaṃ jāyate teṣāṃ ye paśyaṃti raverddine ||
saṃsārasāgarotthaṃ vai yāvadiṃdrāścaturdaśa
||43||न दुःखं जायते तेषां ये पश्यंति रवेर्द्दिने ॥
संसारसागरोत्थं वै यावदिंद्राश्चतुर्दश
yaḥ paśyati caturdaśyāṃ kṛṣṇāyāmaruṇeśvaram
||44||यः पश्यति चतुर्दश्यां कृष्णायामरुणेश्वरम्
sa neṣyati pitṝnsvarge narakasthānna saṃśayaḥ ||
saṃkrāṃtau ravivāre ca yaḥ paśyedaruṇeśvaram ||
śuṃḍīrasvāmino yātrā kṛtā tena na saṃśayaḥ
||45||स नेष्यति पितॄन्स्वर्गे नरकस्थान्न संशयः ॥
संक्रांतौ रविवारे च यः पश्येदरुणेश्वरम् ॥
शुंडीरस्वामिनो यात्रा कृता तेन न संशयः
ityuktastena liṃgena vinatānaṃdanastadā ||
āgataḥ kṛtakṛtyātmā yatra devo divaspatiḥ
||46||इत्युक्तस्तेन लिंगेन विनतानंदनस्तदा ॥
आगतः कृतकृत्यात्मा यत्र देवो दिवस्पतिः
asya liṃgasya māhātmyātkaśyapasyātmasaṃbhavaḥ ||
aruṇo dṛśyate vyomni sūryasya purataḥ sadā
||47||अस्य लिंगस्य माहात्म्यात्कश्यपस्यात्मसंभवः ॥
अरुणो दृश्यते व्योम्नि सूर्यस्य पुरतः सदा
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
aruṇeśvaradevasya puṣpavaṃteśvaraṃ śṛṇu
||48||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
अरुणेश्वरदेवस्य पुष्पवंतेश्वरं शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye'ruṇeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ || 76 ||